Ádebiyat 8-kl

Sherdey bolıp Góruǵlı xan,

At qoydı maydan ishinde.

Dushpanların dúrletip, Nayzaların pırlatıp, Ǵıyrat atını harlatıp,

At qoydı maydan ishinde.

Qudadan bolǵan bul isler,

Táǵdirden hárne kelgenler,

Tılládan, soqqan qılıshlar,

Shabıldı maydan ishinde.

Bedewlerge salıp mawıt,

Atın shawıp awıt-awıt,

Zerǵubalı altın sawıt,

Sótildi maydan ishinde.

Tamashanı kórip Balxan,

Dushpan bolıp talqan-talqan,

Altın ǵubba gúmis qalqan,

Sótildi maydan ishinde.

Párámúsh bolıp asınan,

Sherdey bolıp Góruǵlı xan,

Jesette turǵan shiyrin jan,

Satıldı maydan ishinde.

Jarasıqqa qurıp shatır, Ózin menmen degen batır, Mıltıqları patır-patır, Atıldı maydan ishinde.

Qanını iship misli suwlar,

Bası ketip neshshe qullar,

Sap qurbashı altın tuwlar,

Jelbirer maydan ishinde,

Bárshe dushpan jerde bolıp,

Qara kózler qanǵa tolıp,

211

Góruǵlı xan sherdey bolıp,

Aqırar maydan ishinde.

Hárkim kórse aqılı sasıp,

Ata baladan aljasıp,

Turǵan ólip, qashqan qashıp,

Shabıldı maydan ishinde.

Láshker kelip hár qayannan,

Azamatlar keship jannan,

On bir jaqtan, bes bir jaqtan,

Qırıldı maydan ishinde.

Atın shawıp áste-áste,

Top-top bolıp dáste-dáste,

Baslar kesilip bolıp qáste,

Qan tókti maydan ishinde.

Dushpanları bolıp biyjay,

Mádetker bolǵay bir quday,

Altın kernay, gúmis sırnay,

Tartıldı maydan ishinde.

Kórgenlerdiń aqılı ketip,

Dos kórsem dep bolıp ıntıq,

Awızı úlken qara mıltıq,

Atıldı maydan ishinde.

Adasıp aqılınan kópler,

Qorqaqlar urıstan shetler,

Ájdarhaday úlken toplar,

Ísqırar maydan ishinde.

Urıs qılıp álwan-álwan,

Sıyınǵanı qádir Máwlan,

Sol sıpatta Góruǵlıxan,

Qan tókti maydan ishinde.

Ámma, Góruǵlıxan Qunqarshanıń qırq mıń láshkeri menen tánha urısıp, oyaq-buyaqqa súrip, qoyday qırıp, top-top

212

qılıp ayırıp, zorlıǵın bildirip, isken bawırın tildirip, neshshe mıńnan óltirip, maydandı ólikke toltırıp, Góruǵlı sultan hár

sıp, baqtı. Suw ornına qanlar aqtı. Jáne qalǵan Qızılbaslar

— Áy yaratqan, qádir Máwlan, Bir mádet berer, kúnińdur, Ruwhıńızdıń Nuwqı Nábiy, Bir mádet berer, kúnińdur.

Bizdi kórip turǵan Jálil,

Pármanıńızda Ismayıl,

Bir alla endi óziń bil,

Bir mádet berer, kúnińdur.

Aynalay Ibirahim Qalil,

Ruwhıńızdan bolsa mádet,

Maqsetimdi men tileymen,

Bir mádet berer, kúnińdur.

Dawıt ulı er Sulayman,

Shermende qılma, ya Sámet,

Bul dushpanda joqdur áhát,

Bir mádet berer, kúnińdur.

Ya Muhammed boldım hayran,

Bul aradan bolıp giryan,

213

Ǵárip kewlim boldı oyran, Bir mádet berer, kúnińdur.

Ábuwbákir, Omar, Ospan,

Tınısh bolsın jer hám aspan, Usınday bop qısınǵanda,

Bir mádet berer, kúnińdur.

Ya piyrim Házireti Áliy,

Hámme áwliyeler ishinde,

Huwd degen allaǵa bende,

Bir mádet berer, kúnińdur.

Ya piyrim siz shahı Zánde,

Urıspasam maǵan bolmas,

Maqset bolmay kewlim tolmas,

Bir mádet berer, kúnińdur.

Ǵawıs, Qiyas, piyrim Iliyas,

Ruwhıńdı tiler ǵárippen, Zarı men de ǵáripteymen, Bir mádet berer, kúnińdur.

Ya piyrim, on eki Imam,

Kóklerge jetti bu Zarım,

Júzimnen ketti arlarım,

Bir mádet berer, kúnińdur.

Qol úzdiń be, ya pirlerim,

Góruǵlı der esit sózim,

Tórt boldı sizge kózlerim,

Sizlerden mádet bolmasa,

Neǵılarman jalǵız ózim,

Bir mádet berer, kúnińdur.

bolıp dáste-dáste tuwı biydaǵlar shıǵıp, kóringen Quńqarsha patshanıń láshkerine, alla dep at qoydı. Ol láshkerdi bólekbólek qılıp jiberdi. Anda, Quńqarshanıń láshkerin urıp, qırıp

214

kennen keyin, qalǵan kóp oljaların kóz kórmegendey, qulaq

— Bul bálent kóriner Bádbaqtıń tawı, Kóriner uzaqtan Bádbaqtıń shóli, Aman bolǵıl jáne qaytıp kórgenshe, Oynap-ósken áne, Gúrjistan eli.

Ayralıq salǵandur basıma qáhári, Ájdarhaday salıp júrekke záhári, Aman bolǵıl jáne qaytıp kórgenshe,

Xosh-aman bol, qaldıń Gúrjistan eli.

Salıp tur júrekke hijrannıń otı,

Júzime urıp tur shóllerdiń shárti,

Nesip bolsa qıyamette kórermiz,

Amanda bolıp tur, Gúrjistan jurtı.

Hijrı oyına qalar boldı bu tánim,

Oyran boldı náyley bul qálbixanım,

Aman bolǵıl jáne qaytıp kórgenshe,

Aq sút bergen Gúlayımday jan anam.

Oyran kewlim endi qaynap yosh endi,

Esen bolsa, bárin kórer bas endi,

Amanlaspay bir-birewden ayrıldıq,

Tahkórgenshe, ǵárip sińlim xosh endi.

215

Ot salıp tur bal Áwezdiń ishine,

Quwanaman ájelimniń keshine,

Sálemde basımnan ushqan ǵarǵalar,

Atam ırza bolsın, belde kúshine.

Ashıwlanıp qaramadım betińe,

Men bararman Góruǵlınıń jurtına,

Sálem degil sorlı ǵárip anama,

Anam ırazı bolsın, bergen sútine.

Ushqır edim qanatımnan qayrıldım, Júyrik edim tuyaǵımnan mayrıldım, Amanda bol, bar tuwısqan aǵayın, Árman menen men sizlerden ayrıldım..

Urısqa mingenim jiyren qızıldı,

Qaytıp kelip kórmek gúman bu eldi,

Aman bolıń aǵa-ini bársheńiz,

Duz nesiybem Shambil belde boldı endi.

Qulaq salıń men áylegen nedaǵa,

Bu jan tilim bársheńizge sadaǵa,

Kóremiz be, kórmeymiz be aǵayın,

Men aman tapsırdım sizdi qudaǵa.

Qulaq salıń, men áylegen nedaǵa.

Qulaq salıń, men áylegen nedaǵa,

Góruǵlı der sizden júz mıń sadaǵa,

216

Aynalay bal Áwez balam,

Kózińdi ash, keldiń biziń elatqa.

Áne taw, asqardıń tawıdur Balhan, Shambilde men ózim bolarman darxan, Nesip bolsa Shambil belge kirgen soń, Qırq jigitke xan bolarsań, Áwezxan,

Anaw bir kóringen Shambildiń baǵı,

Búlbúlleri qonıp usharlar zaǵı,

Kózińdi ashıp qara, endi tanıǵıl,

Anaw, turǵan Góruǵlınıń bulaǵı.

Kózimdi tutıp tur shóldiń ǵubarı,

Uzaqtan kóriner Shambildiń darı,

Kózińdi ashıp qara, endi bal Áwez,

Ol qara kóringey Shambil minarı.

Qaray-qaray ketti kózimniń yaǵı,

Bir dash edi Shambil beldiń uzaǵı,

Minaralar qaptalında kóringen,

Bárshesidur medireseniń peshtaǵı.

Baylansın Áwezxan dushpannıń qolı,

Kelip jetken jeriń Shambildiń shóli,

Shúkirilla kórdim keldim elime,

Jarqıraǵan anaw Xewdektiń kóli.

At shappaǵa qayım Háwdek dalası,

Láylidur Háwdektiń begi-balası,

Góruǵlı der keldiń Shambil eline,

Aldımızda turǵan Shambil qalası.

Ámma, Góruǵlı xan bul sózdi aytıp kiyatırǵanda aldınan tamamı Shambildiń aǵa biy, ámeldarları shıǵıp, attan túsip, Hásenxan, Áwezxan menen kórisip, harma tórem dep, bársheleri duwa qıldı. Áwezxannıń qáddi-qáwmetine, Rústemdey sawlatına, ayday júzine, shekerdey sózine, quralayday kózine, qayıl degenshe bar eken dep, Áwezxannıń qáddi-qáwmetine hayran bolıp, Shambildiń darwazasına keldiler.

217

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Góruǵlı Buldırıq qassaptı ne ushın qaytaradı? Patshasına nelerdi aytıp barıwdı tapsıradı?

2. Awezxan Góruǵlınıń atına miniwden ne ushın bas tartadı?

3.Quńqarshanıń láshkerlerine qarsı Góruǵlı qanday erlik kórsetedi?

Aspanda samolyot par-par etedi,

Ishinde Ayımxan jılap ketedi,

— dep aytılǵan qosıq qatarlarında aspanda ushıp baratırǵan samolyottıń seslik ırǵaqların estitkendey bolamız. Demek, hárqanday qosıq ushın ırǵaq zárúr.

Uyqas — qosıqtıń shártli belgileriniń biri. Írǵaq penen bekkem baylanısadı. Uyqaslar negizinen qosıq qatarları arasında bolıp, birgelikli uyqas yaki shalıs uyqaslar menen

— degen qosıǵı birgelkili uyqastan ibarat.

218

SHAYÍRLAR AYTÍSÍ

Shayırlar aytısı qaraqalpaq ádebiyatında eń rawajlanǵan

bolmasa shayırlıq uqıpqa iye bolǵan adamlar bir-biri menen dásmedás aytısqa túsedi. Aytıs, tiykarınan, toy-merekelerde, kópshilik

ǵan. Usınday sebepler menen aytıs janrı kóshpeli hám yarım

adamlar da tilge tiyek etilip, sol shayırdıń atı menen bayla-

yaki bolmasa bir jigit penen bir qız aytısqa túsedi. Bular

220