Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

názerin de burǵan joq. Óz úyine jat adamday bolıp kóringen

ájaǵam sıypalanıp turdı da ya otırarın, ya shıǵıp keterin bilmey, hár kimge bir jaltaqlawı menen tur. Aqırsında:

-Men jolǵa túse bereyin, - dedi.

-Jolıń ashıq! - dep gúrk etti aǵam. Aldıńa keselep shıǵıp turǵan adam joq.

-Endi ne qılayın, aǵa, - dedi ájaǵam aqlanbaqshı bolıp.

Jigitlerdiń de kewli bar.

-Bizlerdiń she, bala-shaǵańnıń she? – dedi apam endi

ishimdegini tógip qalayın degendey. Bizlerdiń kewlimiz joq eken-dá saǵan? Ata-ene, qatın, tuwısqan kerek emes eken-dá saǵan?!

Apam ókirip jılap jiberdi. Kishem de solqıldap oramalınıń ushı menen kózin bastı. Meniń de kózimnen jas aylanıp ketti.

-Qoya qoyıńlarshı, bereket tabıń! – dep endi ájaǵam shetimizden jalınıwǵa qaradı. Amanlıq ǵoy, áytewir. Tiri bendege wsh jıl degen ne sol?

-Tuwarıń endi! – dedi aǵam ornınan qozǵalıp. - Kempir, tayarlap qoyǵanlarıńdı uslat qolına.

-Maǵan hesh nárseniń keregi joq, aǵa, - dedi ájaǵam. Ne qılaman qazıwǵa baratırǵanday arqalana berip. Haw, awqatı mut, kiyimi mut, jataq jayı mut. Azıraq aqsha áketsem boldı.

Tostaǵan, qasıq, krujka alsam boldı. Úydegiler jaramaydı. Dúkannan satıp alarman-dá.

-Sók-pók, erik, jiyde, zaǵaradan áket, balam. Sarı may bar,

túspedik dep jazıp edi. Ájaǵamdı da sonday uzaq jaqlarǵa alıp

ketse, quday razaq, jol azıǵımdı nege molıraq alıp shıqpadım dep sanın shappatlar.

-Ne qılayıq, - dedi aǵam. - Shıǵarıp salıwǵa bizler-ám barayıq pa?

-Izimnen shubırısa berip ne qılasız? «Barsa kelmes»ke baratırǵanım joq ǵoy.

-Haw, hesh bolmasa kelin barsın, - dedi apam. Ájaǵam

úndemedi. Hay, balam-áy, keshqurın úyde bolǵanıńda birj an soyıp, qońsı-qoba ǵarılardıń pátiyasın alatuǵın edik. «Jaqsı

niyet jarım ırıs» degen. Shamurattı da áket, olay-pılayıńdı kóterisip júredi ǵoy.

-Bul jaqtan qasıńda bala bar ma? - dedi aǵam.

-Joq. Rayonnıń basqa jaqlarınan bar shıǵar. Shıǵarıp

salıwǵa barǵan menen rayon orayınan qaytadı. Bizlerdi

ózleriniń kóligi menen Nókiske áketetuǵın qusaydı.

-Hesh bolmasa sol jerge shekem-aq bara bersin. Jetimektey qara basıń shoshayıp qalay keteseń. Bizler de barǵanımızda

kóplik etpes edi, úyge de qaraytuǵın adam kerek.

Apam sırtqa ketti, kelinin de shaqırdı. Olar suwqabaqtıń qaramınday bóz shekiynege túyilgen bir nárselerdi kóterip

ákeldi.

Shekiyneni jawırında tura beretuǵın etip jip penen shandıw kerek, - dedi aǵam bilgishsinip. Soldat bolmaǵan meen soǵan uqsasın kórdik ǵoy. Iynińe qoltıǵıńnıń astınan ótkerip

alsań, pákize arqańı jabısıp júre beredi. Eki qolıńdı basqa xızmetke paydalanasań.

Aǵam olarǵa isenbey jańaǵı aytqanın ózi islewge kiristi.

Mıń aytsań da, eki-úsh jıl dúzdiń duzın tatqan adam ǵoy, bir nárseni biletuǵın shıǵar. Urıs waqtaǵı soldatlardı da kinolardan kórip júrmiz ǵoy, arqasına qudaydıń kóp júgin baylap júredi, kún jıllıraq bolsa shineli de sonda.

Endi kólik jaǵı…

- Eshegiń boladı ǵoy, aǵa, - dedim ózimniń qaytıwımdı oylap. Sonsha rayon orayınan jayaw qaytıw da ańsat emes.

Ájaǵamnıń kishemdi de ertkisi kelmey turǵanın túrinen bilip turman.

-Eshek penen qashan jetesiz, balam? - dedi aǵam keshe

-Mına «orıs jol»ǵa shıqsa mashın-pashın ótpes pe eken?

-Óter-aw, - dedi aǵam. Kúnde ótip tur edi ǵoy…

Awılımızdıń kúnshıǵar qublasında Shımbayǵa qaray dúpdúziw etip tartılǵan úlken jol bar. Úsh-tórt shaqırımday aralıqta. Onı bul jerdegilerdiń úlkeninen kishisine deyin

«orıs jol» dep atap ketken. Orıslar saldırsa kerek. Joldıń eki qaptalında qatara tartılǵan telegraf baǵanaları, onı bizler

«dilgram aǵash» deymiz. Olardıń basına qudaydıń kóp sımı tartılǵan. Qasına jaqınlawdan onıń tınımsız dıńıldap turǵanın esiteseń, «uzaqtaǵı adamlar bir-biri menen sóylesip atırǵan, solardıń dawıslarınıń dıńıldısı» dep aldaydı bizlerdi eresekler. Joldan «ZIS-5» degen kabinası taxtaydan soǵılǵan mashina kóp júredi. Keyin «ZIS» degen avtomashina kórindi, onı adamlar «Dońız bas» dep ataytuǵın edi. Olardan kishirek «GAZ»ikler keldi. «Polutorka» degen quwırshaqtan sálǵaw mashınlar da ara-tura ótip turadı. Jeńil mashinalar siyrek, olardı úlken hámeldarlar minedi. Júk mashinaları presslengen

tay paxta, qap-qara temir bochkalar, kún suwıta baslawdan seksewil tiyep ótedi. Bir jaqsı jeri, ústine ne tiyep kiyatırsa da jolda

óziń qara ǵarǵaday bolıp aspanǵa ushıp keteseń. Shofer buǵan juwap bermeydi, seniń qay jerde ushıp ketkenińe de irkilmeydi, sebebi, mashınǵa minip atırǵanda hámmesine qayılshılıq

bildirgenseń. Mashinanıń ústinde biri-birińdi bekkem uslap otırasań. Kabinada shofer menen «pomoshnigi». Ara-tura shofer pomoshigine aydatad, áne, sol waqları júdá saq bolıp otırmasań, dadıńdı alla bersin!

Ájaǵam mektep penen birotala esaplasıp, barlıq pulların

Kempir-ǵarrı aq pátiyasın berip, perzenti penen xoshlastı.

Apam qartaydı ma, burın bekkem adam edi, búgin sál nársege kewli

zúryadtıń qádiri óz aldına ǵoy, shaması. Al, ákem sır berer emes, ájaǵamnıń mańlayınan bir súydi de qaytıp qayrılmadı. Úsh jıl degen onıń ushın úsh kún shelli kórinip turǵan joq. Durıs-

tá, bir jıl bardıq dep tamashalap júredi, ekinshi jıl anıqlap

soldat bolıp, eldi qorǵap qaytqanıń.

Kempir-ǵarrı menen xoshlasıw máresimi pitkennen keyin

dalańlıqtan basqa hesh nárse joq. Qısı-jazıc awıldıń malları jayıladı. Awıl adamları bul jerdi «Tas dúmpek» dep atap

otırǵanı ele paxsaları tolıq qulamaǵan góne tamlardan bilinip

tur. Shaması, bir zamanlarda gúrlegen awıl bolǵan-aw, házir saz ılaydan salınǵan diywallardı bayıwlılar iyelep atır. Bizler kishkene soqpaqtan kiyatırmız. Ájaǵam menen kishemniń óz-ara sóylesetuǵın gápleri bar shıǵar, mennen tartınıp kiyatırǵan bolmasın dep, arqamdaǵı yarım batpanday salmaqtaǵı shekiyneni

kóterip ozıp ketemen. Hákisine olar da meniń izimnen jetip ala beredi. Geyde keyinlep qalsam, olar irkilip turadı da:

-Adımıńdı bassań-á gibirtikley bermey, bala! – dep ájaǵam jer tepsinedi. Sonnan keyin olardıń mennen jasırın gápi joq ekenin sezdim de, qatar júretuǵın boldım. Kún táwireq shımırı ayaz bolsa da, terleyin dedim. Bunımdı kórip kiyatırǵan kishem:

-Sharshadıń ba, mırzaǵa? – dep maǵan ǵamqorsındı. Qalǵan

jaǵında ózim-aq kótereyin.

-Yaǵaw, endi shamalastıq ǵoy, - dedim pısnap.

-Bále kelmeydi! - dedi ájaǵam qolın bir siltep. Bir shekiyne júkti kótere almasa jigit bola ma?

-Shekiyne kótergenler jigit bolatuǵın bolsa, biziń de bolǵanımız, ájaǵa! - dep kúldim tirsegim qaǵısıp kiyatırıp.

Onıń azıq-túligi salınǵan shekiyne qaltanı kótertpegeni kisheme islegen birinshi jaqsılıǵı shıǵar.

Joldıń jaǵasında yarım saattan turıp edik, Shımbay tárepten gúńirenip kiyatırǵan bir mashınnıń dawısı shıqtı. Dúziw jol bolǵan soń kiyatırǵan mashina qulaǵırdan kózge shalındı. Diń aspanǵa shıǵarıp seksewil tiyegen mashina eken. Kusha basında bes-altı adam qara ǵarǵaday qonaqlap otır. Tusımızǵa shamalasqanda ústine jaw kelip qalǵan soldatlarday japa-tarmaqay qollarımızdı kóterdik. Tusımızdan on-on bes adımday ótkende ǵana zorǵa irkildi. Shofer irkeyin be, irkpeyin be, dep eki oylı bolǵan bolsa kerek. Mashina irkildi. Bizler soyaqqa qozǵalıstıq. Kabinadan awdańlap túsken shoıer

mashinasın aylanıp, dógeregine úńilip, ballonların tewip kórip qasımızǵa keldi.

-Al, ókpelemeysiz, birewińdi alaman. Onda da Xalqabadqa

deyin.

-Boladı, - dep ájaǵam quwanıp ketti, kúni menen bizlerden

qalay qutılıwdıń qıytıǵın tappay kiyatır edi, shoferdıń gápi oń tústi oǵan.

- Obshı, nashar tuqımın, jas ballardı mingiziwge bolmaydı. Jol jaman. Qalaberse, seksewildiń ústi, selkildegende ushıp

ketse, erteń sotına qatnap júremen be? Shımbaydaǵı Jaqsımbay

-Proshay, dorogoy muj! - dedi ájaǵamdı da, meni de hayran qaldırıp. Bul orısshasın azsınǵanday:

-Valentine privet pereday! – dep qosıp qoydı. Rastan-aq

usı sózlerdi kishem aytıp turıp pa dep betine tigilemen. Awa, sonıń oymaqtay awzınan shıǵıp tur. Ájaǵamnıń júzi andızday bolıp ketti, qasındaǵı adam seksewildiń bir ushlı putaǵı onıń jan jerine kirip ketti me dep oylaǵan bolsa kerek:

- Abaylı bol, inim, - dedi. - Bul seksewil degen qádimgi awıldaǵı aǵash emes, shoyın ǵoy bul.

Mashina ornınan qozǵaldı. Artınan qolımdı bılǵadım.

Ájaǵam da qolın bılǵaǵanday boldı ya seksewildiń shaqası ma… kem-kem alıslap baratır. Kishem baǵanaǵı orıssha sózlerinen keyin qaytıp sóylemedi, mashinanıń izinen de qaramadı. Kelgen jolımızǵa tústik. Al, Aytmurat ájaǵam armiya dese ushpaǵa qanatı bolmay júrip, endi ketti. Biraq, ózimnen basqa bilmeydi dep júrgen qupıya sırın kishem pash etti, bále eken, bilse de sonsha waqıttan berli tis jarmaǵanına qara! Aytsa, urıs boladı. Keshe aytqanda da jánjel shıǵıwı turǵan gáp. Kelip-kelip uzaq sapardıń tulparına minip atlanıp baratırǵanında aytqanına sáddaq! Turdım seniń aqılıńa, kishem meniń. Onı da ózimizdiń taqır jerdi shańǵıtatuǵın biyhaya qatınlarımızday etpey,

orısshalap sıpayı túrde aytqanına qarasa. Qasındaǵılar da hesh nársege túsingen joq. Men de… tek ishim sezedi. Valyanı bilip júr eken-aw kishem…

Bizler awılǵa qaytıp kiyatırmız. Endi qasımda burınǵı

Nazlı kishem emes, basqa, dm ǵana basqa bir aqıllı, saqawatlı insan balası menen kiyatırman.

-Ájaǵań endi bizlerge joq, - dedi bir waqta kishem. Onıń gápi marhumdı eslep atırǵanday tuyıldı maǵan. Ol kelmeydi endi. Bul jaqtaǵı ómirin tawıstı ol…

Jılaǵım kelip ketti:

-Sen… sen ketip qalasań ba, kishe? Bizlerdi taslap…

-Joq, ketpeymen.., - dedi ol, meniń mańlayımnan súydi.

Seni ózim tárbiyalayman, Sham!

***

Awıllarda paxtanıń qıbır-sıbırı tawsılıp, mektepte oqıwlar baslandı. Úsh ayday waqtımız atızda ótti. Kún suwıtıp, ara-tura juqalap qar taslap turadı. Mallar aydawǵa ketti. Qıs tek óziniń suwıqlıǵı menen azap bergeni bolmasa, adamlardıń

táshwishleri azayadı. Ǵawasha paqalları, ǵorek jeytuǵın mashinalardan shıqqan pańǵalaqlar pechke de, tandırǵa da otın boladı. Hátte, mallar da pańǵalaqtaǵı jarım-jartı paxta

úpeleklerin terip jep, taw bolıp úyilip atırǵan qırmannıń basın panalap jatadı.

Kisheme kóp aqsha shıqtı. Ózine sulıw jaǵalı palto, jún oramal, hasıl kóylek aldı. Maǵan da palto menen jumsaq malaqay alıp berdi. Burınǵı Qalbay kókshi tikken dúwdendey malaqaydan kúcetuǵın edim, tas tóbeńde zildey bolıp, moynıńdı awırtadı. Birew oynap shappatı menen urıp jiberse, kepshikti sabaǵanday ulı-gúmpildi bolıp atırǵanı. Endi kishemniń

ápergen malaqayı jup-jumsaq, basıńdaǵı barı-joǵın sezbeyseń, sheshpey uyqılap qalsań da moynıń awırmaydı. Júnin aytpaysań ba, jalt-jult etedi, sıypasań maqpal sıypaǵanday jaǵımlı.

Jolım bolıp qaldı. Aǵama daqalıń mási menen paxtalı shalbar

áperdi, apam da bos qalmadı, appaq jawlıq penen bir kóyleklik jaqsı tawar sawǵa etti. Kishem úyde tartatuǵın bir tartar oraypek te alıptı. Hámmeniń qolı bos, kishem júnnen shulıq, qolǵap toqıytuǵın ónerin bildirdi, apam aq, qara qoydıń júnlerin

jazıp, hámmemizge sálem aytıptı. Kishemniń atı da sol kóptiń qatarında, tánha oǵan arnap jazǵanı joq. Ne jazsın? Barǵan jaǵı Belorussiya qusaydı. Oynatıp atır depti. Oynay ber, ájaǵa, deymen ishimnen, senniki ómirińshe oyın ǵoy. Sen bul ómirge

oynap ketiwge kelgen adamsań ǵoy. Aman júrme eken dep kishemniń bası d aaylanǵan joq, xat keldi me ya bayaǵı urıs waqtaǵıday qara qaǵaz keldi me, endi oǵan báribirdey edi. Ol Valentinadan kelgen bayaǵı xatı oqıǵan bolsa kerek, usı ne túsinedi dep ájaǵam jasırmaǵan shıǵar? «Úndemeste úydey bále bar» degen usı. Baysız otıra berem e, armiyadan qaytıp kelmeytuǵın bolsa kishem de bir

usladı. Kishem kúldi de qoydı. «Arabstanda Sham degen sháhár bar, apa. Orıslar onı Damask deydi. Seniń usı balań sol Shamnan kelgen musılman ǵoy» dep taǵı kúldi kishem. Men de sońǵı gezde kishe dewdiń ornına Nazlı, Nazlıbiyke, Biyke degen atları menen qatnas jasaǵım kele beredi. Kishe degen sóz oǵan ılayıq emestey. Kishe dewden dárriw kóz aldıma ájaǵam elesleydi,

birewler menen tóbeleskisi kelip iyekleri saqıldap turǵan

Aytmurat ájaǵamdı oylamaw ushın kishe degen sózdi aytqım kelmeydi.

Bizler ájaǵam ketkeli Nazlı menen birge turamız. Bir ózi qorqatuǵın bolǵanlıqtan sonıń qasında es bolıp, birge jasap atırman. Ol awısqan aqshalarına tawar-sawar alıp, tay paxta alıp, kempir ekewi sırıp bir-eki kórpe qapladı. Quraq qurawǵa da ebi bar eken, naǵıslı kórpesheler isledi, úydegi jıynalıp

qalǵan tawıqtıń párlerin tıǵıp jumsaq kópshikler qapladı.

Aǵam Shımbaydıń bazarınan taza eki shıpta, bir kiyiz ákelip tósestirip edik, úyimizdiń ishi gúl jaynap ketti.Áynekke taza perde tuttı, diywaldıń tómengi jaǵına gúlli tawardan qaqtı.

Taza shaynek-kese, tabaq-qasıq, qazan, qumǵan, lágen… kóp dáske aldıq. Endi anaw úlken úyge tań atıwdan shapqandı qoyıp,

ózlerimiz shay-pay ishetuǵın boldıq. Olar da kelininen kewli toq bolǵan soń anaw-mınaw dep doq urıp atırǵan joq. Aǵam bolsa, paxtalı shalbardı kiygeli, pay-pay, ómirimiz qurı ótip baratır

eken ǵoy, eki ayaǵımnıń arasına pech qurǵanday boldı ǵoy, dep kelinin maqtap qoyadı. Onı birewler basqıǵa alatuǵın qusaydı, kempiriń ol jerdiń qádirin bilmegen ǵoy dep.

-Priemnik satıp alayıq pa, Sham? – dedi bir kúni Nazlı

kishem.

-Radio ma?

-Awa!

-Ol… qayaqta boladı? Bul awılda joq, kolxoz boyınsha tek

baslıǵımızdıń úyinde bar. Yammana jańǵırtıp aytadı deydi. Ózim tıńlap kórmedim.

-Qasımda ele aqsham bar, radioǵa jetip qalar-aw.

-Alsaq qatıp keter edi. Usındayda tıńlap otırsań, qáne…

Qıyalımda jaydıń ishinen onı qoyatuǵın jerdi ǵamlastırıp atırman. Antennası boladı eken dalaǵa bálentke kerip qoyatuǵın sım. Oǵan sırıq tabıladı ǵoy.

-Oǵan elektr togınıń keregi joq pa, Naz?

-Batereya menen aytadı. Úshewi boladı, Sham…

Ol kúldi. Qattı kúldi.

-Nege kúldiń, Naz?

-Usı Naz degenińe kúldim, - dep taǵı kúldi ol.

Sen meni Sham deseń, men seni Naz deymen. Boldı ma?

Endigiden bılay kishe dep aytqım kelmeydi.

Sóytip, birimizdi Sham, ekinshimizdi Naz dep shaqıratuǵın boldıq. Jasırın emes, ashıqtan-ashıq usılay aytıwǵa kelisip aldıq. Bunıń ersi jeri joq ǵoy. Ájeptáwir laqaplarǵa da

-Qaraqalpaqsha kitaplar az… joq esabı. Orıssha kitap kóp, túsinbegen soń oqıǵım kelmeydi. Ara-tura qazaqshasın alıp oqıyman.

-Sham, men bolsam orısshasınan basqasın oqıy almayman.

Maǵan bir-eki kitap ákelip ber.

-Boladı. Naz, bayaǵıda bir kitap oqıp atır ekenseń, bizler keliwden júktiń arasına tıǵıp tasladıń.

-Hee, - dep kúldi Naz. Ol mına kitap ǵoy, sırtındaǵı qabı

da jırtılıp qalǵan eken. Bir úydiń aldınan ótip baratırsam, sırta ayaq astında jatır eken. Ákelip, qayta-qayta oqıp shıqtım.

Sen maǵan kitap ákelip ber, Sham, - ded iol ótinish etip. Sandıqtıń qaqpaǵın ashıp, jańaǵı oqıp shıqqan góne kitabın kórsetti. Tek, ishki betleri aman, sırtı pırrım-pırrım bolıp

jırtılıp qalǵan kitap eken. Kitaptıń atı ne, jazǵan avtorı kim, onı biliw múmkin emes.

Men kópten berli tań qalıp júrgen sawalımdı oǵan berdim:

-Naz, usı sen orısshanı qayaqtan úyrenip júrseń?

-Men be? Ol bılay…

Nazdıń aytıwına qaraǵanda, ákesi otızınshı jılları muǵallimler institutın tamamlap, Nókiste islep qaladı. Onda