1. Қылмысқақатысудыңтүсінігіжәнемәні

1. Қылмысқақатысутүрлеріменнысандары

1. Қылмысқақатысудыңтүсінігіменмәні

Қылмысқақатысу–бұлекінемесеодандакӛпадамдардыңқасақанақылмысжсауғақасақанабірлесіпқатысуы.Қылмысқақатысудыңобъективтікбелгілеріболыпмыналартабылады:

• Субъектілердіңкӛптігі,яғникемдегендеқылмыстықжауаптылыққатартылаалатынекітұлғақатысуы;

• Бірлескендік.Бірлескендікақырындажалпы,бірыңғайқылмыстықнәтижегежетугемүмкіндікберетінбірқатысушыныңәрекетінекіншіқатысушыныңәрекетітолықтырыпотыратындығынбілдіреді(ӛзаракелісілгендік).Бұлреттеқылмыстықнәтижеқатысушыныңәрқайсысыныңәрекетіменсебептібайланыстаболады;

• Қылмысқақатысушылықтекқылмысаяқталғанғадейінғанамүмкінболады.

Қылмысқақатысудыңсубъективтікбелгілері:

• Қылмысқақатысутекқасақанажасалатынқылмыстардағанамүмкінболады;

• Қылмысқақатысушылардыңбарлығықасақанаәрекетжасайды.Бұлқатысушылардыңбарлығыолардыңбірлесулерініңжалпықылмыстықнәтижесінеқолжеткізугеұмтылатындығынжәнеӛздерініңбірлескенәрекеттерітуралыхабардарекендігінбілдіреді.

Қылмысқақатысудандәрменсіззиянкелтірудіажыратабілукерек.Яғникінәліқылмыстыжасмӛлшеріне,есініңдұрысеместігінежәнебасқадажағдайларғабайланыстықылмыстықжауаптылыққатартуғажатпайтынтұлғалардыпайдаланыпжасасақылмысқақатысушылықтықұрамайды.Аталғанжағдайдасубъектілердіңкӛптігібелгісіорыналмағандықтан,мұндайадамдардыпайдаланыпқылмысжасағанқылмыскержасалғанқоғамғақауіптіәрекеттіңорындаушысыболыптабылады.

Қылмысқақатысуданқылмысқажанасушылықтыажыратабілуқажет.Соңғысықылмысжасауменбайланыстыболғанымен,себептібайланысыжағынансәйкескелмейді.Жанасушылықтыңекінысанынажыратады:қылмыстуралыхабарламаужәнеқылмыстыжасыру.ҚРқылмыстықкодексі(ерекшебӛлім)бұрынғызаңнамағақарағандатекалдыналауәдебермейжәнеасаауырқылмыстардыжасырғаныүшінғанақылмыстықжауаптылықтықарастырады.

Қылмысқақатысуинститутыныңмағынасымынадантұрады:

• Қылмысқақатысудыұқсасқылмыстықәрекеттүрлеріненажыратуғамүмкіндікберетін,бірнешеадамдардыңбірлесуіжолыменжасалатынқылмыстардыжасаудыңбарлықжағдайларынатәнобъективтікжәнесубъективтікбелгілердібекітеді;

• Бірнешеадамдарменжасалғанқылмыстарүшінқылмыстықжауаптылықтыңқағидаларынорнатады;

• Қылмысқақатысушылардыңәрқайсысынажазатағайындаудыңерекшелігінанықтайды.

2. Қылмысқақатысутүрлеріменнысандары

Қылмысқақатысудытүрлергебӛлугеқылмысқақатысушыларәрекеттерініңсипатындағыайырмашылықнегізболды.Осығанбайланыстықылмысқақатысушылықтыңжайжәнекүрделіқатысушылығынажыратады.

Қылмысқақатысудынысандарғабӛлудіңнегізіндеқылмысқақатысушылардыңкелісушіліктерініңдеңгейіжатыр.Осығанбайланыстықылмысқақатысудыңалдыналакелісілгенжәнеалдыналакелісілмегенқылмысқақатысушылықтыажыратады.

Қылмысқақатысудыңтүрлеріменнысандарыбір-біріментығызбайланысты,себебіоларқылмыстысаралауғаәсеретеді,соныменқатарқылмысқақатысушылардыңқылмыстықәрекеттерініңқоғамғақауіптілігініңдеңгейіменсипатынанықтауғамүмкіндікбередін.

Жайқатысу–бұлқылмысқақатысушылардыңәрқайсысықылмыстыңобъективтікжағынорындайтынқылмысқақатысудыңтүрі.Аталғанжағдайдақылымсытңбарлыққатысушыларықылмыстыңорындаушыларыболыптабылады.Сондықтанжйқатысудыбірлесіпорындаушылықдептеатайды.

Күрделіқатысуқылмыстыңжекеленгенқатысушыларыныңарасындарӛлдердіңбӛлінуіменсипатталады.

Орындаушы–бұлқылмыстытікелейжасағаннемесеоныжсауғабасқаадамдарменбіргетікелейқатысқан,сондай-ақжасына,есініңдұрысеместігіненемесеҚРқылмыстықкодексіменкӛзделгенбасқадамән-жайларғабайланыстықылмыстықжауапқатартуғаболмайтынбасқаадамдардыпайдалануарқылықылмысжасағанадам.

Егерорындаушыӛзінебайланыстыемесмән-жайларғақатыстықылмыстыақырынадейiнжеткiзбесе,басқақатысушыларқылмысқадайындалғандықнемесеқылмысжасауғаоқталғандықүшінқылмыстықжауаптылыққатартылады.

Ұйымдастырушы–бұлқылмысжасаудыұйымдастырғаннемесеоныңорындалуынабасшылықеткен,солсияқтыұйымдасқанқылмыстықтопнемесеқылмыстыққауымдастық(қылмыстықұйым)құрғаннеоларғабасшылықеткенадам.Қылмыстыңұйымдастырушысықылмысқақатысушылардыңiшiндееңқауiптiсi,ӛйткенiолқылмысжасауниетiнтудырушыболыптабылады.Сондықтанзаңқылмыстыңұйымдастырушысынажоғарылатынжауаптылықжүктейді:ұйымдастырушыегеролқылмыстароныңниетіменқамтылғанболсаұйымдасқантоптыңмүшелеріменжасалғанбарлыққылмыстарүшінжауаптылыққатартылады.

Айдапсалушы–бұлбасқаадамдыазғыру,сатыпалу,қорқытужолыменнемесеӛзгедежолменқылмысжасауғакӛндіргенадам.Айдапсалушылықайдапсаоынушыонықандайқылмыстыжасауғаитермелепотырғандығыннақтытүсінетіннақтыланғаннысандардаорыналуыкерек.Қоғамғақауіптіәрекеттіжасауғанақтытұлғағабағытталмағанжалпыламашақыруларайдапсалушылықболыптабылмайды.Ӛзінеқатыстыемессебептергебайланыстытұлғанықылмысжасауғакӛндіреалмағанайдапсалушықылмысқадайындалғандықүшінжауаптылыққатартылады.

Кӛмектесуші–қылмыстың жасалуына жәрдемдескен адам.

Кӛмектесушіліктіңекітүрінқарастыруғаболады:

• Физикалық,орындаушығақылмыстыңобьективтiкжағынорындауғаықпалететiнматериалдықсипаттағыәрекеттержасауменсипатталатын:қылмысжасауғақажеттiқұралдардыжеткiзужәнеқылмыстыжасауғакедергiлердiжоюменбайланыстыжәнетағыдабасқаәрекеттердiтануғаболады;

• Интеллектуалдық,кӛмектесушініңорындаушығакеңестерберу,нұсқауларберу,ақпараттарберу,қылмыстыжасыруғакүнібұрынуәдеберужәнетағыбасқаларынысанындапсихикалықәсеретуі.

Айдапсалушығақарағандакӛмектесушіорындаушыдақылмысжасауғадегенбатылдықтудырмайды,олтеконықолдап,оныңқабылдағаншешімінбекітеді.

Алдыналасӛзбайласпағанқылмысқақатысу–бұлқылмысқақатысудыңбіріншінысаны.Олқылмысадамдартобымен,яғниекінемесеодандакӛпорындаушылардыңалдыналасӛзбайласпайқылмысжасауыкезіндорыналады.

Жайқатысуқылмысқақатысудыңқауіпсіздеутүріболыптабылады,ӛйткеніқылмысқақатысушыларӛздерініңқылмыстыққолсұғушылығыныңуақыты,тәсілі,орны,объектісіжәнетағыдабасқаларытуралыалдыналасӛзбайласпайды.Сондықтанқылмысқақатысушылардыңәрекеттерініңкелісушілігіаталғанжағдайдаминималдыболыптабылады.Аталғаннысандакелісімболмайды,олтекқоғамғақауіптіәрекеттіжасаубарысындапайдаболуымүмкін.Қылмысқақатысудыңбұлнысанытекқосаорындаушылықтүріндеғанаорыналады.

Алдыналасӛзбайласқанқылмысқақатысушылық-бұлқылмысқақатысушыларалдын-аласӛзбайласып,яғниқылмыстыжасағанғадейінкүнiбұрынқылмыстыбірлесіпжасаутуралыуағдаласуданкӛріністабатын

қылмысқақатысушылықтыңекіншінысаны.Қылмысқақатысудыңбұлнысаныныңтүрлеріболыпмыналартабылады:

• Алдыналасӛзбайласқанадамдартобыныңқылмысжасауы.Мұндайқатысушылыққосаорындаушылықпендежәнекүрделіқатысушылықпендеболуымүмкін.Алайдамұндайқылмықақатысудаміндеттітүрдекемдегендеекіорындушықатысуыкерек,себебізаңдақылмыстықтоптуралыайтылған.

Келісушілікәртүрлінысандакӛріністабуымүмкін:ауызша,жазбаша,тілқатпайкелісу,қылмыстықәрекетжасауғакелісімжасаужәнетағыбасқанысандар;

• Қылмыстыұйымдасқантоптыңжасауы,яғниқылмыстыбiрнемесебiрнешеқылмысжасауүшiнкүнiбұрынбiрiккенадамдардыңтұрақтытобыжасауы.

Ұйымдасқантоптыңбелгілеріболыптабылады:

а)тұрақтылық,топмүшелеріарасындағыұзаұмерзімгесозылғанжәнетұрақтықатынастыңболуымен,қылмыстықәрекеттіңжоспарыныңболуымен,қатаңтәртіптіңболуымен,қару-жарақпенжәнетехникаменқамтамасыз етілуіменсипатталады;

б)топтықұрудыңарнайымақсатыныңболуы:бірнемесебірнешеқылмыстыжасауүшінқұрылуы;

• Трансұлттықұйымдасқантоптыңқылмысжасауы,яғнибірнемесебірнешеқылмыстардыекінемесеоданкӛпмемлекеттіңнебірмемлекеттіңаумағындажасауүшіналдыналабіріккен,бірақоғандайындалу,оныжоспарлау,басқарунемесеоныңнәтижесібірмемлекетте,алайдаәртүрлімемлекеттердіңазаматтарыныңқатысуыменжасалатынтұрақтыадамдартобынықылмысжасауы.

• Қылмыстыауыржәнеасаауырқылмыстаржасауүшінқұрылғанбірігіпұйымдасқантопболыптабылатынқылмыстықсыбайластықтыңжасауы.

Қылмыстыққауымдастықтыңбастыбелгісіболыпұйымдасқандықтабылады.

Ұйымдасқандықрӛлдердібӛлу,сыбайластықтыңішкіқұрылымыныңкүрделілігімен,қатаңқұпиялылықпентоптыңқоғамнаноқшауланғандығымен,топқұрамыныңтұрақтылығыменсипатталатынсыбайластыққатысушыларыныңарасындағыкелісушілігініңжоғарыдеңгейінбілдіреді.

Қауымдастықтыңміндеттібелгісіжәнеонықұрудыңерекшемақсатыболып–ауыржәнеасаауырқылмыстардыжасаутабылады.

Қылмысқылмыстықсыбайластықпен(қылмыстықұйым)жасалғанболыпегеролбірнемесебірнешеқылмыстардыжасаумақсатындақұрылғанбірнешеұйымдасқантоптардыңбірігуіменжасалса табылады.

Қылмыстрансұлттыққылмыстықсыбайластықпен(трансұлттыққылмыстықұйым)жасалғанболыпегеролбірнемесебірнешеқылмыстыекінемесеоданкӛпмемлекеттіңнебірмемлекеттіңаумағындабасқамемлекеттіңазаматтарыныңқатысуыменжасауүшінқұрылғанұйымдасқантоптардыңбірігуіменжасалғанболсатанылады.

Аталғанқылмысқақатысушылықтүрініңжоғарықауіптілігінескереотырып,заңшығарушықылмыстықкодекстіңерекшебӛлімініңбаптарыменқарастырылмаған қылмыстық топты құрған жағдайда қылмыстықжауаптылыққандайқылмыстыжасауүшінқұрылғандығынабайланыстысолқылмысқадайындалғандықүшінтуындайдыдегенарнайынорманыбекіткен.Жоғарыдакӛрсетілгенқылмысқақатысудыңбарлықтүрлеріқылмыстықжауаптылықты ауырлататын мән-жайлар болып табылады(ҚР ҚК 54-

бабының«в»тармағы).

11-тарау.Қылмыстардыңкӛптігі