3. Қоғамғақауіптііс-әрекеттіңзардаптары

Қоғамғақауіптііс-әрекеттіңзардаптары-бұлқылмыстықзаңменқорғалатынқоғамдыққатынастарға,қылмысжасаудыңнәтижесіндекелтірілгенелеулізиян.

Келтірілгензиянныңсипатынақарайқоғамдыққауіптізардаптарматериалдықнематериалдықемессипатқаиеболуымүмкін.Егерзардаптарадамғажәнесыртқыәлемзаттарынафизикалықәсеретудіңнәтижесіболсанемесемүліктікжағдайдыңӛзгеруінеалыпкелсе,оларматериалдықболыпсаналады.

Материалдықзардаптармүліктікжәнежеке(физикалық)болыпбӛлінеді.Мүліктікзардаптарнақтызалалнемесеалынбайқалғанпайдакелтіруден,алжеке(физикалық)зардаптарфизикалықтұлғаныңӛміріменденсаулығыназиянкелтіруденкӛрінеді.

Материалдықемесзардаптар,қылмыстыңобъектісіматериалдыемес(болмашы,сезілмейтін)болғанкездекелтіріледіжәнесаяси,ұйымдастырушылықжәнеморальдықзалалдыңпайдаболуыменсипатталады.Мысалы,бұзақылықмәдени,саясинемесебасқадақоғамдықшарағакедергікелтіруменсипатталады,материалдықемессипатқаиеелеуліұйымдастырушылықзалалкелтіреді.Келтірілгензиянныңауырлық

дәрежесіеқарайқоғамдыққатынастар:ауырлығыорташазиян(жалпыеңбекқабiлетiнiңкемiндеүштенбiрiнайтарлықтайтұрақтыжоғалту-ҚРҚК-нің104-бабы);ауырзиян(жәбірленушініңқандайдаболсынорганынжоғалтуы-ҚРҚК-нің130-бабы)нысанындакӛріністабады.

4. Қоғамғақауіптііс-әрекет(әрекетсіздік)пензардаптыңарасындағысебептібайланыс

Себептібайланыс-бұлобъективтікелісілгендік,қоғамғақауіптііс-әрекетпенпайдаболғанқоғамғақауіптізардаптардыңарасындағыбайланыс.

Себептібайланыстыңбелгілері:

• Уақытшабелгі.Бұлдегенімізіс-әрекетуақытбойыншапайдаболғанқоғамғақауіптізардаптардыңалдындаболуынбілдіреді;

• Жасалғанқылмыстықіс-әрекеттіңсалдарынанқоғамғақауіптізардаптардыңпайдаболуыныңшынайымүмкіндігініңболуы;Сӛйтіп,автокӛліктіқаттымастықкүйіндежүргізу,әрқашанелеулізиянкелтіруқаупінтуғызады,алавтокӛліктіжүргізукуәлігінсізжүргізу,мысалыолұмытылыпкеткенжағдайда, ешқандайнақтықауіптуындамайды.

• Кінәлітұлғаменжасалғаніс-әрекет,қауіптізардаптардыңпайдаболусебебініңбастышартыболуытиіс.

5. Қылмысқұрамыныңобъективтікжағыныңфакультативтібелгілері

Қылмыстыңобъективтікжағыныңфакультативтібелгілерінеқылмыстыңжасалууақыты,орныменжағдайы,құралдарыментәсілдеріжатады.

Қылмыстыңжасалууақыты-бұлқылмыстыжасаудыңұзақтығы,неолжасалыпжатқанбелгілібіруақытаралығы.Мысалы,бӛлімдінемесеқызметорнынӛзбетіментастапкетуқылмысболып,егерӛзбетіментастапкетушілікбіртәуліктенартықұзаққасозылсатанылады(ҚРҚК-нің372-бабы).

Қылмыстыңжасалуорны-бұлқылмысжасалғанаумақ,кеңістік.Мысалы,ерекшеқорғалатынтабиғиаумақтаррежимiнiңбұзылуы(ҚРҚК-нің293-бабы).

Қылмыстыңжағдайы-бұлқылмысжасаудыңшарттары.Мысалы,жанкүйзелiсiжағдайындаадамӛлтiруерекшежағдайдыңықпалымен:жәбірленушініңкүшқолдануынан,қорлауынаннемесеауырбалағаттауынаннеӛзгедезаңғақарсынемесеморальғажатiс-әрекетiнен(әрекетсiздiгiнен)жасалады(ҚРҚК-нің98-бабы).

Қылмыстыңжасалутәсілі-бұлқылмыстықіс-әрекетжасағануақыттакінәлітұлғаныңқолданылатынәдістеріменамалдарыныңжиынтығы.Тәсілретіндекүшқолдану,қызметтікбабынпайдалану,алдау,сенімгеқиянатетужәнет.б. танылады.

Қылмысжасауқұралы-бұлқылмыстықіс-әрекетжасаукезіндетікелейқолданылатынсыртқыәлемніңзаттары,мысалы:адамӛлтірукезіндеатысқаруынқолдану.

Қылмыстыжасауамалдары-басталыпкеткенқылмыстыңжасалуыннемесесәттіаяқталуынжеңілдетеді.Мысалы,ұрлықшыларавтокӛліктіұрланғанмүліктітездетіпалыпшығуүшінпайдаланады.

Қылмыстыңобъективтікжағыныңфакультативтібелгілеріүштүрлімәнгеие:

• Қылмыстысипаттаукезіндефакультативтібелгілерміндеттіболаалады.Мысалы,қарақшылықміндеттітүрдеерекшеәдістіқолданаотырып,мысалыӛмірменденсаулыққақауіптікүшқолданумен,неонықолдануқаупіменжасалады.Егермұндайамаланықталмаса,ондақарақшылықтыңқұрамыжоқболыпесептеледі;

• Факультативтібелгілерсаралаушылықбелгілердіңмәніниеленеалады.Мысалы,қаруқолданаотырыпбұзақылықжасау,негізгіқұрамғақарағандақатаңжазаланады;

• Егерфакультативтібелгілерқылмыстық-құқықтықнорманыңдиспозициясындакӛрсетілмесе,қылмыстысаралауғаәсеретпейді,сондадаоларжазаныжеңілдететіннемесеауырлататынмән-жайларретіндекӛріністабаалады.Осылайша,физикалықнемесепсихикалықмәжбүрлеусалдарынанқылмысжасау-жазаныжеңілдетушімән-жай,алтӛтеншежағдайдақылмысжасау-жазаныауырлататынмән-жайболыптабылады(ҚРҚК-нің53,54баптары).