Ádebiyat 8-kl

dep jazıwına qaraǵanda onıń kóp ǵana qıssalardı úyrengenligin kóriwimizge boladı. Bunnan tısqarı Óteshtiń «Gúlziyba» qosıǵında «Bahram-Gúlandam», «Láyli-Májnún», «Húrlixa-

ba ádebiyattıń rawajlanıwında oǵada bahalı xızmet etti. «Zuxra-Tayır» dástanı XVI — XVIII ásirde jasaǵan Saadiy,

sońınan túrkmen klassigi Mollanepes tárepinen qayta islendi. XVIII ásirdiń aqırında Sabır Sayhaliy «Bahram-Gúlandam»- nıń oǵada bahalı bolǵan variantın, XVIII ásirdegi túrkmen shayırı Sheydamiy «Gúlsanawbar»dı, XIX ásirdegi túrkmen shayırı Maǵrupiy «Yusup-Axmet»ti, Andalib «Yusup-Zu- leyxa» dástanların qaytadan isleydi. Bul dástanlar birneshe mártebe kóshirilip, xalıq arasına tarqatıladı hám olardıń qaraqalpaqsha variantı payda bola baslaydı. Kópshiligi qa-

salıp oqıp júrdi. Usınday XIX ásirde kóshirilgen «Edige»,

jazba túrinde júdá kóp taralǵan qıssalar «Ǵárip ashıq», «Bozuǵlan» yaki «Yusup-Axmet», «Zuxra-Tayır», «Góruǵlı», «Gúlsanawbar» dástanları edi. Bul dástanlardıń qaraqalpaqsha jazba variantlarınıń payda bolıwında Qazı Máwlik hám Qorazbek shayırlardıń xızmeti oǵada úlken bolǵan.

ǵa Ázerbayjan arqalı taralǵan. Sebebi, Ázerbayjanda baqsı-

ǵan. Ayırım baqsılardıń dástanlardı sheberlik penen atqarıw-

181

shılıǵı nátiyjesinde syujetlik waqıyalarına xalıqtıń milliy

menen jarlılar arasındaǵı keskin qarama-qarsılıqtı payda etiwshi

medi», «Ulıma uqsaydı, hawazıń seniń», «Jan aǵam, qayda

larına qarama-qarsı bolǵan dáwirdiń shirik siyasatın keskin

bólgen, sonday-aq, jarlılar ústinen bolǵan adam shıdamaslıq ústemlikler Ǵárip obrazı arqalı ayqın súwretlenedi. Dástanda

Olardıń morallıq ideyalarınıń buzıqlıǵın, óz perzentinen góre

182

dúnya-malǵa beyimligin, adamgershiliktiń normalarına sáykes kelmeytuǵın qılwaların áshkaralaydı. Sonıń ushın da «Xalıq

Sizler ketseńiz japa jetiser janǵa,

Aylanar kúnlerim aqır zamanǵa,

Bul baǵlarıń usar maǵan zindanǵa,

Xosh aman bol, xosh kórgeymiz, Sánemjan.

Ayralıq nishteri bawırımdı jırtar,

Bizge ǵamnıń shahı láshkerin tartar,

Júz mıń túrli kúnde pitnemiz artar,

Xosh aman bol, saw kórgeymiz, Ǵáripjan.

Endi janım ketip, tánim bos qaldı,

Kewlim dártli, kózlerimde jas qaldı,

Bası joq, janı joq qurı lash qaldı,

Xosh aman bol, saw kórgeymiz, Sánemjan.

Sizler ketseń, meniń sarǵayar júzim,

Málemetke qaldım jekke bir ózim,

183

Telmirer zar bolıp bul eki kózim,

Xosh aman bol, saw kórgeymen, Sánemjan.

Zar jılarman aytıp usı sózlerdi,

Amanat tapsırdım haqqa sizlerdi,

Jiberińler munda yarım Azberdi,

Biz hám yarǵa qosılǵaymız, Ǵáripjan.

Sizlerden ayırılıp sarǵayar júzim, Qaygıǵamdı sheger boldım bir ózim, Umıtpańlar Aqsha apańnıń sózin,

Xosh aman bol, saw kórgeymiz, Ǵáripjan.

lasıp, Shahsánem mına sózdi aytıp tur:

— Xosh bolıńız kanizekler, Bizler kettik, xosh bolıńlar! Sapar tartıp júrdik bizler, Kettik doslar, xosh bolıńlar!

Hámme aman saw bolǵaymız,

Dushpanlardan qutılǵaymız,

Aman-esen qosılǵaymız,

Tilekles bol, xosh qalıńlar!

Bizler jolǵa boldıq rawan,

Ketpeydi dep etpeń gúman,

Biz baramız Álepshırwanǵa,

Kánizekler, xosh bolıńlar!

Dushpanlar qoymadı bunda,

Japa kórsetti hár kúnde,

Kánizekler qalıń bunda,

Sizler aman! Xosh bolıńlar!

Baǵı-bostan menen gúller,

Baǵda xosh nama búlbúller,

184

Qarındasım, barlıq eller,

Kettik bizler, xosh bolıńlar!

Shahsánem der, ahıw-zarım, Ǵárip jetkerer xabarın, Azberxoja sáwer yarıń,

Keler Aqsha, xosh bolıńlar!

— Jabbar iyem ráhim áyle, bizlerdi zar jılatpa, Japalıq otın jandırıp, júrek bawrım daǵlatpa, Ǵam jállatın dus etip, eki qolım baylatpa,

Bul ǵamlardan xalas et Shahsánemdi jılatpa, Qutqarıwshı ózińseń, ráhim áyle bizlerge!

Halı qıyın Sánemniń, ólmeklikke jetip tur, Qızıl júzi sarǵayıp, kózden nurı ketip tur, Qozǵalarǵa halı joq, yarım isi pitip tur, Ǵam nishteri bawrınan, usı saat ótip tur, Aqılı ketip lal bolıp, tili joqtı sóylewge!

Shiyrin-sheker lábleri, bólek-bólek jarıldı,

Mólerip tur kózleri, keń jáhánim tarıldı,

Halın kórip Sánemniń, júreklerim jarıldı,

Tilegimdi ber endi, qabıl etip zarımdı,

Ashıqlarǵa názer sal, ráhim áylegil bizlerge!

Zarı-giryan jilaydı, tilep-tilep bul Ǵárip,

Biyhal boldı Shahsánem, gúldey júzi sarǵayıp,

185

Mádet tilep turıppan, bir ózińe jalbarınıp,

Shad áylegil bizlerdi, ǵam ústinen jol berip,

Qáhár etpe qudayım, ráhim áylegil bizlerge!

ǵılıp qaldı. Birneshe waqıttan soń, kúnniń ıssılıǵınan suwıq

meni bul jerde taslap, ózińniń Álepshırwanıńa keteber. Men Diyarbekirge qaytayın. Hárqanday bolsa da, ólmegen jaqsı!

Nesip bolsa tiri bende bir-birimizge qosılarmız, — dep Shahsánem juwap berip, Ǵárip penen xoshlasıp tur:

Shahsánem: — Bunnan keter bolsań, Álepshırwanǵa, Bar Ǵáribim, sawlıq penen kelgeyseń? Men seni tapsırdım qádir qudaǵa, Bar Ǵáribim, sawlıq penen kelgeyseń?

Ǵ á r i p : — Ekewmizdi ayralıqqa salmasa,

Jılama Sánemjan, ketsem kelermen. Ájel jetip paymanamız tolmasa, Jılama Sánemjan, ketsem kelermen!

Shahsánem: — Sennen qalıp soldı baǵımnıń gúli, Gúlimnen ushırdım shayda búlbúldi. Mágar esti bizge ayralıq jeli,

Bar Ǵáribim, sawlıq penen kelgeyseń! Ǵ á r i p : — Meni ketti eken dep shıtpa qasıńdı,

Qumar ala kózden tókpe jasıńdı, Bir alla ońǵarsın seniń isińdi, Jılama Sánemjan, ketsem kelermen.

Shahsánem: — Bunnan keter bolsań tawlar dumandur,

Jamalıń kórmesem arzıw armandur, Ayralıqtıń kúni aqır-zamandur,

Bar Ǵáribim, sawlıq penen kelgeyseń! Ǵ á r i p : — Meni ketti eken dep kúyip otırma,

Qızıl júziń sen sarǵayıp soldırma, Dostıń bilsin, dushpanlarǵa bildirme, Jılama Sánemjan, ketsem kelermen!

186

Káramatlı qádir quday,

Yarımdı saǵan tapsırdım,

Kókte nala shekken torǵay,

Yarımdı saǵan tapsırdım,

187

Men bolmadım yarǵa hamdam, Júregimdi bastı júz ǵam, Atamız házireti adam,

Ǵáripti saǵan tapsırdım,

Tústi basıma bul sawda,

Turıp tawın gezdi Muwsa, Ya pirim Júsip-Zuleyxa,

Ǵáripti saǵan tapsırdım.

Bul dártime etkil dárman,

Táwiplerdiń piri Ulıqpan,

Dawıttıń ulı Sulayman,

Yarımdı saǵan tapsırdım.

Soldı bul baǵımnıń gúli, Ushtı Sánemniń búlbúli,

Sharap bergen Háziretalı, Ǵáribim, saǵan tapsırdım.

Shahsánem qaldı muńayıp, Júzin jırtıp, shashın jayıp, Úsh júz alpıs ózi ǵayıp, Pirlerim saǵan tapsırdım!

— Ne sebepten iyrim tartıp aǵasań, Donay dárya sennen Ǵárip otti me?

Burqıp aǵıp janıń otqa jaǵasań,

Donay dárya sennen Ǵárip ótti me?

188

Taqatım joq meniń yarsız bolmaǵa,

Japa tıyıǵın shiyrin janǵa salmaǵa,

Keldim sennen bir xabarın almaǵa,

Donay dárya sennen Ǵárip ótti me?

Altı aylıq uzaq jerden jol ashıp,

Meniń ushın ıshqı otına tutasıp,

Yar ótti me seniń suwıńa túsip,

Donay dárya sennen Ǵárip ótti me?

Meniń yarım ketti Álepshırwanǵa,

Itibar etpedi ádi paymana,

Sennen men soradım etip bahana,

Donay dárya sennen Ǵárip ótti me?

Meniń bunda yarsız joqtı qararım,

Heshkim menen bolmas sáwbet qurarım,

Tiriligim, ıshqı-qoshım mádarım,

Donay dárya sennen Ǵárip ótti me?

Júrgen kúnler ótti kúlip oynaǵan,

Ayralıqta júrip jandı qıynaǵan,

Máwjirep aǵasań suwday qaynaǵan,

Donay dárya sennen Ǵárip ótti me?

Sánem der, pıraqqa tappadım hiyle,

Quday ushın bizge durısın sóyle,

Yar ótpese aqpas ediń iyrimley,

Donay dárya sennen Ǵárip ótti me?

Toǵız jıldur men de shektim miynetti,

Nege moynıń burıp, qapa bolasań?

Ayralıq dártinen jılap, kúlmedim,

Qızıl, gúldey ashılmadım, solmadım,

Ayralıqtı hárgiz yadqa salmadım,

Nege moynıń burıp, qapa bolasań?

Qumırı — degen bir ájayıp qus bolar,

Párin tartsań keler, táni bos bolar,

Ólmegen qul bir-birine dus bolar, Nege moynıń burıp, qapa bolasań?

Uzaq jolǵa ketken aqırı kóriser,

Ashıq isi mashıq penen jarasar,

Ayra túsken aqırı bir kún kóriser,

Nege moynıń burıp, qapa bolasań?

Hárkim ashıq bolsa onıń ahti1 bir, Ǵam shegip janıńa qılmaǵıl jábir, Xosh waqlıq esigin ashadı sabır, Nege moynıń burıp, qapa bolasań?

Meni Aqsha derler, atım Gúlnahal,

Sánemjan kóp qapa bolma biymáhál,

Haqtıń buyrıǵına sabır etken abzal,

lip jolıqtı. Ol qızlar Shahsánem menen sóylespege kelse de,

niń menen ashıqlıq sózin sóylesip, basqa túsken sawdalardı aytısıwǵa kelip edik. «Zer qádirin zerger biledi», ashıqtıń

1ahti — kewili, janı

190