30. Әлеметтік мобильділік пен оның түрлеріне мысал келтіріңіз

Мобильдiлiк түсiнiгiнiң этимологиясы келесi түсiнiктерде бейнеленген: -қозғалыс-, -алға жылжу-, орын ауыстыру-. Әлеуметтiк мобильдiлiк социологиялық категория ретiнде индивидтiң әлеуметтiк құрылымдағы өзгерiсiн бейнелейдi. Әлеуметтiк мобильдiлiк ретiнде адамның, әлеуметтiк топтың бiр қабаттан екiншi қабатқа орын ауыстыруы, әлеуметтiк баспалдақ бойынша жоғары не төмен жылжуы есептеледi. Яғни әлеуметтiк мобильдiлiк адамдардың әлеуметтiк орын ауыстырулары, олардың қоғамдағы әлеуметтiк статусының өзгеруi. Сонымен әлеуметтiк мобильдiлiк дегенiмiз адамның не әлеуметтiк топтың қоғамның әлеуметтiк құрылымындағы әлеуметтiк жағдайының өзгеруiне байланысты жүзеге асатын күрделi әлеуметтiк процес.

П. Сорокин социологияда алғаш рет әлеуметтiк мобильдiлiк түсiнiгiнiң анықтамасын және оның зерттеу принциптерiн негiздедi. П. Сорокин әлеуметтiк мобильдiлiктi екiге бөлдi.

1. Тiк мобильдiлiк- бұл адамның не топтың статусының жоғарылауы не төмендеуi. Мысалы, қарапайым мұғалiмнiң кандидат, доцент, доктор болып оның статусы көтерiлуi мүмкiн. Яғни қызметi жоғарылап, табысы өсуiп статусы жоғарылайды не керiсiнше болады.

2. Көлденең мабильдiлiк- адамның не топтың қоғамдағы жағдайы өзгеруi , орын ауыстыруы, бiрақ оның статусы өзгермейдi. Мысалы, мұғалiм бiр унисерситеттен келесi бiр университетке ауысуы мүмкiн оның статусы өзгерген жоқ.

Әлеуметтік мобильдіктің бірінші түрі, яғни ұрпақтар арасындағы мобильдік ұзақ мерзімдік процеске, ал, екінші түрі, яғни ұрпақтардың іштей мобильдігі – қысқа мерзімді процеске жатады. әлеуметтік мобильдіктің бірінші түрінде әлеуметтанушылардың зерттеуіне таптар арасындағы мобильдік, ал, екіншісінде – дене еңбегінен ой еңбегіне ауысу себептері жатадыәлеуметтік мобильдікті басқа да критерийлерге байланысты жіктеуге болады. Мәселен, оның топтық және жеке мобильдік деген де түрлері бар. Жек мобильдік жеке индивидтің әлеуметтік саты бойымен жоғары өрлеуі немесе керісінше төмен қарай құлдырауы.

Топтық мобильдік тұтас таптың, топтың, сословиенің әлеуметтік статусының жоғарылауымен немесе төмендеуімен түсіндіріледі. П.А. Сорокиннің пікірі бойынше, топтық мобильдіктің факторларына әлеуметтік революциялар; шетел интервенциясы мен шапқыншылықтар; мемлекетаралық соғыстар; азамат соғыстары;әскери төңкерістер мен саяси режимдандің ауысуы; шаруалар көтерілісі; ақсүйектік тектердің арасындағы күрестер; империяны құру жатады

31. Қоғамның типолоғиясы

Қоғамдық ойлар жағдайында қоғамдардың типологиясы өте көп болды. Типологизация қоғамның өз ақыл-таныстығының белгілі бір экспозициясының қарапайым және тиімді әдісі болып табылады. Соның салдарынан кез-келген маңызды философ немесе әлеуметтанушы дербес типологияға шақырады.Маркста қоғамдардың типологиясы табиғи-тарихи сценарий принципіне негізделген, оған сәйкес барлық қоғамдар, ертерек немесе кеш емес, оның типологиясын қалыптастыратын бірдей фаза қалыптастырады. Марксисттік қолданысқа сәйкес, қоғам имиджі өндіріс әдісімен басшылыққа алынады, яғни. Қаржылық ресурстардың қалай пайдаланылатынын және бақылануының тәсілі. Осыған байланысты қоғамдардұшпандық, құлдыққа ие, феодалдық, капиталистік, социалистік және коммунистік.Жазу тілінің болу принципіне негізделген типологияларда барлық қоғамдар жазбаша емес немесе алдын-ала жазылған, яғни, бөлінеді. тілде сөйлейтін, бірақ жазбаша тілде жазылмаған және жазылған, алфавиті бар және мәтінді нағыз рәміздерде және тасымалдаушыларда түзету — сынаулық кестелер, қағаз, кітаптар және т.б.Типология қоғамдардағы (мысалы, мұсылман қоғамы) немесе тіл (француз тілінде сөйлейтін қоғам) үстемдік дінінің негізінде құрылуға мүмкіндік береді.

Қоғамның типологиясы — шексіз жағдай. Ағартушылық ойшылдар қоғамның осы жайларын «қасірет», «варваризм» және «өркениет» деп атап көрсетті. S. Montesquieu үшін бұл схема тарихи географиялыққа арағанда тез болды. Уақытша өлшем А. Торготқа, А. Смитке және Дж. Кондоретке берілді.Әлеуметтану тәуелсіз ғылым ретінде пайда болған социологиялық типология. Социологияның негізін қалаушы О.Комте үш кезеңдік типологиялық типологияны енгізді, оның жалпы оң сипатына назар аудармай, бұрынғыдай алыпсатарлық жүйенің ерекшеліктері бар: қоғамның рухани қалыптасуының діни кезеңіне сәйкес басшы қызметкерінің кезеңі; феодалдық үстемдік кезеңі,метафизикалық кезеңмен сәйкес келеді; әлеуметтік сананың оң кезеңіне сәйкес өнеркәсіптік өркениеттің кезеңі.

Г. Спенсердің типологиясының негізі қарапайым қоғамға қарапайым қоғамнан эволюциялық қалыптасу қағидаты болып табылады. Қоғамдардың дамуында Спенсер эволюциялық процестің тұтас фракциясын көрді, ол бүкіл табиғат үшін бірегей.

К. Маркс қоғам дамуын бес тарихи сатыға жiктедi.Оларды қоғамдық формациялар деп атады. Олар мыналар:

1. Алғашқы қауымдық қоғам.

2. Құл иеленушiлiк қоғамдық-экономикалық фаромация.

3. Феодалдық қоғамдық-экономикалық фармация.

4. Капиталистiк қоғамдық-экономикалық фармация.

5 .Коммунистiк қоғамдық-экономикалық фармация.

Г. Ленский мен Дж. Ленский (1970) қоғам өмiр сүруi үшiн қажет құралдарды алудың негiзгi сипатына сәйкес классификацияланады. Сондай-ақ олардың маңызды басқада белгiлерiн көрсеттi. Бұл жерде негiзгi күнкөрiс көзi не- сол есепке алынады.

1.Аңшылық пен терiмшiлiк арқылы күн көретiн қоғам.

2. Бағбаншылық арқылы күн көретiн қоғам.

3. Егiншiлiк қоғамы (аграрлық қоғам).

4. ӨндiрiСтiк қоғам.

ХХ ғ. 50-60 жылдарында американдық социологтар Д. Белл, У. РаСтау және француз социологы Р. Арон. Қоғам дамуының үш сатысы туралы теорияны ұсынды. Бұл ғалымдар өздерiнiң тұжырымдамаларын дүниежүзiлiк тарихқа салыстырмалы талдау жасау негiзiнде қорытындылаған.

Гемайншафт және гезельшафт

Көптеген зертеушiлер қоғамды өндiрiстiкке дейiнгi қоғам және өндiрiстiк қоғам деп бөлдi. Осы екi қоғам арасындағы қарама-қарсылықты немiс Соцологы Ф. Теннис зерттедi. Ф. Теннис зертеуiн осы бағытағы маңызды зертеулердiң бiрi деп айтуға болады. Ол гемайншафт (Gemeinscaft) және гезелшафт (Gesellscaft) деген терминдер енгiздi. Олар қауым және қоғам деп аударылады, дәстүрлi қоғам мен қазiргi қоғам айырмашылықтарын бiлдiредi. Нақтырақ айтсақ, -Гемйншафт- терминi ауылдық қауымды бiлдiредi, ал –Гезелшафт- терминi қалалық өндiрiстiк қоғамды бiлдiредi. Осы екеуiнiң айырмашылығы неде?

1. Егер жеке адамның мотивтерi туралы айтсақ, гемайншафтта адамдар қауымдық принциптерге сай өмiр сүруге ұмтылады, мысалы, шаруалық отбасылар егiн жинау науқанында бiр-бiрiне тегiн көмектеседi. Гезельшафтта адамдар өзiнiң жеке қызығушылықтарын жүзеге асыруғаұмтылады, индивидтер бiр-бiрiмен жеке мәселесiз жұмыс жағдайында қарым-қатынасқа түседiжәне белгiлi тауар мен қызыметтер үшiн ақы алады.

2.Әлеуметтiк бақылау сферасында Гемайншафт түрiндегi қоғамда дәстүрлiк әдет-ғұрыптарға, сенiмдерге және жазылмаған заңдарға үлкен мән бередi. Ал Гезельшафт формальды құқыққа негiзделген қоғам.

3.Еңбектi бөлу саласында Гемайншафт шектеулi маманданумен ерекшеленедi. Ең бастысы туыстық байланыс негiзiнде қалыптасады. Әдетте күйеуi, әйелi, балалары шаруашылықта белгiлi бiр мiндеттердi орындайды. Гезельшафт түрiндегi қоғамға кәсiби рөлдермен мамандану тән.

4. Гемайншафт түрiндегi қоғамда мәдениет дiни құндылықтар негiзiнде қалыптасады. Ал Гезельшафтта жоғары өмiр салты, өркениет арқылы қалыптасады.

5. Гемайншафтта басты институттарға жанұя, көршiлер және қауым, ал Гезельшафтта үлкен бiрлестiктер мен ассоциацияларқұрылады (мемлекет, саяси партиялар, өз еркiмен құрыған ассоциациялар).

Ф. Теннис осылай қоғамды екi типке бөлiп олардың жоғарыда аталғандай бес айырмашылығын көрсеттi.

32.