2.1. Бәйләнешле телмәр үҫтереү алымдары.
Үҙемдең эшемдә мин йыш ҡына «мнемодорожка» («мнемоюл»)ға мөрәжәғәт итәм. «Мнемодорожка» - ул бер информация һалынған схема, йәғни конкрек булмаған шартлы билдәләрҙән образдарға күсеү. Мнемоюл тәбиғәт күренештәре менән танышҡанда, хайуандарҙы һүрәтләгәндә бик ҡулайлы. Баланың фекерләүен үҫтерә, иғтибарын туплай, бәйләнешле телмәрҙе үҫтереүгә булышлыҡ итә2.
Мәҫәлән, ҡыш миҙгеленә:
Ҡояш аҙ йылыта. Ҡар яуа. Балалар ҡар бабай Мин ҡыш миҙгелен эшләйҙәр. яратам.
Яҙ миҙгеленә:
Ҡояш ныҡ йылыта. Ағастар япраҡ яра. Ҡарҙар ирей. Ҡоштар ҡайта.
Йәй миҙгеленә:
|
|
|
Ҡояш ныҡ йылыта. Еләктәр бешә. Һыу ҡойонабыҙ.
Көҙ миҙгеленә:
Ҡояш әҙ йылыта. Ямғырҙар яуа. Ағастарҙың Ҡоштар йылы яҡҡа япраҡтары ҡойола. китә.
Был ҡуян. Ул урманда йәшәй. Ҡуян кишер ярата.
(Ул ҡырағай хайуан).
Был һыйыр. Ул йорт хайуаны. Һыйыр һөт бирә.
Был өкө. Ул көндөҙ йоҡлай. Төндә һунар итә. Өкө сысҡан тота.
Аҙна
көндәрен иҫтә ҡалдырыу өсөн:
-
1
2
3
4
5
6
7
пн
вт
ср
чт
пт
сб
вс
4
дүшәмбе шишәмбе шаршамбы кесаҙна йома шәмбе йәкшәмбе
|
|
|
|
Әкиәттәрҙе лә схема ярҙамында һөйләргә мөмкин.
«Төлкө менән айыу» (башҡорт халыҡ әкиәте).
|
|
|
|
|
|
|
|
«Эт нисек үҙенә хужа тапҡан?» (башҡорт халыҡ әкиәте).
Геометрик фигуралар ҡулланып та әкиәт һөйләргә була. Мәҫәлән, өсмөйөштәрҙән төҙөлгән «Тирмәкәй» әкиәте.
2.2. Шиғырҙар өйрәнәбеҙ (схемалар аша, һүрәттәр аша).
|
Яҙ еткән
Яҙ еткән, яҙ еткән.
Айыу йоҡлап тик ятҡан.
Тор инде айыуҡайым,
Йылмая ҡояшҡайым.
Көҙ килгән
Көҙ килгән, көҙ килгән,
Көҙ быйыл бик тиҙ килгән.
Ҡайындар, тирәктәр, талдар
Һарынан күлдәк кейгән
(Г.Юнысова)
тирәк – тополь
тал – ива
Саңғыларым
Саңғыларым, һеҙ ҡайҙа?
Әйҙә, тиҙерәк сығайыҡ.
Ҡыш килгән бит, ҡыш килгән,
Туйғансы тау шыуайыҡ.
(Г.Юнысова).
-
?
Ҡ
Ҡар бабай яһаныҡ
Епшек ҡар яуа тышта,
Эшкә тотондоҡ күмәк:
Беҙ Ҡар бабай яһаныҡ,
Уға кейҙерҙек күнәк.
Күҙҙәре ҡара күмер,
Танауы һары кишер,
Ҡулында һепертке бар,
Ҡарҙы үҙе һеперер.
(Ф.Ғөбәйҙуллина)
