Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

-Bir ózim barsam, tayaq jep qalmas pa ekenmen?

-«Elshige ólim joq»,- dedi aǵam danalıq etip. Bul saparǵısı

Aytmurat ájaǵama unasa kerek:

-Áne, aǵam jańa ashılısıp kiyatır!

Apam sım temir menen noqtalanıp, shúmegine oǵınan bosaǵan pisenler kiygizilgen bir-eki shaynegimizge shay demlep atır. Usı waqta Nazlıbiyke kishem tilxatın jazıp bolsa kerek, maǵan ruchka dáwetimdi qaytarıp berdi. Izinen jazǵan qaǵazın da aldım. Oǵan kózimdi juwırtsam, sonsha waqtan berli jazǵanı tórt-bes sóz eken. Olardı da oqıw qıyın, hár sózinde eki-úsh qáteden bar. Kishemniń sawatı kemligin túsine qoydım. Usınday shıray

-Húrmetli ata-anam! dep jazıptı Nazlıbiyke kishem, dep men ayırım jazılmaǵan sózlerdi de qosıp oqıdım. Men óz qálewim boyınsha Baymurat ǵarrınıń balası Aytmuratqa qol berdim. Biyruxsat ketkenimdi keshirgeysizler, dep qızıńız Nazlıbiyke.

-Bolǵanı ma? – dep azsınǵanday boldı aǵam.

-Qáyin atasınıń atın aytıp qoyıptı-aw!- dep betin sızdı apam.

-Qayaqta aytqan?! Haw, endi onıń atın jazsa da ayıplı bola ma?- dep apama alıp-topıldı Aytmurat ájaǵam. – Aytıw basqa, jazıw basqa… Usı ǵarrınıń atın aytqanda da jer kósherinen tayıp ketpeydi.

Tilxat qaǵazın eki búklep Jańabergen aǵa qaltasına salıp

qoydı. Apam shayın demlep, ortaǵa jayılǵan may-may dasturxanǵa zaǵara, sók, iyjan, jiyde, tisiń ótpeytuǵın qaq erik ákelip

qoyıp atır. Adam basına bir kese joq, gezeklesip isheseń. Keseler da shıtnap ketken, sırtındaǵı naǵıslar ma ya kirdiń

juqları ma, ayırıp bolmaydı. Men kishemniń sawatsız bolǵanına quwanıp otırman ishimnen, nege deseńiz, bálkim, ol da usınday úyden shıqqan nashar shıǵar. Biziń úydegi sharayatqa tez kónligip, demniń arasında ómirinshe usı úyde jasap kiyatırǵanday bolıp ketedi. Taǵı yadıma baǵanaǵı qolaysız oylar kele berdi. Hámmemiz alaqanday bir ójirede qalay jasaymız? «El elshiligin eter-dá» dep taǵı ózimdi-ózim jubataman. Sonda men aǵama hayran qaldım. Shınında danalıǵı bar qusaydı-aw, Aytmurat ájaǵam onı durıs tusinbey jur eken.

-Toy óter-ótpesten-aq Aytmuratlardı basqa shıǵarıp jiberemen, - dedi aǵam tap meniń ishime kirip shıqqanday.

Apam shırr ete qaldı:

-Haw, kelin jumsamaymız ba?

-Kelinge qarap otırǵan kúniń joq ele! - dedi aǵam apama jekirinip. Ele mına jamanıń úylenedi. Sonıń moynına-aq taltayıp minip otırarsań.

-Aǵam durıs ayttı, - dedi Aytmurat ájaǵam. Tap-tar jayda ulı-bıǵırlı bolıp atırǵannan…

-Kelinge de shay berip turıń,- dedi aǵam ǵamqorsınıp.

Apam endi erkeklerdiń gápine aralaspay-aq qoyayın degendey nan-pan, basqa da nárse-qaralardı alıp kelininiń qasına keldi.

-Toydı tap endigi hápteden qaldırmaw kerek, - dep Aytmurat ájaǵam asıqtıra berdi.

-Boladı. Quda qálese, bir hop desek, ne ol? Soyıslıǵı tayın.

-Al, mende bir usınıs bar ǵoy,- dedi Jańabergen aǵa jańalıq

tapqanday saldamanlı sóylep. Mına Áziyra sheshemniń eki qat jayı bıltırdan berli bos turıptı ǵoy. Jay degen ishine adam kirip-shıǵıp turmasa, góneredi, tozadı, qulaydı…

***

…Adamlardan esitiwimshe, usı awılda Palwaniyaz degen bay adam jasaǵan. Pada-pada malları, súriw-súriw qoyları, úyir-úyir jılqıları, gúl mıyıqlı arbaları, úlken jayı bolǵan. Keńes

Áziyra sheshemniń tek «Zinger» degen kiyim tigetuǵın mashını

bar eken. Onı da Nókiste bir úyge jasırıp qoyǵan qusaydı.

Urıstıń aldında sonı alıp qaytıp, awılǵa kelgen soń túrlitúrli nárseler tigip, «Áziyra mashınshı» atanıptı. Sóytip, epshil qollarınıń arqasında orta dármiyan xojalıqqa aylanǵan,

hátte, tappaǵan zárúr adamlar Áziyra sheshemnen aqsha qarız alıp turǵan qusaydı.

Tosattan baslanǵan urıs birinshiler qatarında úlken ulın alıp ketken, bir jıldan soń ekinshisi de ketken. Úlkeninen

«qara qaǵaz» kelse de, kishkenesinen xabar-atar bolmaǵan. Áziyra sheshem óle-ólgenshe ekewinen de gúderin úzbedi, birewdiń balası armiyadan kelipti dese, sonıń menen diydarlasıp qaytıw ushın erinbeytuǵın edi. Hátte, atıldı degen Omarı da aylanıp keletuǵınday tuyılar edi oǵan. Omardan keyin hesh kimge basın

hayallarǵa da uqsamaytuǵın ózinshe bir mádeniyatlı, artıq-aspay sózi joq, ishki hám sırtqı siyasattan xabardar bir teberik jan

edi. Omar aǵanıń qanday qúdiretli adam bolǵanın Áziyra shesheme qarap-aq bilip alıwǵa bolar edi. Hámmesi tiri bolǵanda olar qanday shańaraq bolar edi, elimizge qansha kerekli adamlar bolar edi, dep ulkeye kele oylarǵa talatuǵın boldım.

Qıs túsiwden Áziyra sheshemniń otınların ózim tayarlap beremen. Ol awqat tayarlawǵa da sheber, biz bilmeytuǵın bir túrli tamaqlardı jegizetuǵın edi. Hátte, mazalı nárselerinen meniń payımdı alıp ta qoyatuǵın edi. Ayırım waqıtları qalǵan-qutqan tawarlardan kóylek, shalbar tigip berip, meni quwantatuǵın edi. Aǵamdı kórgen sayın «Baymurat, usı balańdı maǵan ber. Ózim oqıtıp, ózim tárbiyalayın» dep aytqanda bir turli bolıp keter edim, sebebi, aldında azǵana otırsam, Áziyra sheshemniń susı basıp, kózáyneginiń arjaǵındaǵı kózleri júregime nishterdey

qadalıp atırǵanınan qorqatuǵın edim. Onıń balaları mektepti dáslep Tórtkúlde, soń Nókiste oqıp pitkergenlikten awıldaǵılar olardıń qanday jigitler ekenin onsha bile bermegen.

Áziyra sheshem bıltır birden awırdı da kóp jatpay qaytıs boldı. Awılımızdıń jesiri edi dep hámme tapqanın ayanǵan joq.

Merekesine Omardı tanıytuǵınlardıń barlıǵı keldi, bos kelmedi, ǵárejeti menen keldi. Ele sadaqaları bar, jıynalǵan

ǵárejettiń zıyanı joq. Mine, usı Áziyra sheshemniń jayı bıltırdan berli bos turıptı. Sırtta úlken qulıp, onı ashıp

kórgen adam bolmadı. Jolına duwa oqıp, bir qazan sadaqa tarqatıp, Aytmurat ájaǵamlar sol jayda bola berse, qatıp keter edi.

Bir-eki kese shay jutqannan aǵamlar qaytadan ǵawqıldastı.

Jańabergen aǵa:

- Keshegi qapıńdı qulatıp ketken uyjańǵırlardıń háwiri ele basılmaǵan shıǵar, - dep aǵama qaradı. Men qasıma Esimbetti alıp kete bereyin. Ne degen menen palwan atı bar ǵoy.

- Haw, ayqasıqqa barǵanday jaǵday bolmas-aw, - dedi aǵam qáweterlenip. Iskender wájge turatuǵın adam edi ǵoy.

-Hayallardı sabawǵa qorqar. Eki qatın tawıp jibere qoyayın

ba?

-Áy, bala boldıń ba, Jańabergen? Bul qatınnıń qolınan keletuǵın is pe?

-Meyli, onda Esimbet penen kete bereyin.

Jańabergen ornınan turdı. Oǵan erip aǵam da, Aytmurat ta sırtqa shıqtı. Shaydıń náwbeti endi jetiskende awıldıń qatın-

qalashları, izinen ǵarrı-qurtańları kele basladı. Úydiń ishi bıǵan-jıǵan bolıp ketti. Nazlıbiyke kishemdi ayadım. Jaydıń

bir mushında ólgeymen oramaldıń astında eki búklenip,

Shımıldıǵı da quraqtan naǵıslap tigilgen jarasıqlı nárse eken, diywaldıń bir múyeshine qaǵıp taslap edi, ójireniń ushten birin alıp tur. Endi qız-kelinshekler shımıldıqqa kiripshıǵıp, ishinde shımshıqlarday juǵırlasa basladı. Hámmeden

beter óz aldına erkinlikke shıǵıwǵa erisken Nazlıbiyke kisheme quwanıp turman.

Sırtqa shıqtım. Jańabergen aǵa ketipti. Aytmurat aǵamnıń eki-úsh jorası kelip, qutlı bolsın aytıp atır eken. Aǵam mal

qora bette sıyırlarına, qoy-eshkilerine shóp taslap júrgen qusaydı. Kempir búgin sıyırın sawıwdı da umıttı.

-Toy qashan?- dedi kelgenlerdiń biri.

-Aldımızdaǵı háptede, - dep Aytmurat ájaǵam isenimli sóyledi.

Awılımızda Babaniyaz ata degen úlken aqsaqalımız bar. Jası

seksenge barıp qalsa da ǵarrı ele tándar, átteń, kempirge jarımaǵan, ózine jarısıp jasay almay erterek óle bergen. Atamız házir tórtinshi kempiri menen kún keshirip atır. Barǵan adamlarǵa «endi ǵarrıńızdı óltirip bolıp óletuǵın shıǵarman»

dep házillesip kúlip qoyatuǵın qusaydı. Usı awılda mereke bolsa da, basqa bir is shıǵıp qalsa da Babaniyaz atama oylaspay turıp qolǵa alınbaytuǵın edi. Ásirese, urıstan keyingi hásiretli jıllarda toy beriwge jureksiniw qıyın edi, urıs aqıbetinen ayralıqqa ushıramaǵan shańaraq joq esabı. Babaniyaz atamnıń Esenbay degen balası da bir ayaǵınan ayrılıp keldi. Aǵam toy jónin, Áziyra sheshemniń jayı tuwralı oylasıp qaytıw ushın

sol atamızǵa ketti.

Úydiń aldı bıǵan-jıǵan. Meniń joralarım da, kip-kishkene náresteler de qıyqıw salısıp, shapqılasıp júr. Kelinshek keldi, toy boladı degen menen ele tek adamlardıń úmbá-dúm jıynalǵanı bolmasa, qazanǵa túsip qaynap atırǵan zat joq. Biraq, el elshiligin etip, birewde joqtı birew tawıp, hayallar

úlken samarǵa qamır iylep atır, keshirek qazanda kendir may kúydirilip, jaǵımlı iyisi tarala basladı. Sonıń iyisinen-aq

azanda da tamaǵınan hesh nárse ótpegenlerdiń ishteyleri ashılıp, lawlap janıp atırǵan oshaq tárepke qaray beredi.

Atama ketken aǵam jadırap qaytıp keldi: - Pitti hámmesi! Boldı!

- Ne pitti?-dedi Aytmurat ájaǵam onıń gápin jaqtırmay. Ele on eki de bir salıyqası joq, pitti degen ne?

Aytmurat ájaǵamnıń usınday qırsıq minezi hesh kimge jaqpaytuǵın edi. Ákesiniń jaǵasınan alǵanday etip sóylegeni

qasındaǵı jigitlerge de qolaysız boldı.

-Pitpese piter-dá, Aytmurat, - dedi qasındaǵı bir jorası. Haw, biz de elmiz, xalıqpız…

-Yaǵaw!- dedi Aytmurat ájaǵam pásine qaytıp. – Pitti dep telpegin aspanǵa zıńǵıtıp kelgenine ashıwım keledi-aw. Tap bir hámmesi sol ǵarrınıń hámiri menen pitetuǵınday…

-Endi ne qılayın? Ya, pitpedi dep zar eńirep qaytayın ba?

Ayt, bilgish bolsań! - dep aǵam da qızıp ketti. So-o, toyıńdı baslanbay turıp-aq tas-talqan etip buzayın ba? Ya?!

Aǵamnıń ashıwı da jaman edi, jaǵal eshkiniń saqalınday bir tutam jún iyeginiń astında qaltırap jur. Ele qızıǵı basılatuǵın emes:

-Haw, sen adam bolatuǵın bolsań, bir awız eskertpeyseń be?

Birden… topa-torıstan! Ákelgen qatınıńnıń atın da bilmeyseń! Sen aqmaq bolmasań, aytsań boladı ǵoy, ayttırıp alatuǵın edik

ǵoy. Ya qız ayttırıwǵa bara almastay betiń jırtıq pa edi?!

-Endi ne ǵıl deyseń? dedi Aytmurat ájaǵam da qaytadan janlanıp. Úyine aparıp taslayın ba? Toy beriwge shamamız joq

dep úyleniwden waz kesheyin be?

Ekewiniń jánjellesip qalǵanı úy aldında turǵanlarǵa qolaysız boldı. Tıńlap tursań, ekewiniki de durıstay. Usınday

shurt minezleri bolmaǵanda adam aytısqanday hesh nárse emes-aw. «Sol ǵarrınıń aldınan ótpesek, oylaspasaq bolmaydı ǵoy,

Aytmurat balam-aw» dep aǵam ayta qoyǵanda bunday tartıs-partıs bolmas edi. «Pitti me, aǵa! ?ay, bárekkella! Babaniyaz atam ruxsat etse, hámmesiniń bárjay bolǵanı» dep Aytmurat ájaǵam jatıǵına sóylegende házir hámmemiz de basqasha keypiyatta shadı-qurram bolıp turar edik. Lekin, atalı-balalı adamlardıń birin-biri

sıylamay sonsha awır gáplerge erk berip jibergeni qutlı bolsınǵa kelgenlerdiń ishlerinen sheńgel súyrep ótkendey boldı.

Hátte, ayırımları kete basladı. Usınday topalań menen baslanǵan toy ońǵılıq bolmaytuǵın shıǵar, toy beremiz dep awılelden bólinip qalıp, bórige talanbasaq bolǵanı ǵoy.

Ashıwǵa buwlıqqan aǵam ishke kirip ketti. Qáhári ishine jayǵaspay bet-júzinen, kózlerinen bilinin tur. Hátte, háreketi

de dushpanınan kegin qaytarıwǵa atlanǵan adamdikindey shıyraq. Men hawlıǵayın dedim, mıltıqtı alıp shıǵıp Aytmurat

ájaǵamdı atıp jiberse… yaq, mıltıqtıń oǵı joq. Janım jay taptı. «Házir bul jerde bizlerge qarap turǵan jumıs joq ǵoy» dep Aytmurat ájaǵamnıń joraları da qaytpaqshı bolıp edi:

- Sizler tura turıń, haw, ǵarrı degen báhárdiń hawa rayınday

ǵoy, bultı demde tarqap ketedi, - dep Aytmurat ájaǵam olardı jibergisi kelmedi. Shaması, aǵamnan ózi de qorqıp tursa kerek, jigitler qasımda es bolsın dep turǵan shıǵar. Aǵam urısqa barmaǵan menen urıs bolıp ótken jerlerde izin kórip qaytqan, urıstıń wayranshılıqları onı da qanqızba etken shıǵar.

«Kómilmey qalǵan óliklerdiń talayına súrnigip jıǵıldıq» dey beretuǵın edi ǵoy. Al, Aytmurat ájaǵam ne kóripti. Jeti jıllıq mektebimiz orta mektepke aylandırılǵanda ol birinshilerden bolıp pitkerip shıqqan. Qasındaǵı jigitlerdiń kópshiligi joqarı oqıw orınlarına kirgen, ayırımları pitkerip kelip

úlken jumıslarda islep atır. Solarǵa jarısıp Aytmurat ajaǵam

da Nókistegi institutqa ketken eken… bul jaǵın ózim de anıq bilemen-aw, oqıwǵa kirdi me, kire almadı ma, yarım aydan keyin bet-awzı shiyedey bolıp qaytıp keldi. Rasın aytqan joq, aytpasa

da kimler menen bolsa da tóbeleskeni attan anıq bolıp tur.

«Qoy, oqıwı tússin, óltirip keter, balam» dep aǵam da, apam da onı qanatınıń astına bastı. Sonnan berli júr ǵoy, bir jıl tabelshik bolıp edi, urıspaǵan, tartıspaǵan adamı joq, ekinshi

jılı shıǵarıp tasladı. Atızǵa túskisi kelmeydi. Bıltır armiyaǵa shaqırıp qoydı, biraq, áketpedi. Qalay da bıyıl alıp ketetuǵın shıǵar. Úylensem, qaldıratuǵın shıǵar dep asıǵıp atır ma, qáydem. Armiya seniń úylengenińdi ne qılsın? Qatınıń menen qoltıqlasıp barmaysańǵoy.