2. Қозғалыс.

1.Денелер уақыттың өтуіне қарай бір-бірімен салыстырғанда бастапқы орнын өзгерте алады. Сонымен, дененің уақыт өтуіне қарай басқа денелермен салыстырғандағы орнының өзгеруі механикалық қозғалыс деп аталады. Қозңалыс – барлық денелерге, табиғаттағы нәрселердің бәріне, бүкіл материялық дүниеге тән қасиет.

2.Санақ денесімен байланысқан сызықтар жүйесін координата жүйесі деп, ал сызықтардың қиылысу нүктесін санақ басы немесе координата басы деп атайды. Санақ жүйесі деп санақ денесімен байланысқан координата жүйесі мен сағатты айтамыз.

3.Материялық нүкте деп қозғалыстың қарастырылып отырған жағдайында өлшемдерін елемеуге болатын денені айтады.

4.Дененің н/се материялық нүктенің санақ денесімен салыстырғандағы қозғалысы кезінде сызық түрінде қалдырған ізі қозғалыс траекториясы деп аталады.Траекторияның түріне қарап қозғалысты түзусызықты немесе қисықсызықты ( мысалы, шеңбер бойымен, парабола бойымен т.б.) деп бөледі.

5.Дененің орын ауыстыруы деп дененің бастапқы орнын оның келесі орнымен қосатын бағытталған кесіндіні, яғни векторды айтады.

6.Дене кез келген тең уақыт аралықтарында ұзындығы бірдей жол жүрсе, ондай қозғалыс бірқалыпты қозғалыс деп аталады. Дене кез келген тең уақыт аралығында әр түрлі жол жүріп өтсе, ондай қозғалысты бірқалыпты емес қозғалыс деп атайды.

7.Әр түрлі қозғалыстар арасындағы айырмашылықты сипаттау үшін қозғалыс жылдамдығы деген физикалық шама енгізіледі. Жылдамдық деп қозғалыстың өзгерісін сипаттайтын шаманы айтады.

8.Бұл жылдамдық бірқалыпты түзусызықты қозғалатын нүктенің 1 с ішінде 1 метрге орын ауыстыратынын білдіреді. Бір қалыпты емес қозғалыстың жылдамдығы туралы сөз болғанда, жолдың берілген бөлігіндегі немесе берілген уақыт аралығындағы қозғалыстың орташа жылдамдығы деп айтылады.

9.Бірқалыпты түзусызықты қозғалатын дененің немесе материялық нүктенің координатасы уақыттың сызықты функциясы болып табылады.

10.Денеге басқа денелер әрекет етпесе, онда ол тыныштық күйінде болады немесе жермен салыстырғанда түзусызықты бірқалыпты қозғалады.Бұл жағдайда жененің жылдамдығы өзгермейді. Денеге басқа денелер әрекет етпеген кездегі жылдамдығын сақтау құбылысы инерция деп аталады.

3. Масса және Күш.

1.Денелердің бір-біріне әрекет етуі өзара әрекеттесу болып табылады. Өзара әрекеттесу бұл күрделі құбылыс болып табылады.Егер дене басқа денемен әрекеттесуі кезінде жылдамдығын азырақ өзгертетін болса, онда бұл денені инерттілеу деп атайды. Әр түрлі денелердің инерттілігін салыстыру үшін масса деп аталатын физикалық шама енгізілген. Бұл әр дененің өзінің сол мезеттегі күйін өзгертуге кедергі жасай алатын қасиеті болатынын білдіреді. Дененің бөл қасиетін инерттілік деп атайды. Масса – денелердің инерттілігінің өлшемі болып саналады.

2. Екі дененің массаларының қатынасы олардың өзара әрекеттесуі кезінде тыныштық күйінен шыққандағы алатын жылдамдықтары модульдерінің қатынасына кері пропорционал болады дейді.

3.Кез келген заттың қасиетін сипаттайтын шаманы тығыздық деп атайды.Заттың тығыздығы деп сол заттың көлем бірлігіндегі массасына тең физикалық шаманы айтады.Заттың тығыздығын табу үшін дененің массасын оның көлеміне бөлу керек.

4. Күш – денелердің өзара әрекеттесуін сипаттайтын шама. Әр түрлі дененің қозғалыс жылдамдығын бірдей шмаға өзгерту үшін оған әр түрлі күш түсіруіміз керек.Демек, күштің сан мәні көп те, аз да болуы мүмкін. Күш әрекеті сан мәніне (модуліне) ғана емес, оның бағытына да байланысты болады. Сонымен күш векторлық шама болып табылады, яғни ол сандық мәнімен қатар өзінің әрекет ету бағытымен де сипатталады.

5.Дене пішінінің немесе өлшемдерінің өзгеруін деформация деп атайды. Деформация пластикалық және серпімді болып бөлінеді. Пластикалық деформация деп күштің әрекеті тоқтағаннан кейін, дене өзінің бастапқы пішіні мен өлшемін өзгертетін болса. Серпімді деформация деп күштің әрекеті тоқтағаннан кейін дененің бастапқы пішіні мен өлшемі қайтадан қалпына келетін болса. Серпімділік күші – дененің деформациялануы кезінде пайда болатын күш және деформациялану кезінде ол дене бөлшектерінің ығысу бағытына қарама-қарсы жаққа қарай бағытталған. ( серпімділік күші денені қысқанда,созғанда,майыстырғанда,игенде пайда болады)

6.Серпімділік күші мен серпімді деформациянын арасындағы байланысты 1660 ж. ағылшын физигі Роберт Гук анықтаған болатын. Гук заңы бойынша – дененің созылуы немесе сығылуы кезіндегі серпімділік күшінің модулі дене ұзындығының өзгеруіне тура пропорционал.

7. Динамометр - күшті өлшеу үшін арнайы арналған құрал. Қарапайым серпімді динамометрдің құрылысы кез келген түсірілген күшті сепімділік күшімен салыстыруға негізделген. Градуирлеу дегеніміз- құралды нақты бөліктері бар шкаламен жабдықтау.

8.Денеге бір мезгілде әрекет ететін бірнеше күштің әрекетіндей әрекет жасайтын күш сол күштердің теңәрекетті күші деп аталады. 1.Егер екі күш денеге бір бағытта әрекет ететін болса, онда олардың теңәрекетті күші де сол түскен күштердің бағытымен бағытталады және осы күштердің сан мәндерінің қосындысына тең болады.2.Егер денеге қарама-қарсы бағытталған екі күш әрекет ететің болса, онда олардың теңәрекетті күш түсірілген үлкен күш бағытымен бағытталады және осы күштердің сан мәндерінің айырмасына тең.3.Егер денеге мәндері бойынша тең, ал бағыттары қарама-қарсы екі күш әрекет етсе, онда олардың теңәрекетті күші нөлге тең болады. F_R= F₁ + F₂ ; F_R = F₂- F₁ ; F_R = 0

9.Денелердің Жерге тартылу күшін ауырлық күші деп атайды. Демек, денеге әрекет ететін ауырлық күшінің модулі дене массасына тура пропорционал: F_a= m*g

Әр түрлі планеталарда массалары бірдей денелерге әрекет ететін ауырлық күші түрліше болады.Планетаның массасы неғұрлым аз болса, оның денелердің өзіне тартатын күші соғұрлым аз болады. Жерде g= 9,8 Н/кг, Меркурий g= 3,7 Н/кг, Шолпан g= 8,8 Н/кг, Марста g= 3,8 Н/кг, алып планета Юпитерде g= 24 Н/кг, Сатурнда g= 9,1 Н/кг , Уранда g= 9,8 Н/кг, Айда g= 1,6 Н/кг.

10.Дененің тірекке немесе аспаға әрекет ететін күші дененің салмағы деп аталады. Дененің салмағы векторлық шама және ол Р әрпімен белгіленеді. Дене мен тіректің (аспаның) деформациялануы серпімділік күшінің пайда болуына әкеледі.Дененің деформациялануы анық байқалмайтын және тірек өлшемдерін өзгерісін елемеуге болатын жағдайда серпімділік күшін тіректің реакция күші деп атайды. Тіректің денеге әрекет ететін күші тіректің реакция күші деп аталады.Егер дене горизонталь орналасқан бер үстінде жатса, онда дененің салмағы, тіректің реакция күшіде сан мәні бойынша денеге әрекет ететін ауырлық күшіне тең болады, яғни Р=N=F_a

Алайда бұл күштер әр түрлі денелерге түсірілген.

11.Бір дене екінші дененің бетімен қозғалған кезде пайда болатын күш үйкеліс күші деп аталады.

Жанасатын денелердің бір-біріне қатысты қозғалысына қарай үйкеліс сырғанау үйкелісі, домалау үйкелісі, тыныштық үйкелісі болып бөлінеді. Үйкелістің пайда болу себептерінің біріне жанасатын беттердің кедір-бұдыр болуы жатады.Үйкелісті азайту үшін үйкелетін беттерді өңдейді.Жанасатын беттер молекулаларының өзара тартылысы үйкелістің пайда болуының басты себебі болып табылады. Азайту үшін кейде үйкелетін беттерді майлау арқылы арасын ажыратады да, олардың бір-біріне жанасуына кедергі жасайды. Дененің өзі жанасып тұрған бетке (жанасу бетіне перпендикуляр) түсіретін күшін нормаль қысым күші деп атайды. Нормаль қысым күшін тіректің реакция күші сияқты N әрпімен белгілейді. Дененің горизонталь бет бойымен қозғалысы кезінде нормаль қысым күші н/се тіректің реакция күші сан мәні бойынша ауырлық күшіне тең болады. N = m*g , Жүргізілген көптеген тәжірибелер бойынша үйкеліс күшінің модулі қысым күшінің модуліне пропорционал болады. F_үйк = =