Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

tóbesi kóringen jerge tártipsiz balalar jolamaytuǵın boldı. Biraq, onı quday kóp kórdi me, besinshi klasstı pitkergen jılı alıp ketti. Turmısqa shıǵıp ketipti. Jası ele jetpegen, alıp

qashqan kúyewin sotlaymız dep qorqıtqan qusaydı. Olar da bále

adamlar eken, bir qoy berip rayZAGSten taza metrika alıptı.

Endi Serexannıń dokumenttegi jası ájapası Jumaxannan eki jas joqarı. «Qalawın tapsań qar janar» degen usındayǵa aytılǵan gáp pe deymen.

Gúzdiń dáslepki azanı mektep aldındaǵı taqır maydanǵa bayram saltanatın alıp kelgendey. Tapqan hasıl kiyimlerin kiyip, moyınlarına qızıl galstuklerin baylaǵan balalar menen

qızlar ushıp-qonıp atırǵan túrli tústegi quslarǵa megzeydi. Topar-topar. Birin-biri kórmegen úsh ay saǵındırıp taslaǵanday, keshe ǵana bir lkassta, bir partada otırısqan bolsa da jatırkanıp qarasadı, aradaǵı doslıq qatnasıqları shıǵısıńqırap ketkendey.

Mektebimizdiń ishi-sırtı aqlanǵan, áynek-qapılar kók boyaw menen boyalıptı. Ishke kirseń ózine tán boyawları jaǵılǵan taxta pollardan, partalardan, doskalardan usı jerge tuńǵısh qádem atlaǵannan-aq sińisip qalǵan tanıs iyis bul oqıw dárgayı ekenin, ana mektebimiz ekenin yadımızǵa salıp turǵanday boladı.

orınlarına kirgen shıǵar, biz olardan biyxabarmız. Endi basqa jaqlardaǵı mekteplerdiń jetinshi klasın pitkergenler biziń mektebimizge kelip, segizinshi klasstan baslap oqıydı. Oqıwshılar kóbeyip baratırsa, olar «a», «b» klasslarǵa bólinedi. Bizler olardı tanımaymız.

Oqıwshılardı mektep aldındaǵı taqır maydanǵa qatar-qatar etip dizdi de, aldımızda muǵallimler turdı. Olardıń ishinde burınǵı direktorımız eki-úsh biytanıs adam bar. Bir arıq, uzın boylı, túri mońǵolǵa uqsaǵan bir adam turıptı, bálkim, ájaǵam tártiplegen taza direktorımız sol kisi shıǵar. Ya barlıǵı da mázi mısh-mısh gáp pe eken, burınǵı direktorımız da hesh nárse

bolmaǵanday bayaǵı keypinde tur ǵoy. Bir waqıtları zavuchımız sóyledi. Búgingi quwanıshlı kúnde onıń kewli onsha kóterińki emes, bet-álpetinde bir ókpe-giyneniń izi barday. Bálkim,

járdem etesiz. Tazadan kelgen basshıǵa ańsat bolmaydı. Al, taza direktorımızǵa da tabıslar tileymen!

Hámme taǵı da qol shappatladı.

-Sóylewshiler bar ma? - dep zavuchımız dógeregine qaradı. Turǵanlardan bir oqıwshı qolın kóterdi.

-Qosıǵı bar eken, oqıp kórsin! - dep dawısladı bir muǵallim.

-Háá, oqısın, oqısın! - dedi zavuch qasındaǵılarǵa qarap.

-Usı bala qosıq jazıw menen shuǵıllanıp kiyatır.

-Ermanov pa?- dedi burınǵı direktor. - Gazetalarǵa maqala da jazıp turadı. Bayaǵıda meni kritikalap jaslar gazetasına jazıp edi ǵoy. Haqıyqatlıqtı jazǵan soń tiliń qısqa boladı

eken. Izinen qalmasa, shayır bolıp ta keter. Mektebimizden shayır shıqsa, shep bolmas.

- Bıyıl diywalı gazetanıń redaktorı etejaqpan, - dedi

qosıp qoydı zavuch. Sonıń arasında Ermanov degen jetinshi klasstıń oqıwshısı hámmeniń aldına shıǵıp, «Mektebim» degen qosıǵın oqıp berdi. Jaqsı oqıdı, tartınbaydı eken. Hámme qol shappatladıq. Keyin birinshi klassqa búginnen baslap kelip atırǵan kishkene bir qızdı onınshı klasstıń bir oqıwshısı iynine mingizip, jańaǵı qız qolındaǵı gúmis qońırawdı qaǵıp, hámmeni aylanıp shıqtı. Bul birinshi qońıraw edi...

***

Kúnler ótken sayın gúz ózin tanıta basladı. Japlardaǵı suwlar tartıldı, saǵasınan baylanıp tek aqaba suw aǵıp tursa kerek. Aqshamları salqın tartıp ketti, adamlar jazı menen pille tutqan jayların sazlay basladı. Ayırım tallardıń japıraqları sarǵaydı, esken samallar geyde dawılǵa aylanıp, endi jadıraǵan jazdıń tek ǵana saǵınıshı qalǵanın, aldımızda

qalmadı. Tek, tikeytken diywalları solayınsha turıptı. Sırtqı

esigine mal-sal kirip ketpesin dep sheńgel kómip edi, aǵam qayaqtaǵı jaman ırımdı baslaysań dep alıp taslap, awısqan gerbishten órgizip tasladı. áynek jaylarǵa da adamnıń boyı jetpeytuǵın jerge shekem sóytkizdi. áziyra sheshemnen qalǵan jaydıń ekinshi bólmesine pech qurǵızıp, ekewiniń de ishlerin háklep, qısı menen adam otırǵanday etpekshi edi, barlıǵı qurǵaq wáde bolıp shıqtı. Jumısına da durıslap barmaydı, ishqısta nawqastay úyinde jatadı da qyadı. Bunday da adam boladı eken! Taza direktor menen de aytısıp qalǵan-emish. Sabaǵın qaldıra berse, kimge jaǵadı?

-Qırsıǵa berseń, bala, shıǵarıp jiberemen! - depti tazadan kelgen direktor. - Diplomıń da hayran qalıp turǵan joq!

-Shıǵarsań shıǵar! Men sendey qatpaǵa jalınbayman! - dep qıshkırıptı ájaǵam. Direktordıń janı shıǵıp ketipti. Shınında onıń awılındaǵı laqabı Sayıpnazar qatpa eken.

-Al, inim, - dep jalınıptı bir waqta direktor ájaǵama. -

Bereket tap, qáytip isleseń sóytip sile, usı qatpa degen sózdi aytpasań boldı!

Sol waqıyadan keyin ájaǵam az ǵana kún jedellesip iske kirisip edi... Biraq, onıń nege bunday nemquraydılıqqa berilip júrgenin men bilemen, basqa hesh kim bilmeydi. Muǵallim orıs

qızlardıń ekewi de kelmey qaldı. ájapam Zina rayONOnıń atına xat jazıptı, anası qattı awırıp qalǵan, sonı taslap kete almaytuǵının aytıptı. Ózi bále eken, gápime isenbey júrer dep

kórinedi. Al, Valya jóninde xat-xabar joq. Ájaǵam keregi sol

Valyanıń deregi ǵoy. Sirá, turmısqa shıǵıp ketse kerek. Biraq, orıstıń qızları tartınshaq bolmaydı dep esitetuǵın edim, bayǵa tiyip ketkende de bir juwabın jazıw kerek ǵoy. Ájaǵamdı ayayman.

Geyde óz-ózime ashıwım keledi. Nege ayayman? Haw, boydaq bolsa bir sári, qoynında gúldey qatını jatır. Sóyte tura, bir

jaqtaǵı orıstıń úpelektey qızına ashıq boladı. Áy, bunday

muhabbatıńnıń sadaǵası keteyin! Bul meniń pámimshe, muhabbat emes, muhabbatqa qıyanetshilik, turaqsızlıq. Kishem biyshara, aq kókirek-aw, usındayın sezgende qashshan ketip qalar edi. Qayaqqa ketsin? Kete almaydı! Tórkini menen birotala qırman alısqan

ǵoy, esigin qaytıp ashpayman degen ǵoy. Kelgeli ata-anası jóninde jıńq etip bir sóz de aytqan joq. Yapırmay, bala, bunday

da shıdamlı nashar tuqımı boladı eken. Men ǵoy, er bala bola turıp, bir jaqta eki kún bolsam úyge qaytqım keledi. Saǵınaman. Sonday neni saǵınaman-áy? Bilmeymen... Tap, úydiń aldındaǵı kórinislerdiń ózin-aq saǵınaman. Al, kishem bolsa, shıdap

jawınday qaraydı. Usınnan ońısıq bola ma, usınnan shańaraq bola ma? Qáytse de, kishemdi oǵırı ayayman, aqıl-esinen, ráwshan

túskendey ǵalawıtlı demler húkim súredi. «Búgin hámme paxtakesh!» degen súrenler menen jeti jasar baladan jetpis jasar

ǵarrıǵa shekem atızǵa túsedi. Oqıwlar jabıladı. Bıltırları joqarı klasslardıń oqıwshıları shıǵatuǵın edi, bıyıl besinshi klasstan baslap paxta terimine qatnasatuǵın bolıptı. Bir mezgil emes, kúni boyı. Aytıwlarına qaraǵanda, bıyıl paxta erte ashılǵan, onıń ústine, zúráát mol qusaydı. qıs erte túsedi degen xabardı tawıptı wáliyler, jawın, qardıń astına qaldırmay tez arada jıynap alıw kerek. Studentler de keletuǵın qusaydı. Normasın orınlaǵan terimshilerdiń alatuǵın aqshası da kóbeyipti.

Q áydem, qanday bolatuǵının. Men jarıtıp paxta tere almayman. Mushtay basımnan belim awıradı. Kempir menen ǵarrınıń sıqılı anaw. Ájaǵam muǵallim. Kishem tere alsa bolar edi-aw, hámme qatınlardıń keyninde qalıp, masqara bolmasam bolar edi. Tergish bolǵay!

Onlaǵan kún oqıǵannan keyin dáslep bir mezgil, sońın ala birotala paxtaǵa shıǵaradı. Hár kim óz awılındaǵı paxtadan teriwge bolmaydı eken. Bizler klasımız benen ekinshi brigadanıń atızlarına teretuǵın boldıq. Hámmemiz bir kolxozdanbız, bes brigada. Basqa úylerde jatpay óz awılımızdan qatnaymız. Ańsat emes, azanda erte turıwımız, hár kúnlik normanı orınlawımız kerek. Bolmasa, basımızda basshılıq etip júrgen muǵallimlerimiz azap beredi.

Bir kúni túske jaqın tergenlerimdi tárezige ólshetiw ushın qırmanǵa alıp kiyatırsam, Muratbay degen bala qudaydıń bolarǵı emes paxtasın arqalap kiyatır. Súrnigip ketse, qulap qalajaq.

-Hámmesin ózin terdiń be? - dep hayran qaldım. Sebebi, ishimizdegi eń az teretuǵın Muratbay edi.

-Almashtıń tergeni ǵoy, menikin Almash alıp kiyatır.

Bir túrli bolıp kettim. Hesh kimge sezdirmeyin desem de, júregim ústi-ústine soqtı, gewdemniń bir jerinde qızǵanısh otı tutanǵanday boldı. «Paxtasın nege Muratbayǵa kótertedi, men ne, maǵan nege bir awız aytpaydı?» degen sorawlardıń qorshawında qaldım. Almashqa bolǵan ıqlasım, intizarlıǵım dushpanlıq sezimler menen shırmatıla basladı. Qarasam, eki qızdıń ortasında Almash Muratbaydıń tergen bir shuqım paxtasın arqalap kiyatır eken. Olardıń bul qılıǵı bolajaq erlizayıplılardıń kórinisine uqsap ketti... yamasa, olar sonday dárejege barıp qaldı ma eken? Almash maǵan ókpelep, dárgayıma ayaǵın izep basqandı qoydı ma eken? Nege ókpeleydi? Ne gúnam boldı?

Sol kúni keshke shekem mazam bolmadı. Almash paxta terip júrgen jaqqa telmiremen. Qasında Muratbay bar ma dep janım shıǵıp ketedi. Túste úlken qazanǵa bir úydiń qasında júweri

Olardıń sózine inanıp ushıp turaman, muǵallimim, paxta atızı eleslep, qaltırap qoya beremen.

- Nege erte oyatpadıńız? - deymen tońqıldap olarǵa. Sóytip asıǵıp-úsigip kiyinemen de sırtqa shıǵaman. Olar aldaǵan eken.

Sáske bolıw qayda, ele quyash ta kórinbeydi. Biraq, kún ótken sayın azandaǵı hawa rayı suwıtıńqırap baratırǵanday, tońaman.

Háwizdegi muzday suwǵa barıp juwınǵım kelmeydi.

-Búgin ayazlaw ma, apa?

-Erteń «besqonaq» baslanadı. Sonıń belgisi ǵoy, balam, - dedi anam. - Seniń tuwılǵan waqtıń.

-Bir qolaysız waqta tuwǵan ekenseń, apa. Íssı kúnleri tuwsań boladı ǵoy.

-Hee? - dedi aǵam. - Qıstıń kúnleri tuwılǵanlar da ólmey

júr ǵoy.

-Men ırjıyıp kúldim. «Uyqlańqırap qalıppan» dep tań

sálemin berip kishem kirip keldi.

-Aytmurat qayda? - dedi aǵam.

-Búgin kelmey qaldı. Túni menen bir ózim qorqıp, shala uyqladım.

-Usımanǵa kelip-aq jata qoyıwıń kerek edi, - dedi apam onı ayaǵanday. Gápke men de aralastım:

-Ájaǵam kelgen waqta qushaǵıńdı ashıp aldınan shıqpasań, astan-kesten boladı. Sonday iyt minezi bar ǵoy onıń.

-Áy, minezine ot tússin! - dedi aǵam ashıwlanıp. - Paxta

mapazı baslansa muǵallimlerge quday berip qaladı. Bir úyge barıp shaǵalmáslik qurǵan shıǵar túni menen.

Kisheme kúyewiniń ne qılıp júrgeni qızıq emestey edi, tek onı ózine qarawıl esabında kóretuǵınday sezildi maǵan. Bul kúnleri kishemniń bar dıqqatı paxta terimine qaratılǵan. Ol awıldaǵı burınnan atı shıǵıp ketken tergish kelinsheklerden de ozıp ketti. Bir ózi keshke shekem úsh normanı pitkeretugın boldı. Oǵan tásiyin qalmaǵan jan joq, hátte, gazetalarda da jaza basladı, bir saparı aldına fartuk baylap, bir shekesine ashılgan

qáwipsinedi. Bul mázi gáp ǵoy, paxta tergish adamlarǵa kóz tiye bergende, paxtanı kim teredi. Paxta teretuǵın mashınlar shıǵıptı dep edi, olar da atızdıń ana bası menen mına basına

bir kelip kelgen soń buzılıp qaldı. Onı ońlaǵanday adam da tabılmadı, paxtanıń japıraqları tolıq túspese bolmaydı eken

dedi, samolyot penen uw shashıw kerek dedi. Sonıń arasında paxta teretuǵın mashinalardıń dártke asatuǵın jerlerin qoparıp basqa traktorlarǵa saldı, motorınan jurday etti.

- Kelin, - dedi apam bir jaqsılıqtı járiya etetuǵınday kisheme miyirmanlıq penen tigilip. - Paxtanı kóp terip atırsań. Quda qálese, aqshanı da hámmeden kóp alatuǵın shıǵarsań.

Kishemniń ornına men juwap berdimÚ

-Batıp qaladı ǵoyÁ

-Aqsha ala qoysań, kelin, - dedi apam darqıldaqshılıǵı tutıp, - bir qatara kiyinip al, shıraǵım. Tandırı shıqsın,

qızıǵaman.

-Kishe, pullarıńnan awıssa maǵan da palton ápersh?

-Yaqshı, balaÁ - dedi kishem kúlip.

-Malaqay da...

Bul gápimdi aǵamnıń jaqtırmaǵan dawısı úzip tasladı:

-Saǵan ishinde bası bar malaqay alıp beriw kerek...

-Malaqaydı bası menen qosıp satatuǵın bolıp pa? - dep

kúldim.

-Bıltırǵı kók malaqayıń boladı.

-Bolmaydı. Túnáw kúni kórip edim jarǵaǵı shıǵıp

ǵaǵırlap qalıptı. Júni joq.

-Júnine ne bále kelipti?

-Qáydem bileyin, páki menen qırıp alǵanday.

-Kúye jep ketken ǵoy onda, - dedi apam. - Pay, jazı menen

- Áy, buǵan malaqay áperip hálekseń. Joytıp qoyadı. Neshshe malaqayın urlattı, - dedi aǵam alajaq malaqayımdı

qızǵanǵanday.

-Ómirimniń ishinde urlatqanım bir malaqay ǵoy, aǵa.

-Men aldıńdaǵı ómirińde de urlatatuǵın malaqaylarıńdı