Бақылау сұрақтары:

1. Сапа белгілерінің өзгергіштігіне не жатады?

2. Сапа белгілерінің өзгергіштігінің ең көп кездесетін түрі.

3. Сапа белгілерінің өзгергіштігінің статистикалық көрсеткіштері.

IV бөлім. ТАНАПТЫҚ ТӘЖІРИБЕНІ ӨНДІРІСТІК ЖАҒДАЙДА ЖҮРГІЗУ

1. Танаптық тәжірибе әдістемесі мен техникасын өндірістік жағдайда ұйымдастырудың ерекшеліктері

Жекелеген шаруашылықтар әрекетінің көпшілігі жағдайларының күрде- лілігіне байланысты, тәжірибе мекемелерінің мәліметтеріне қарағанда өнімділікті жоғарлататын тәсілдер мен технологиялар сол шаруашылықтар үшін әрдайым қолайлы бола бермейтіні белгілі. Сондықтан жаңа тәсілдермен технологияларды өндіріске бірден енгізе салмай оны алдын-ала тексеріп, қосымша зерттеп және жергілікті жердің ерекшелігін ескере отырып жетілдіру керек.

Сонымен қатар, өндірістік жағдайдағы жалпылай танаптық жұмыс- тардың міндеті белгілі шаруашылықтың сұранысына байланысты мәселе- лерді эксперименталды шешу болып табылады. Жергілікті жағдайды және әсіресе микрожағдайды өндірісші-экспериментатордан артық көптеген мәсе- лелелерді ешкім тез және дұрыс шешім қабылдай алмайды.

Өндірістік жағдайдағы танаптық тәжірибенің әдістемелері мен техни- касын ұйымдастырудың ерекшелігі зерттеудің мақсаты және сипатымен, тәжірибе түрімен, өндірістік тәуекел дәрежесімен, материалды-техникалық базасымен анықталады.

Шаруашылықта қойылатын танаптық тәжірибенің барлығына бірдей әдістеме жоқ, эксперимент жүргізудің әдістемесі мен техникасы нақтылы болуы тиіс. Сондықтан өндірістік жағдайда тәжірибе үлкен жер учаскесінде, өндірістік 10-30 га загонда немесе тіпті шаруашылық ауыспалы егістері танаптарында жүргізілу керек деген ұғым біржақты және негізсіз. Экспе- рименталды жұмысты үлкен жер учаскелерінде кейбір сұрақтарды, мысалы механизацияландыруда машинаның жұмыс өнімділігі, жанармай жұмсалуы және т.с.с. зерттегенде ғана жүргізуге болады.

Көптеген агротехникалық тәсілдерді (топырақ өңдеу, себу, күтіп-баптау, тыңайтқыш) және де жаңа сорттармен дақылдарды өндірістік жағдайда салыстырмалы бағалауда, ешқандай өндірістік тәуекелсіз, азран, ең бастысы әдістемелік дұрыс жүргізуді оптималды көлемді мөлдектерде ғана зерттеуге болады.

Тәжірибедегі нұсқаны бөлек танаптарда орналастыруға болмайды. Мұндай жағдайда нұсқалар арасындағы айырмашылықты дәлелдеу мүмкін емес. Ауыспалы егістің әртүрлі танаптары әрқашанда өзінің тарихымен, мәдениелендірілген дәрежесімен және басқа да көрсеткіштерімен айырықша болады. Сондықтан жүргізілген тәжірибе зерттелетін тәсілдердің әсері туралы мәліметтерді бұрмалайды, өйткені осындай тәжірибе негізіндегі жасалынған қорытынды қате болуы мүмкін.

Өндірістік жағдайдағы тәжірибе мүмкіндігінше қойылу техникасы, әсіресе өнімді жинау мен есепке алудың әдістемесі мен техникасы жағынан қарапайым болғаны жөн.

Шаруашылықта тәжірибе жұмысын ұйымдастыру үшін: 1) танаптық тәжірибені арнайы бөлінген тәжірибе учаскесінде, ал бастысы шаруашы- лықтағы ауыспалы егіс танабында және 2) тәжірибені қою мен жүргізуді негізгі өндірістік үрдістермен сай келуіне бейімдеу қажет. Мысалы, тыңайтқыштың жаңа түрі, гербицидтер жеткілікті болмағанда, жаңа дақыл немесе сорттың тұқымының тапшылығына және т.с.с. байланысты кейбір жекелеген жағдайда тәжірибені көлемі кішілеу мөлдектерде қою тиімді болады. Осындай жағдайда тәжірибені қою мен жүргізудегі жұмыстар қолмен орындалуы керек.

Шаруашылықтағы тәжірибе жұмысының бағдарламасына нұсқа саны аз (3-4) әртүрлі тәжірибе енгізіледі, ал эксперименттің әдістемесі, қою техника- сы мен жүргізу өндірістік үрдістерді қиындатпауы керек. Сондықтан тек шаруашылық үшін ең маңыздысына және тәжірибені жоғары сапалы жүргізуіне зейінді көбірек салады. Егер тәжірибе жұмысын жүргізуге жағдай болмаса, одан мүлде бас тартқан жөн болады.

Шаруашылықтағы тәжірибе жұмысының тиімділігі бірқатар жағдай- лармен: 1) зерттеудің негізгі бағытын дұрыс таңдау; 2) шаруашылықтың жетекшілері мен мамандарының тәжірибе жұмысына көзқарасы және 3) тәжірибе жұмысын қою әдістемесіне қойылатын негізгі талаптардың орындалуымен анықталады. Жетекші шаруашылықтағы эксперименталды жұмысқа қажетті көңіл бөлмесе, ол өндіріске пайдалы деп есептелмесе және экспериментаторға техника мен жұмысшылар уақытысымен берілмесе, қажетті құралдар, инвентарлар мен материалдары алуға қаражат бөлінбесе, ғылым жетістіктерін өндіріске енгізуге жасаған әрекет зая кетеді.