Ádebiyat 8-kl
.pdfJerge qaray ushtım tastay jumalaǵan taw basınan, Etek — jeńi sel bolıptı jılay-jılay kóz jasınan, Biyshara qız uzaq waqıt aytalmadı bir awız sóz, Qapqara qan aqtı tósine sorǵalap tur jarasınan.
Aqırsında sóyledi: «Quwanarlıq is bolmadı,
Jara kewlim jubatarday endi mende es bolmadı. Eger meni ayar bolsań óz qolıńnan jelkemdi qıy,
Jaslay nege meniń lashım qula dúzge tastalmadı?
Kúyewdi sen óltirgende, túrli-túrli gáp taradı,
Patsha bolsa renjidi esitip bul jat xabardı. Sırtıńnan da balaǵatlap qansha sózler aytılmadı, Gúllán láshker izlep seni sandalısıp kóp qaradı.
Seniń qayda jasırınǵanıń belli boldı patshamızǵa,
Patsha dedi: «Túsinemen, shapqan joq ol aramızǵa. Dushpanlarǵa qarsı turdı talay sapar erlik etip, Bunıń basqa sebebi bar: ashıq edi biziń qızǵa.
Bul islerdi islep júrgen Davar degen qarındasım,
Sol albaslı sebebinen ǵulǵulaǵa qaldı basım. Qızımdı da túsirgen sol shaytanlardıń shırmawına,
Qarǵıs atqır bul dúnyada júremen dep oylamasın».
Patsha sonda ashıq ayttı bul is qanın qızdırǵanın, Antın buzıp nasaǵına qalmaslıǵın hesh adamnıń, Usı waqta bir hámeldar sol bir Davar sıyqırshıǵa. Aytıp keldi ol haqqında ne aytqanın Parsadannıń.
Kadjettegi Davarǵa kep aytqan sózi hámeldardıń, Mınaw edi: «Seni aǵań óltiredi, bilip qaldım».
«Quday ursın», — dedi Davar, — meniń hasla ayıbım joq. Kim tárepten islengenin aytalaman men bulardıń».
Xanım qapa otır edi óziniń shárdáresinde,
Qarap hasıl perdesinen, shashın jayıp siynesine. Kútpegende qayaqlardan jetip kelip mástan Davar,
Qáhárlenip bılay dedi shıǵıp minár tóbesine:
351
«Joq ájeldi sen shaqırǵan Xorezm shax balasına,
Qalay etip men qalaman sonda onıń jalasına?
Sen jádigóy Tarielińdi ómir boyı tappaǵaysań. Áy qudayım salmaǵaysań bunday istiń arasına».
Qarǵap-silep Davar keyis sózin patpatladı, Tataladı shashın julıp, óz mańlayın toqpaqladı. Ne islerin bilmey xanım, otırdı tek oyǵa batıp,
Hám meniń de bawırım kúyip tamaǵıma as batpadı.
Sol waqta qız duwshar boldı, qudaydıń bir bálesine,
Kadjet jaqtan bolsa kerek, qara eken denesi de, Keldidaǵı bir eki qul olay bulay qaratpastan,
Qızdı zorlap salıp ketti úlken nuwdıń kemesine.
Taǵı onı salıp ketti basqa jaqqa bir qayıqqa,
Davar ayttı: «Patsha meni sherik dedi bul ayıpqa.
Meni hesh kim óltire almas, óz qanjarım óltiredi».
Dep ózine qanjar urdı, ketti, kelmes tuńǵıyıqqa.
Sen ne ushın qıynalamaysań — qalay tiri qalǵanım ba? Qayǵırıp sen hálek bolma, arzımayman oǵan dım da, Ne qılsań da óz erkińde, meyli meni atıp tasla», Degen sózdi aytıp Asmat zar eńirep tur aldımda.
Dedim oǵan: «Qarındasım, óltirgendey is etpediń, Onnanda sen ayt xanımdı qalay qarap áketkenin, Teńiz qoymay aralayman, kóteremen jelqomlardı»,
Bul sózlerdi aytsam da men suwıp qaldım, búlk etpedim.
Biylep alıp awır qayǵı, esim kirip boldım delbe, Kók teńizdi gezgen jaqsı, kóp jerlerdi kórgen jaqsı, Hám oyladım: Olay bolsa sen ózińdi saldıń górge.
Qıyınshılıqtan qorıqpay meyli doslarım da júrsin birge».
Bólmeme tez qaytıp kelip, aldım qural-jaraǵımdı, Járdemshige aldım taǵı bir júz eliw adamımdı. Tap sol kúni barıp jettim kók teńizdiń jaǵasına, Xosh aytısıp taslap kettim qalǵanlarǵa qorǵanımdı.
352
Minip aldım ornalasıp sóytip ushan kememizge,
Jelqomlardı jelge kerip shıǵıp kettik kók teńizge. Jánjaǵıma qaray-qaray isip ketti qabaqlarım,
Xanımdı hesh taba almadım hám boldırdıq bárimiz de.
Bir jıl ótti sóytip, júrip tabılmadı xanım haslan, Ol jerde de bolmay, taǵdir siltew bergen jerge barsam,
Qıyınshılıqtan jol-jónekey óldi neshe kemeshiler, Qudaydıń bul qılǵan isi, oǵan qarsı turalmassań.
Kúni-túni jawın, aqbas tolqın bolıp turdı,
Kememizdi qırǵa tarttıq meni júris jalıqtırdı.
Kemeshiler tarap ketti bası awǵan jaqlarına,
Quday mendey qańǵıbastı buǵan qalay jolıqtırdı?
Asmat penen tek eki qul meniń menen birge qaldı,
Olar sonsha bólisti meniń qaygı-muńlarımdı. Tırnaqtay bir quwanıshqa háwes bolıp eńredim,
Oylay-oylay tabalmadım endi qalay qılarımdı.
Shayırdıń «Jolbarıs terisin jamılǵan palwan» shıǵarması
Óziniń ájayıp |
poeziyası menen |
adamlar |
arasındaǵı, |
xalıq- |
|||||||||
lar arasındaǵı joldaslıq, |
birlik |
hám |
doslıqtı |
boldırıw |
ushın |
||||||||
gúresken ullı shayırdıń oy-pikirleri |
búgin |
de |
kúshli |
jańlap- |
|||||||||
esitiledi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Ullı |
shayır óz |
dóretiwshiligine |
gruzin |
xalqınıń |
|
óz |
eziw- |
||||||
shilerine hám shet el basıp |
alıwshılarına |
|
qarsı |
ásirler |
|
boyı |
|||||||
alıp barǵan gúresinde jetilgen ideyalardı |
jáne |
maqsetlerdi |
tiy- |
||||||||||
kar etkenligi sebepli ózi jasaǵan |
qarańǵı |
zamanda |
usınday |
||||||||||
biyiklikke kóterile alǵan edi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
Dástanda kórsetilgen waqıyalardıń qısqasha mazmunı |
|
mı- |
|||||||||||
naday: |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Úlken toydı Arabstannıń |
qúdiretli |
patshası, |
kóp |
ellerdi |
|||||||||
iyelegen |
Rustevan aqıllılıǵı |
hám |
sulıwlıǵı |
menen |
dańqı |
jer |
|||||||
júzine |
jayılǵan |
qızı |
Tinatindi |
taxtqa |
otırǵızıw |
|
saltanatın |
||||||
ótkeredi. Toy waqtında ǵarrı patsha |
Rustevan |
óziniń |
jas |
||||||||||
áskerbasısı Aftandil menen «kim jaqsı mergen, kim sheber |
|
|
|||||||||||
23 — Ádebiyat, 8-klass. |
353 |
ańshı» degen másele ústinde básekilesip |
qaladı. |
Ań |
awlaw |
|||||||||||
waqtında Aftandil jeńip shıǵadı. Olar bir dáryanıń |
jaǵasında |
|||||||||||||
dem |
alıp |
otırǵanda, |
jolbarıs |
terisin |
jamılǵan, |
jılap |
otırǵan |
|||||||
bir jas jigitti kóredi. Ol Rustevan jibergen adamlar |
menen |
|||||||||||||
sóylespey, sulıw bedew atına minip, kózden ǵayıp boladı. |
|
|
||||||||||||
Bul sırlı |
jigit patsha |
|
Rustevandı oyǵa |
batıradı. |
Tinatinniń |
|||||||||
ashıǵı |
Aftandil |
óz |
súyiklisiniń |
ótinishi |
boyınsha |
jolbarıste- |
||||||||
risin |
jamılǵan |
palwandı |
izlew |
ushın jolǵa túsedi. Ol uzaq |
||||||||||
ellerde boladı, |
ań awlap |
tamaq |
asıraydı, basınan kóp wa- |
|||||||||||
qıyalardı ótkerip, kóp qıyınshılıqlardı kóredi. |
Aqırı |
bir |
taw- |
|||||||||||
dıń úńgirinen |
bayaǵı |
jolbarıs |
terisin |
jamılǵan |
jigitti |
tabadı. |
||||||||
Ol Tariel degen palwan eken. |
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||
Tariel oǵan óziniń sayıl bolıp júriwine sebepshi bolǵan |
||||||||||||||
waqıyalardı |
sóylep |
beredi. Ol |
Hindstan |
patshası |
Parsadannıń |
|||||||||
eń jaqsı ásker basshısı eken, |
patshanıń |
qızı |
Nestan — Dare- |
|||||||||||
jandı |
jaqsı |
kóredi |
eken. |
Biraq |
Parsadan |
óz |
qızın |
hám |
tax- |
|||||
tın Xorezm shaxzadasına beriwge shárt etip, kúyew balasın
Hindstanǵa shaqırıp alıp keledi. Sulıw Nestan — Darejan |
hám |
|||||||||||
Tariel |
awız biriktirip |
Xorezm shaxzadasın óltiredi. |
Shaxzada- |
|||||||||
nıń |
óltiriliwine |
óz |
qızınıń aralasqanın |
bilgen |
patsha, |
Nes- |
||||||
tan |
— Darejandı |
awır |
jazaǵa |
húkim |
etedi. |
Qızdı |
góne |
|||||
qayıqqa salıp, belgisiz tárepke ıǵızıp jiberedi. |
Tariel |
óz |
súyik- |
|||||||||
lisin dúnyanıń tórt tárepin aynalıp izleydi, |
kóp |
|
qıyınshılıq- |
|||||||||
larǵa duwshakerlesedi, kóp dushpanlar menen |
urısadı. |
Olardı |
||||||||||
jeńedi, Nestan — Darejandı taba almaydı. |
Eń |
sóńında |
súyik- |
|||||||||
lisinen úmit úzip, shóllerde, úńgirlerde kún keshiredi. |
|
|
||||||||||
|
Aftandil Tarieldi óziniń doslıǵına hám shın berilgenligine |
|||||||||||
iscndirip, |
Nestan — Darejandı |
izlewge |
járdem |
|
beretuǵının |
|||||||
wáde |
etip, |
Arabstanǵa |
qaytadı. |
Óz kórgenlerin |
|
Rustevanǵa |
||||||
bayan etedi. Onnan soń patshanıń hám saray adamlarınıń
qarsılıq bildiriwlerine |
qaramastan, |
wádesi |
boyınsha Tarieldiń |
||||
qasına |
keledi. |
Onnan |
juwap |
alıp |
Nestan — Darejandı |
izlep |
|
jolǵa |
rawana |
boladı. |
Jolda |
sawdagerlerdiń |
kemesinde |
baratır- |
|
ǵan qaraqshılar menen urısadı. Tańqalarlıq erlik kórsetip,
sawdagerlerdi apattan |
qutqaradı. Izley-izley «teńizler patsha- |
lıǵı» Gulanshora degen |
jerge keledi. Bul jerde kóp izlewler- |
den soń Nestan — Darejannıń deregin tabadı, ózi tanısqan úlken sawdagerdiń hayalı arqalı Nestan — Darejannıń Kadjetler patshalıǵına bende bolıp túsip, solardıń berik qorǵanında
354
jatırǵanlıǵın biledi. Aftandil |
Gulanshoradan |
qaytıp, |
Tarieldiń |
||||
qasına keledi hám Nestan — Darejannan xabar |
berip, |
onı |
|||||
quwantadı. |
|
|
|
|
|
|
|
Tariel Mulganazar patshası Faridun |
menen |
dos |
boladı. |
||||
Úsh batır: Tariel, Aftandil, Faridun, Kadjetler |
qorǵanınan |
||||||
Nasten — Darejandı qutqarıw ushın sapar etedi. Kadjet |
pat- |
||||||
shasınıń esapsız |
áskerlerine |
qarsı |
erlik |
penen |
qattı |
topılıs |
|
etip, áskerdi jarıp |
ótip, qorǵanǵa |
basıp |
kiredi. |
Nestan — |
|||
Darejandı qutqaradı, ulken |
saltanat |
penen hám |
oljalar |
me- |
|||
nen óz mámleketlerine qaytadı.
Dástan Tariel menen Nestan — Darejan, Aftandil menen
Tinatinniń quwanıshlı qosılıw toyları menen juwmaqlanadı.
Mine usı syujetlik liniyadan ayqın kórinip turǵanınday-aq poema ertek motivine tiykarlanıp jazılǵan hám onda erteklik súwretlew usılı da keń qollanılǵan. Biraq izertlewshilerdiń
kórsetiwinshe |
«Jolbarıs terisin |
jamılǵan |
palwan» dástanında |
|||
bazıbir tariyxıy adamlar súwretlengen. |
Biraq, |
olar — arab, |
||||
hind qaharmanlarınıń |
obrazında |
berilgen. |
Bul shayırdıń |
erkin |
||
pikir júrgiziwi ushın islengen. |
|
|
|
|
||
Dástanda |
gruzin |
turmısınan |
alınǵan |
hám |
sonnan |
kelip |
shıqqan oǵada iri-iri temalar birlestirilip, sheberlik penen kórsetilgen. Tereń gumanizm, turaqlılıq hám sadıqlıq, hadal muhabbat — poemanıń tiykarǵı temaları bolıp esaplanadı.
Mártlik hám |
haqıyqatlıq |
penen suwǵarılǵan doslıq — Rus- |
taveli dástannıń tiykarǵı ideyasın quraydı. |
||
Sorawlar hám |
tapsırmalar: |
|
1. Shota Rustavelidiń ullı |
shayırlıǵı, onı xalıqtıń tereń súyiw- |
|
shiligi nede? |
|
|
2.Qızdıń niyeti qanday, ol Hindstanǵa kimniń patshalıq etkenin qáleydi?
3.Dástanda watansúyiwshilik ideyası kimlerdiń obrazı arqalı óz sáwleleniwin tapqan?
4. |
Qamaqtaǵı Nestan — Dárejannıń xatında |
neler |
aytıladı? |
5. |
Dástandı túsinip oqıń hám mazmunın |
aytıp |
beriń. |
355
MAZMUNÍ |
|
Kirisiw .................................................................................................................... |
3 |
«Bozuǵlan» dástanı ......................................................................................... |
6 |
Bozuǵlan dástanı (dástannan úzindi) .......................................................... |
10 |
«Máspatsha» dástanı ..................................................................................... |
44 |
«Máspatsha» dástanı (úzindi) ....................................................................... |
51 |
Ádebiyat teoriyasınan maǵlıwmat |
|
Lirikalıq hám liro-epikalıq janrlar haqqında túsinik ................................. |
69 |
XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatına sıpatlama |
|
Kúnxoja Ibrayım ulı .......................................................................................... |
77 |
Jaylawım .............................................................................................................. |
79 |
Nege kerek ..................................................................................................... |
81 |
El menen ........................................................................................................ |
84 |
Aq qamıs .............................................................................................................. |
88 |
Shopanlar ....................................................................................................... |
89 |
Ájiniyaz Qosıbay ulı ......................................................................................... |
91 |
Ayrılsa .................................................................................................................. |
95 |
Jaqsı ...................................................................................................................... |
97 |
Dáwran bolmadı ............................................................................................ |
98 |
Ajiniyaz benen Qız Meńeshtiń aytısı (úzindi) .......................................... |
101 |
Ádebiyat teoriyasınan maǵlıwmat |
|
Lirikalıq qaharman haqqında túsinik......................................................... |
112 |
Berdaq ǵarǵabay ulı ....................................................................................... |
114 |
Izler edim ..................................................................................................... |
117 |
Qashan ráhátlanadursań .............................................................................. |
122 |
Bolǵan emes ................................................................................................ |
124 |
«Aydos baba» poeması ..................................................................................... |
127 |
Ádebiyat teoriyasınan maǵlıwmat |
|
Tariyxıy shıǵarmalar haqqında túsinik...................................................... |
132 |
Ótesh Alshınbay ulı......................................................................................... |
134 |
Kók ózek ...................................................................................................... |
136 |
Jetermen ....................................................................................................... |
139 |
356 |
|
Shermende.................................................................................................... |
140 |
Asarman ........................................................................................................ |
145 |
Sáwmeymen.................................................................................................. |
147 |
Cúlmurat shayır............................................................................................... |
150 |
Qayrawda jalǵız ǵaz ......................................................................................... |
151 |
Sarıbay shayır .................................................................................................. |
152 |
Jarǵanat penen aytısıw................................................................................ |
154 |
Ádebiyat teoriyasınan maǵlıwmat |
|
Lirikalıq qosıqlarda simvolikalıq súwretlew, tımsal hám |
|
tariyxıy dástan tuwralı túsinik................................................................... |
157 |
XIX ásirdiń aqırı hám XX ásirdiń baslarındaǵı |
|
qaraqalpaq ádebiyatı |
|
Omar Súyirbek ulı ........................................................................................... |
163 |
Ayırsha ............................................................................................................... |
165 |
Elim ............................................................................................................... |
167 |
Ne payda ...................................................................................................... |
169 |
Sıdıq Toqpan ulı .............................................................................................. |
174 |
Aq qapshıq......................................................................................................... |
176 |
Xalıq kitapları hám qıssaxanlıq óneri........................................................ |
178 |
«Ǵárip ashıq» dástanı .................................................................................. |
181 |
«Góruǵlı» dástanı ........................................................................................ |
202 |
Góruǵlı («Áwezxan» shaqabınan úzindi) ....................................................... |
204 |
Shayırlar aytısı............................................................................................. |
220 |
Shayırlar aytısı............................................................................................. |
223 |
Qulımbet penen Kerderi Ábiwbákirdiń aytısı.......................................... |
223 |
XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatınan |
|
Ayapbergen Muwsaev ..................................................................................... |
231 |
Tárip ............................................................................................................. |
233 |
Qayda?.......................................................................................................... |
235 |
Nájim Dáwqaraev ............................................................................................ |
237 |
Alpamıs .............................................................................................................. |
239 |
Adebiyat teoriyasınan maǵlıwmat |
|
Drama haqqında túsinik............................................................................. |
257 |
Abbaz Dabılov................................................................................................... |
258 |
Bahadır (dástannan úzindi) ........................................................................ |
260 |
|
357 |
Sadıq Nurımbetov ........................................................................................... |
270 |
Berdaq (poemadan úzindi) ......................................................................... |
271 |
Ádebiyat teoriyasınan maǵlıwmat ............................................................. |
285 |
Ibrayım Yusupov .............................................................................................. |
287 |
Aral elegiyaları (úzindi).................................................................................... |
289 |
Búlbúl uyası (poemadan úzindi)...................................................................... |
292 |
Tólepbergen Qayıpbergenov ......................................................................... |
302 |
Isiń sózińdey emes (gúrriń) ....................................................................... |
304 |
Mehirliliktiń kelbeti (ocherk) ..................................................................... |
308 |
Ádebiyat teoriyasınan maǵlıwmat ............................................................. |
315 |
Kúnshıǵıs ádebiyatınan |
|
Alisher Nawayı................................................................................................. |
319 |
«Farhad — Shiyrin» dástanı (úzindi)....................................................... |
322 |
Ádebiyat teoriyasınan maǵlıwmat |
|
Ǵázzel, muxammes, rubayı haqqında túsinik........................................... |
333 |
Abdulla Aripov ................................................................................................. |
335 |
Ne ushın súyemen Ózbekstandı................................................................. |
337 |
Dúnyanı qızǵanba........................................................................................ |
338 |
Iltimas........................................................................................................... |
338 |
As hám tas ................................................................................................... |
339 |
Dúnya ádebiyatınan |
|
Shota Rustaveli ................................................................................................ |
341 |
«Jolbarıs terisin jamılǵan palwan» (dástannan úzindi) ........................... |
342 |
358
Kamal Mámbetov, Kamalbay Palımbetov
ÁDEBIYAT
8-klass ushın sabaqlıq
359