Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

- Adamǵa da, malǵa da jaqpaytuǵın qara dawıl, - dep ózinen-ózi tońqıldanıp aǵam ot jaǵıwdıń ánjamına kiristi. Oshaq raslap

alısıp ketse, temir pechtiń qızǵını demniń arasında-aq jaydıń ishin laplatıp jiberedi.

Aytmurat ájaǵam menen Nazlıbiyke kishem azanǵı shayǵa keshikti.

-Bularǵa ne boldı eken, janım? - degen apama aǵam jekirindi.

-Haw, jas jubaylar… Mawqı basılmay atırǵan shıǵar.

-Men oqıwıma ketemen, - dedim, tap olar meniń qayaqqa baratuǵınımdı sorap atırǵanday.

-Barsań bar, balam, - dedi apam. Keshe de qalıp qoydıń. Toy

kúnleri barıwǵa taǵı qolıń tiymeydi. Klasıńda qalıp qoysań uyat bolar.

-Áy, buǵan uyat emes, qalıp úyrengen ǵoy. Oqıǵanda ne bolar deyseń. Bul tuqımnan awzı menen qus uslaytuǵın adam shıqpaǵan.

Aytmurattıń júrisi anaw, jetken menen jaǵalasıp. Onıń menen onınshını pitkergenler Tashkentte, Samarqandta, Nókiste oqıp atır. Shımbaydaǵını pitkerip kelip, muǵallimshilik etip júrgenleri qansha!

-Oqır-aw, ǵarrı, okıw bir jaqqa kashpas. Áytewir kelinshegi menen juldızı jarasıp, ońısıp ketse…

-Ata-enemniń gápin tınlamayman dese, kempir, kelinimiz de narkelle me dep kaldım.

-Sondayı kerek, sondayı, ǵarrı! - dep apam mushı menen dasturxannıń shetin toqpaqladı. Eki jilli kosılsa sawday boladı degen ǵoy. Bóketay (apam ájaǵamdı usılay ataytuǵın) bir ursa, kelin eki ursın!

-Qoshqar urıstırǵanday qızıǵına karap otıradı ekensoń ǵoy

sen, kempir, - dep kúldi aǵam. Oǵan qosıla men de kúldim. Usı waqıtta qapı ashılıp kishem kirip keldi de, esik bette

eńkeyip «Assalaw ma áleykum!» dep sálem berdi. Onıń bergen sálemi maǵan bir túrli ersi esitildi. Men ómirimshe «Assalawma

áleykum!» dep sálem bergen nashardı kórgen emespen. Erkeklerdin

sálemleskenindey. Aǵam da, apam da onıń sálemin álik alıp, otırǵızarǵa jer tappay atır.

- Qalay, aman-jatıp turdıńız ba? - dedi apam hal-awhal sorasıp: Apamnın gápi de orınsızday kórindi, aǵam túsinse kerek, murtı jıbırlap kúlimsiredi. Kishem maǵan tayaw jerde otırdı, aǵam otqa jaqın quwısta, apam onın qasında, men, oshaq basında kishem.

-Aytmurat kelmedi me? - dep soradı aǵam. Nazlı kishem basına oramal oraǵanlıqtan júzin tolıq kórsetpey tur.

-Oyanbadı…

Kishem maǵan qarap edi, shesh qabaǵının ústi kógerip, kózinin dógeregi, qaslarının arası soqqı jegenlikten isińkiregen eken. Oramaldın astınan tek men kórdim, kempir-ǵarrının xabarı joq. Meniń qáwipsinip qarap qalǵanımdı sezgen kishem:

-Qapının mańlayshasına urıp aldım. Dım tómende eken, - dep báneledi, keyin bizlerde gúman tuwdırmasın degendey oramaldı ashıp jiberdi. Apam hámmeden burın ańlasa itimal, tek

sır shashılmasın degendey:

-Sol mańlayshaǵa bayaǵıda men de bir saparı dúgisip qalǵan edim,- dedi. Onın gápine aǵam kúldi:

-Birinshi túsken kúniń be?

Usınıń menen gáp tuwarılıp, kishem sırtqı qalıń oramalın alıp taslap, bir tartar sharshısı menen otırdı. Onıń qap-qara shashları, ele salbırap turǵan tulımshaqları, jawırnında salbırap jatqan qos burımı, hátte, mańlayshaǵa soǵılǵanda payda bolǵan qabaǵındaǵı kógine shekem jarasıp tur edi, qoya ber, biziń oshaǵımızdıń basın periler iyelep ketpese bolar edi…

… Mart ayı baslansa da ele qıstan awısıp qalǵan ayaz suwıq tili menen ján-jaqtı jalap, juqa-jeleń kiyingen adamlardıń ápsherin quwırıp turǵan edi. Ol gezleri qıstan zorǵa shıqqan awıl adamlarınıń kiyimleri de, qolları da juqa, tek jarmajawǵan menen júregin jalǵap, báhárge qulaǵan awıllaslarım birin-biri súyep kiyatırǵanday «juwannıń jińishkerip, jińishkenin úziletuǵın» arıqshılıq kúnlerge tap bolǵan máháli

baslandı. Jelemik samallar da jerden basqaǵa jaǵıp atırǵan joq, ayırım búklerdiń astında kókler kógerip qalıptı. Álbette,

mıń aytsań da báhárdiń atı báhár. Keshe ǵana aspan bultlasıp, az

ǵana silpi taslaǵan edi, búgin azannan baslap kún ashıq.

-Toyımızǵa Qudaytaalanıń qarasqanı shıǵar, - dedi aǵam aspanǵa moynın sozıp. Ashıq-jarıq bolıp turǵanǵa ne jetsin, jarqılıq!

-Awa, aytarıń bar ma, ǵarrı, - dedi apam onı quwatlap. - Qonıq kirgen jerler-ám jerkenbeydi.

Juweri atız bettegi qoranıń bir mushında bes-altı adam úlken tananı soyıp atır. Toy bolmaǵanda aǵam onı ógiz etpekshi edi.

Awılda eki ógiziń bolsa, murtındı balta shappaydı. MTStegi sanawlı traktorlar jarıtpaydı. Adamlardın úshsheregi túwe,

paxta atızlardı shúdigarlap ushlıǵına shıǵa almaydı. Menshiginde qosqa qosqanday ógizi barlardıń asıǵı alshı, traktor tappay atırsa, kolxozdıń da kewlin tabadı.

Azannan baslap toydıń tátárrigi qızıp ketti. Kóp oylasıqtan keyin eki kúnlikte qudalarǵa shaqırtıwshı ketip edi:

-Alla-jalla, toy keselimiz joq! Toyı ózlerine buyırsın! - dep shaqırtıwshı balanı at ústinen qaytarıptı. Yapırmay, bala,

hámme hayran qaldı, sonday-ám tas júrek adamlar boladı eken! Olardın gápi Nazlıbiyke kisheme jetpey tura ma?

-Hárgiz allaǵa kelsin! - depti de qoyıptı. Jılamaptı da,

kúlmepti de, qaytıp sóylemepti de. Sóytip, kelinshekti óytip, kelinshektiń ata-anasınıń gápine bir hayran qalǵan awıl adamları, kelinshektin óziniń ata-anasınıń gápine bir hayran

qalǵan awıl adamları, kelinshektiń óziniń gápine taǵı hayran qalıptı. Ata-anası ırza bolmasa toy bergiziw bılay tursın, kelip túsken jerinen qaytıp ketip atırǵan qızlar az ba? Usı awılda da tórkinine qaytıp kelip otırǵanlar bar. Izinen hesh kim kelmedi.

Toydıń qızıǵı keshte boladı. Qonaqlar keshke taman keledi.

Alıstan kelgenler qonaǵa jatadı, túni menen baqsısı boladı. Palwanlar da keledi, at shaptırıp, ılaq oyın baslanatuǵın edi,

bilmedim, sonǵı waqıtları at azayıp ketti me ya shabandozlar azayıp ketti me, onday at jarısları siyreksidi.

Ele qonaqlar kelmegen esabı, tek jaqın jerdegiler xızmet babı menen júripti. Toyxananıń ǵırra átirapı jas balalar menen awıldıń iytlerine tolıp ketken. Olar soyılıp atırǵan maldıń iyisin alıp júrse kerek. Al, balalar bolsa, toy ma, basqa ma, olarǵa oyın tabılsa boldı. Men de qumartıp qarap qoyaman.

-Araq máselesin ne qılsaq eken, aǵa?- dedi Aytmurat ájaǵam.

-Ay, sol araq degendi qoysa! Aǵama pulı jaqpay tur.

-Háy, sen ózi qızıq adamsan ba? Araq bermesen, toy dep ne qılasan, sadaqa tarqatıp atırmız dew kerek edi, - dep Aytmurat

ájaǵam ǵurıjǵa minip kiyatır. Keshe awnap iship júrgen adam, búgin maqsım…

-Aytmuratjan, qoya ǵoysa, mına toy kúni ekewimizdiń aytısıp turǵanımız uyat bolar, - dep aǵam jay-jaǵday aytpaqshı boldı.

Eki-úsh shiyshe vino-sino alarsan-dá!

-Hee, onıń menen ne, toyǵa kelgenlerdi ushıqlap shıǵamız ba?

-Háy! - dep aǵam taǵı kóterildi. - Qolıńnan kelse men berme dep otırman ba? Nege suwday aǵızbaysan?! Araq zawıttıń saǵasın nege berman qaratpaysan?! Haw, men berme dep otırǵanım joq ǵoy. Kórpeńe qarap ayaq sóz dep atırman. Jıynap qoyǵan pulıń bolsa,

al, hámmesine araq al! Ishsin… awıl bir kóklep qalsın! Bala da ishsin, shaǵa da ishsin! Sen kúnde úylenip atırǵanıń joq…

«Kópirawız»daǵı joldan eki atlı kórindi. Birewi aq at mingen, ekinshisiniki jiyren qasqa. Bul dógerektiń adamlarına uqsamaydı. Tuwrı toyxanaǵa qaray kiyatır. Ústindegi adamlardıń kiyimleri de isshiniń kiyimine uqsaydı. Kún suwıq bolsa da, birewi basına teri shápki, ekinshisi qulaqshın kiygen. Tuwra adamlardıń toparına qaray kiyatır. Toyǵa shaqırtılǵan adamlar emes. Kún shańqay túske shamalastı. Olardıń atlarınıń aldına xızmettegi jigitler shıǵıp edi, irkilmedi, attan túsetuǵın sıńarı joq. Tuwrı kiyatır. Júzleri qatıńqı. Birewiniń júzi jawında qalǵan qańıltırday jıltır qara. Atın baylawǵa

shıqqanlardıń pısı qurıp qaldı. Olar tap úydiń aldına kelip, atlarınıń basların adamlarǵa tiredi.

-Ne bolıp atır bul jerde? - dedi júzinen qan tamıp turǵanday birewi turǵanlarǵa sın kózleri menen qarap.

-Toy!

-Kelin túsirgen toy! Attan túsińler!

-Toy? - dep tańlandı birewi, ómirinshe toydıń atın esitip kórmegendey.

-Toydıń iyesi kim?

-Baymurat aǵa! - dep dawısladı sol jerdegilerdiń biri. Kel

mında! Kelgen miymanlar qutlı bolsın aytajaq.

Epeleklep aǵam kelip, olarǵa sálem berdi. At ústindegiler qasarısqan jerinen qan alatuǵın jálladlarǵa uqsaytuǵın edi.

Olar aǵamnıń sáleminiń ornına:

-Toyǵa kim ruxsat etti? - dep qatal soradı. Albıraqlap qalǵan aǵam:

-Baslıǵımız… Kolxozdıń baslıǵı.., - dep kózlerin

jıpılıqlattı. Bir warlamay jigit bar edi awılımızda, sol dawısladı:

- Shanazar aǵa!

- Qoysa sol górsawattı! - dep atlılardıń biri ekinshisine qaradı. Ekinshisi:

-Toydı tarqatıń! - dedi jaǵımsız hawazı menen sháńkildep.

-Toydı ma? - dep aǵam házillesip turǵan shıǵar dep jańaǵı kisige qaradı. - Qoyıń, jigitler, haw, men sizlerdiń jezdeńiz emespen. Onnansha jigitler atlarıńızdı baylasın, ishkerileń, toydan tumalaq degen…

-Áy, ǵarrı, sotlanıp keteseń!

-Toy bergenge me?

-Búgin toy beriwge bolmaydı.

-Nege bolmaydı?

-Tuh! Esitpedińler me?

-Biz qaydan esitemiz?

-Amanlıq bolǵay-dá!

aytılǵanlardıń birewin buzsańız da, tamam, erteń awılıńız benen túrmexenada shiriysiz. Túsinikli me?

-Wáy, bárekella! Araq beriw maǵan da qos jaǵıp turǵan joq edi. Aǵamnıń bul gápine Aytmurat ájaǵam kúldi:

-Áne, ǵarrı, ap-ańsat qutıldıń!

-Yapırmay, bala, Iskender ǵırnaqtıń ǵarǵısı keldi-aw. Asqa dóndi. Stalinniń asına.., - dep gápiniń iz betin ózinen basqa esitpeytuǵınday sıbırlanıp ayttı. Kelgenler atlarınan túsip, awqatlanıp ketti.

El ishine aralasqan suwıq xabardan keyin adamlardıń da toyǵa bolǵan ıqlası salqın tarta basladı, ásirese, baǵanaǵı kelip ketken eki atlı mıltıq asınıp júrmese de qantalasıp turǵan

beriw de ańsat emes, ya awız toltırıp aytqanday qılmısıń bolmasa. Házir zań-zakondı qamshıday bılǵap otırǵanlar menen oynap bolmaydı, qápelimde janıń kózińe kórinip turǵan jerge shırp etip tiyse, kópke shekem kele bola almaysań.

Awıl arasındaǵı, jaydıń átirapındaǵı toydıń ǵalawıtlarına

qum quyıldı, jer-jáhándi shańǵıtıp oynap júrgen balalarǵa shekem tarqasıp ketti. Awa-dá, ullı kósem ólip atırsa, biz bolsaq bunda toy berip, oyın-zawıq qurıp atırsaq…tek ǵana húkimetten emes, musılmanshılıqtan da qorqıw kerek. Onıń ústine, baǵanaǵı organnıń adamları «endi jeti kúnge shekem traur bolatuǵın shıǵar» dep ketti. Kópshilik «traur» degen sózge túsinbey turıp edi, armiyada bolıp kelgen bir bilgish «matam tutıw» dep ap-ańsat túsindirdi de qoydı. Matamdı bilemiz ǵoy, ólgen adamǵa jetisi dep sadaqa tarqatadı. Nemiz ketipti, Stalinniń jetisine shekem kúlispey-aq qoyamız-dá. Sonda da toydıń belinen kelip qayǵınıń tepken soqqısı hesh kimge jaqpay tur. Kóp qonaqlarımız qarańǵı túskennen keyin keldi de, iship-jep bolǵannan keyin tań atpastan burın ketip qaldı. Bul toy emes, qaraqshılardıń merekesine uqsap ketti. Qasına girjekshisin alıp, tústen berli

ózin sazlap atırǵan baqsını aytsa! Qurǵa shıǵıw qadaǵan. Sonda

aytıwǵa qumartıp kelgende «yaq, aytpaysań!» dep dizden qaytarsa, onıń kókiregine tolıp awzına tıǵılıp, tamaǵınan sańlaq tappay

turǵan hawaz sırtqa atlıǵıp shıqpasa, ol ishine dárt bolıp qayta tússe… Endi ol dúzge ketip ya úyine barǵannan keyin sırtqı

báhárde úlken quwanısh alıp keledi. Suw menen qosıla aq shabaq aǵıp kelip, úlkennen kishige deyin azannan qas qarayǵansha japtıń jaǵasında úmbá-dúm bolıp, kim sholpı menen, kim baspay menen, kim mázi qolı menen-aq, ya shanıshqı menen balıq awlawǵa kirisedi. Jániwar, gúmistey aq shabaqlardı suwdıń saǵasınan topar-toparı menen arnawlı túrde jiberip atırǵanday, hámmesi bir qıylı ya basqa balıq joq. quwırıp jewge may qáhát, may tapqan úyler onı palawǵa jumsaǵandı táwir kóredi. Balıqtı suwǵa salıp, bir qazan etip pisiredi, júweriniń unınan qarma isleydi, sorpası da mazalı. Otqa taplap yamasa kúlge kómip

nanımdı tawıp jeytuǵınıma kózim jete bermeydi. Qapısın urdım da, direktordıń kabinetine atlandım.

***

Ushıp kiyatırman. Esheyinde jol boyınsha oyınnıń qızıǵı menen awılǵa qalay jetkenimizdi bilmey qalatuǵın edik, búgin bolsa atlaǵan adımım keyin ketkendey júrisim ónbey kiyatır. Bilmeymen, nege bunsha quwanaman, meniń basıma paydası joq nárse bolsa da quwanıshım qoynıma sıymaydı.

kiyetuǵın ayaq kiyimleri bolmaǵanlıqtan oqıwǵa qatnamay júr edi. Biyshara balalardıń ayaqlarında tozıǵı jetken botinkalar,

shalbarım, hár jerine jamaw basqan. Apam meniń kiymey taslap

shıǵıp qalǵan kiyimlerge tańılıp, mańlayım qurır edi. Ol endi murnına samal engen jigit bolǵan soń, jaqınnan berli úylenip atırǵan soń taza kiyim kiyip, shırrıyıńqırap júrgisi keledi. Onıń bir jaman ádeti: kiyimdi kiyip emes, al, hár kim menen jaǵa jırtısıp, tóbelesip tozdıradı. Ózinen zorlardan talay