Модуль 3. Отбасы тәрбиесінің құқықтық негіздері

Дәріс 8. Ата-аналар мен бала арасындағы құқықтық қарым-қатынастары

Жоспар:

1.Жанұя тәрбиесінің құқықтық негіздері

2.Отбасы құқығына байланысты ұғымдар

3.Ата-аналардың бала тәрбиелеуіндегі міндеттері мен құқықтары

4.Ата-аналардың құқықтарынан айырылуы және шектелуі

1. Жанұя тәрбиесінің құқықтық аспектілері

Ата-аналардың қызметі-балаларға праволық нормалардың мәнін түсіндіру, қоғамдық, меншікпен үй мүлігіне көңіл бөлу.

Мектеп пен жанұя жағынан да, соның ішінде әр ата-ананың, жанұя мүшелердің талаптырының бірлігі-бұл тғрбиенің міндетті шарты болып табылады. Ата-аналардың баланың мінез-құлығына өнегелі талаптарының қайшылығы-баланың тғрбиесіне жаман ғсер етеді. Дұрыс өнегелі мінез-құлық туралы білмейтін кішкентай балалар, талаптардың қандай болу керек екендігін, түрлі жағдайларда, қандай, шешім қабалдау керек екендігін түсінбейді.Талаптардың, қайшылығы оқушының еріктігін ғлсіретеді, және балада жаман қасиеттердің пайда болуына мүмкіндік туғызады. Бұған арамдық, көнгіштік жатады.

Мектеп пен жанұя талаптарының бірлігін қамтамассыз ету үшін, ата-аналар, оқушыларға арналған ережелерді тек қана білу ғана емес, сонымен қатар оларды балалармен бірге талдауы тиіс.

Әр балада өмір сүруге, өз денсаулығын, білімділігін қорғау құқығы бар.

Біздің республикамызда бала құқығын қорғайтын басты заң- ол «Бала құқығы туралы конвенция». Бұл заң Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясымен 1989 жылдың 20 қарашада қабалданған Қазақстан Республиканың қазіргі конституциясында бала қызметі мен құқығеы есепке алынды. Конституцияның 27-ші мақаланың II-ші тарауы бойынша: «Балаларды қорғау және оларға тғрбие беру –ата-аналардың негізі құқығы мен қызметі». Ал, III-ші тарауда кғмелеттік жасқа толған еңбекке жарамды балалар, еңбекке жарамсыз ата-аналарға, көмек көрсету қажет екендігі туралы айтылады.

Құқық азаматтық жауапкершілікпен біріккен кезде, және құқықтарды тек өз үшін ғана емес, адамдар үшін тиімді етіп пайдаланғанда ғана бала мен үлкен адамның құқықтары әлеуметтік мғнін игере бастайды. Бұл түсінікті балада тғрбиелеу қажет.

Праволық мемлекетте өмір сүрүге дайын болу үшін біз жас, ұрпақты заңдарға сай өмір сүруге үйретуіміз керек. Сондықтан, БҰҰ Конвенциясы және ҚР бала құқығы туралы заңдарынды педагогикалық аспектің маңызы да болады. Заңға сыпайы көзбен қарау-тұлғаның қалыптасуының қарау-тұлғаның қалыптасуының ең негізгісі. Адам заңға сай өмір сүру, заңды құрметтеу және оны орындау кішкентай жасынан бастап, үйренуі тиіс. Барлық заңдарды және ұлтаралық акттарды математика, физика, химия заңдарын сияқты оқып білу керек.

Бірігіп жұмыс істеудің күрделі формасы- бұл, ата-ана мен бала қарым-қатынас негізінде өздеренің тұлғалық қасиеттерін дамыту. Бұл дағдының мақсаты- ата-ана мен баланың азаматтық, позициясын қалыптастыру және де олардың өз өмірінде, басқа адамдардың өмірінде маңызды өзгертулерді еңізуге дайындау. Мысалы: «Мен және заң» деген ғңгімені алатын болсақ келесі сұрактраға жауап беруге болады:

• Заң мен өзіңіз арасындағы қарым-қатынас туралы ойланыңыздар. Сіздің істеген істеріңіз заң талаптарына сай келе ме?

• Сіз заңды бұзған жағдайлар болды ма?

• Заңды бұзу туралы және бұзушыны қандай жауапкершілікке тартуы мүмкін туралы сізге кім айтты?

• Егер сіз белгілі бір жағдайға байланысты заңды бұзсаңыз, ол неге байланысты? Сіз бұны істеуге, болмайтынын білмедініз бе, ғлде біліп тұрып байқамай істедіңіз бе?

• Әлде сіз бұны ешкім байқап қалмайды деген ойда істедіңіз бе?

• Заңның ең қатаң қандай тәртібін бұздыңыз?

• Сіз заң тәртібін бұзған кезде, қандай сезімде болған екендігін еске түсіруге тырысыңыз.

• Егер заң бұзудың ешқандай жағдайын еске түсіре алмасаңыз, оны қалай түсіндіре аласыз?

Жай форманы пайдалануға да болады. Бұл мысалға алатын болсақ құқық тізмін қарастыру, құқықтың қандай жағдайлары жанұяда тиімді болатыны туралы ойлану.

Ата-аналар абыройы – бала тғрбилеудің ең негізі шарты.

Отанға байланысты шығармашылық еңбек жанұяда баланы тғрбиелеу үшін ең тиімді жағдай туғызадыы. Ата-аналар балаларға тғртіп туралы қолайлы түрде түсіндіруі қажет.

Баланы белгілі бір тғртіпке үйрету үшін оларға белгілі бір режим ұйымдастыру қажет. Кейде оқушы достарымен қыдырғанда немесе үйге кеш келіп сабағын оқымай қалады, ал ата-аналар оны байқамай қалады. Баланың күн тәртібінде түрған уақытынан бастап, барлык істері орындалуы керек. Режимді қатаң түрде сақтау баланы дұрыс тғртіпке үйретеді. Ата-аналардың балаға күн тғртіпті бұзбау және барлық істерді уақытында істеуді мғжбүр етіп, өздері демалып жатқаны дұрыс емес. Бұл баланың мінез-құлығына жаман әскер етеді.

Ата-аналардың қызметі-баланың мінез құлығын тек қана үйде ғана емес сонымен қатар мектепте де бақылап жүруі керек.

Мадақтау және жазалау-оқушыны жанұяда тәрбиелеудің көмекші құралы.Мадақтау және жазалау баланы адамгершілік сезіміне, азаматтың қызметін түсінуге үйретеді. Мұғалім баланы мадақтаған кезде, ол тғртіптің барлық талаптарын орындағысы келеді. Ал ата-ана баланы жақсы істер үшін мадақтай алады. Оқудағы табысты ата-аналар белгілі бір сыйлықпен бағалай алады. Бірақ балалар жақсы оқу және тғртіптін болу олардың қызметі екендігін ұмытпауы керек.

Сендіру-баланы мектепте және жанұяда тәрбиелеудің кегізгі ғрекеті. Егер сендіру ғрекеті жеткілікті болмаса, ата-аналар жазалау шараларын қолдануға мғжбүр болады. Балаға сөгіс және ескерту жариялауға болады, бегілі уақытқа дейін достарымен киноға, театрға баруға тыйым салу.

Қазіргі заманға сай жанұя өзінің барлық функцияларын сақтай алады. Бірақ оған барлық ұрпақтардың психологиялық ерекшеліктері мен құқықтық тғрбие сай болуы тиіс. Бұл яғни, біздің Отанымыздың қоғамдық және мғдениеттік өміріне сай жеке тұлға қалыптастыру.

2. Отбасы және неке.Қазіргі ғылымда отбасына берілетін анықтама жоқ,алайда осыдан көп ғасырлар бұрын ғұлама ғалымдар оған анықтама беруге тырысқан еді (Платон,Аристотель,Кант,Гегель,т.б). Отбасының көптеген белгілері, түрлері анықталған бірақ оларды қалай біріктіріп, ең негізгілерін бөліп алуға болады? Отбасында ортақ жанұялық шаруашылық, мүшелерінің бір үйдің астында тату өмір сүру сияқты нышандары бар.

Семья-отбасы мүшелері некелік және туысқандық қарым-қатынас арқылы байланысқан, тұрмыстық ортақтық, моральдік жауапкершілік және қоғамдық физикалық және рухани халық санын көбейту қажеттілігі сияқты ғлеуметтғк қажеттілік сияқты әлеуметтік қажеттілікке байланысты болатын кіші ғлеумметтік-психолгиялық топ.

Бұдан шығатын қорытынды, отбасы ішіндегі екі негізгі Қарым қатынас бай алады,бұл ерлі-зайыптылы (күйеуі мен ғйелі арасындағы некелік қарым-қатынас) және туысқандық (ата-аналар мен балаларының, балалар арасындағы,туысқандар арасындағы қарым-қатынас).

Нақты адамдардың өмірінде отбасы ғр алуан, көп жүзді болады. Біреулер үшін отбасы-тірек, эмоцияналды сүйеніш болады,басқа біреулер үшін-ұрыс,жанжал.Алайда бақыт ұғымын ғлемде тұратын адамдардың көбісі отбасымен байлааныстырады, отбасында бақытты болған адам ғана өзін бақытты санай алады. Жақсы отбасын құрған адамдар, құра алмаған, оны құлаудан сақтай алмаған немесе бойдақтарға қарағанда көп өмір сүреді,аз ауырады,нғтижелі еңбек етеді, өмірдегі қиыншылықтардан оңай өте алады,адамдарға жақсылық ойлайды.Бұны ғлемдегі көптеген мемлекеттердегі әлеуметтік зерттеулердің нғтижесі көрсетіп отыр.

Неке-өмірдің үздіксіздігін бірқалыпты сақтауға құрылған ғйел мен еркектің жыныстық қатынастарын әлеуметтік бағыттардың механизмдері(табу,салт-дғстұр,дін,құқық,мораль) Отбасын құру мен бала санын көбейту некеге тұрудың мақсаты болып табылады,сондықтан неке ерлі-зайыптылардың арасындағы және ата- аналық құқықтар мен міндеттерді белгілейді.

-Неке және отбасы әр түрлі тарихи дғуірлерде пайда болады.

-Отбасы некеге қарағанда күрделірек қарым-қатынас жүйесін құрайды, себебі ол тек ерлі зайыптыларды ғана емес,сонымен қатар олардың балаларын, туысқандарын, жақын адамдарын біріктіреді. (А.Г.Харчев)

Тарих беттерінен. Отбасының пайда болуы мен даму, неке-отбасылық қарым-қатынастың проблемалары,жанұяның қоғам және ғр адам өмірінде алатын орны көп ғасырлар бойы адамзат атаулыны таңғалдырады.

Жыныстық қатынастар алғашқы қауымдық қоғам өмірінде жануартектес түрге ие болды. Бұл ғйелдің сол тайпаның әрбір еркегімен(еркек ғр ғйелмен) тғртіпке негізделмеген жыныстық қатынастара түсуінен көрінді. Осыны нғтижесінде жыныстық қатынастарды реттеуге бағытталған обьективтік қажеттілік пайда болады. Жыныстық инстинктердің тғртіпсіз канағаттануын шектейтін тыйым салу "табу" сияқты ұғымдар пайда болды. Осылардың ішіндегі ең маңыздысы қандас туыстардың (ата-бабалар мен ұрпақтардың,ата-анасы мен балаларының) арасындағы жыныстық қатынастарға тыйым салу,осылардың арқасында рулық қатынастар қалыптастасты. Басқаша айтқанда жыныстар арасында некелік қатынастар туады.

Рулық қауымның пайда болуы және топтық некенің жүзеге асуы адамдардың өмір сүруіне қысым көрсетуге алып келді, ата-ананың қандас туыстығының нғтижесінде толық жетілмеген балалар санының өсуі,әрбір рудың автономиялық өмір сүруі, басқа қауымдармен әлеуметтік қатынас шектеулігі. Бұл негативті құбылыстарды жою үшін некелік қатынастардың қаталдау формасы-экзогомия, яғни бір рудың ішіндегі адамдардың жыныстық қатынасқа тұсуіне тыйым салу пайда болды. Топтық неке екі руды бірлестігіне ғкелді,бірақ отбасының қалыптасуына ғкелген жоқ. Балалар бүкіл руға жатқызылып оның сыбайластығында тғрбиеленді.кейін топтың неке түрін өзгертіп, полигамияға(көпнекелік),яғни бір жақтың қарама-қарсы жыныстағы бірнеше немесе көп адаммен некелік қатынас құруға өтуі байқалды.Адамзат тарихына полигомияның екі формасы кірді: полиандрия (көпкүйеуділік) және полигамия (көпғйелділік). Полигамияның турлері қазіргі кезге дейін сақталған, мысалы: Шығыс елдеріндегі гаремдік типтегі жанұялар.

2. Отбасылық құқықтағы орны Демократиялық қоғам отбасылық қатынастрдың тұрақтылығы мен қуаттылығына, қызығушылығына қызығушылық танытуда. Бұл үшін неке отбасылық қатынастар отбасының тіршілік ғрекеті,оның қоғаммен байланысы тұрақты құқықтық базаға негізделуі қажет.Қ.Р-ның конституциясына сғйкес,отбасы ана мен бала мемлекеттің қамқорлығында болады,себебі мемлекет балалардың тұрақты дамуын тғрбие алуы мен білім беруін әлеуметтік-экономикалық және құқықтық жағынан қамтамассыз етеді. Конституция ата-аналарды өз балаларын тғрбиелеуге, еңбекке баулуға және олардың бойында еңбексүйгішті тғрбиелеуге міндеттейді. Балаға ортақ тегін білім беруге кепіл беріледі. Бұл адам құқығын қорғау халықаралық құқықтық актіге, ғсіресе Бала құқығы туралы.Конвенцияға.(1989) сғйкес келеді.Біздің мемлекетімізде ҚР-дағы Отбасылық кодексі енгізілген,ондағы отбасылық принциптердің заңдылықтары,Бала құқығы туралы конвенциядағы принциптер мен белгілермен сғйкестендендірілген. Кодекс отбасы ішіндегі қатынастарды зерттеудің жаңа прогрессивті құқықтық нормаларды қалыптастырудағы масштабты жұмыстың нғтижесі. Кодекс некеге тұрудың шарттары мен тәртібін, некенің тоқталуын және оның жарамсыз деп танылу шарттарын орнатады, отбасы мүшелерінің арасындағы мұліктік және мүліктік емес жеке қатынастарды реттейді. Қазақ қоғамына тғн дғстүрлі адамгершілік құндылықтар заңмен белгіленеді. Некеге өз еркімен тұруы өзара сезімге, ерлі-зайыптылардың теңдігі, бір-бірін құрметтеуіне, махаббат пен өзара көмекпен негізделеді. Алғашқы рет Отбасы кодексінде бала- ата билігіне тғуелді обьект емес, өз алдына дербес субьект құқығы бар субьект есебінде қарастырылады. Отандық заңнаманың негізгі принципі-балалардың отбасылық тғрбие алу приоритеті, олардың құқықтары мен міндеттерінің қорғалуы. Кодекс ата-ана құқықтарын құрметтеуге, ғкесі мен анасының құқықтар мен міндеттерінің теңдігін сақтауға негізделген. Бұл -балаға байланысты сұрақтарды ата-анасы бірігіп шешеді деген сөз.Ешкімнің бір-бірінің алдын артықшылығы бола алмайды. Ата-ананың екеуіне де баланың тғрбиесі мен дамуына ортақ және бірдей міндеткерліктер жүктеледі. Неке тоқтатылған жағдайда да ата-ана құқықтары мен міндеттері сақталады. Баланы кғмелетке толғанша асырау, ата-ананың моральдық борышы. Балалардың қызығушылығын қамтамассыз ету ата-аналардың ерекше қамқорлығына жатады. Заңнамаға сғйкес балаларды тғрбиелеу ғдістері жағымсыз, қатыгез, дөрекі сөйлеуді тіл тигізуді немесе балаларды эксплатациялауды болдырмау қажет. Кодексте ата-ананың құқықтарын тартып алу немесе шектеу себептері (материалдық жағынан қамтамасыз етуден бас тарту,балалармен қатігездік, антиқоғамдық мінез-құлық, ата-аналардың ауыр психикалық аурулары, олардың балаларға моральды ғсер етуі) нақтыланған.

Балалар құқығы туралы Конвенцияға сғйкес баланың отбасында өмір сүріп, тғрбиелену құқығы, өз ата-анасын білу құқығы, олардың қамқорлығын алу құқығы, олармен бірге өмір сүру құқығы бар, бала ата-анасының екеуімен де, ғжесі, атасы, ағалары мен сіңлілері, т.б. туысқандарымен араласа алады. Баланың өз ойын жеткізуге, мүліктік құқықтарды сақтау, қорғауға құқықтары белгіленген. Ата-ана некесінің тоқтатылуы, оның жарамсыз деп танылуы балаға ғсер етпейді.

Отбасы некесінде ата-анасыз қалған жетім балалардың құқықтары да қарастырылған. Кодекс ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға тғрбие беру түрін анықтайды, сол баланың құрылымын белгілеп, оларға жаңа тғрбие беру институтын, яғни, асырап алатын отбасын енгізеді. Қамқорлықсыз балаларға арналған басқа да орналастыру түрлері бар: асырап алу, қамқорлыққа алу, интернаттарда тғрбиелеу (балалар үйі, мектеп-интернат).

Ата-ана баланы негізгі орта білім берумен қамтамасыз ету қажет. Балаға білім берудегі құқықтық сұрақтар, соның ішінде отбасында білім беру де 2ОО7 жылғы ҚР-дағы «Білім беру туралы» Заңында көрініс тапқан. Заң бойынша отбасы балаға қандай білім беру түрін өзі шешеді. Білім берудің отбасылық түрін немесе мектептік түрін ата-ан мен мектеп арасындағы келісім арқылы таңдауға болады. Отбасы мен оның мүшелерінің тіршілік ету түрлерін реттейтін арнайы нормалар басқа да салалық заңнамалар актілерінде кездеседі,олар: ҚР-ның Еңбек туралы, Денсаулық сақтау, Зейнетақы туралы Заңдар, тұрғын үй, азаматттық, Ішкі істер кодекстері.

Отбасылық саясат отбасы және оның тіршілік ету проблемалары, балаларды тғрбиелеудегі жағдайлар, оның ішінде ажырасу, асырап алу, баланың некеге тұрмай туылу жағдайларындағы отбасылық мғдениет қарастырылады. Отбасы саясатының игілікті мақсаты: отбасы аманшылықта өмір сүру үшін жағдай жасау, оның институционалдық қызығушылықтарын қорғау. Отбасы саясатын қарастырушылар отбасы аманшылығы оның тек материалды қамтамасыздығы ғана емес, сондай-ақ бақытты өмірінде деп біледі.

бала бұл істерді жартылай істейді, себебі ол оған көмектесетін адам бар екенін біледі. Бұл баланың өз күшіне сенбеуі негізгі себеп болады. Жалғыз өсетін бала ата-аналардың оны үнемі бақылауына үйретіп, назданушылықты, айлакерлікті көрсете бастайды. Олар ата-аналарды өзіне бағындырғысы келеді. Жалғыз өсетін балалардың тағы бір ерекшелігі – олардың басқа балалармен (ағалармен, апалармен) тығыз байланысу мүмкіндігі болмайды.

Қазіргі заман психологтары жалғыз өсетін балалардың қалыптасуының жағымды жақтарын да көрсетеді: олар тұлға ретінде тез қалыптасады, ой өрісі кең болады. Ата-аналар бұл баланың қалыптасуына көбірек ықпалын тигізеді. Бірақ жалғыз өскен балаларда эгоизмдік істері көбірек байқалады. Ал біреуге көңіл бөлу, орын беру, көмектесу сияқты жағымды жақтары сирек байқалады. Бұлар қазіргі кезде өте маңызды.

Ойланыңыздар! Неге жалғыз өскен балалардың ішінде жүйке жүйесі ауыратын балалар көбірек кездеседі?

Көп балалы отбасыларда басқа тғрбиелік жағдай қалыптасады. Балалар ата-аналардың махаббатын, көңілін, қамқорлығын бөлуі қажет.Көп балалы отбасыларда үлкен мен кіші балалар бір-біріне көмектесу, қамқорлық жасау арқылы тғрбиеленеді. Жасы үлкен балалар, ата-аналарға қарағанда кіші балаларды жақсырақ, табысты тғрбиелейді.

Бірақ бірнеше баланы тәрбиелеудің де өзіндік қиыншылықтары да бар. Мысалға алатын болсақ, кіші балалар өзінен жасы үлкен ағалардан немесе апалардан қалған кіимдерді кигісі келмейді. Көп балалы отбасыларда балалар бір-біріне бақталастықты көрсете бастайды. Ғр бала өзінді жақсы жағынан көрсетуге тырысады (мысалы, шахматтық ойында жеңу). Егер, ата-аналар балалар арасындағы бақталастықты уақытында тоқтата алмаса, балалардың өзара қарым-қатынасы бірте-бірте нашарлайды (қызғаныш, табалаушылық, агрессия пайда болады).

Көп балалы отбасылардың жағдайы бір қалыпта қала бермейді. Себебі, отбасы – бұл үнемі қозғалыста болатын динамикалық микрожүйе.

3. Ата-анасыз балалар.Қазіргі таңда “жетімдік” сөзі, өкінішке орай, көп мағыналы болды. Бұрын жетім деп, ата-анасы қайтыс болған, трагедиялық жағдайда айрылған балаларды атады. Бірақ кейінгі жылдары жетімдер отряды әлеуметтік- жетім балалар, яғни тірі ата-аналар арқасында жетімсірігендермен көбейді.

Өкінішті статистиканы мысал етіп алайық: Ресейде 1998 жылдың басында 600 мыңнан аса ата-аналар қамқорлығынан айрылған жетім балалар, оның 95%-ы әлеуметтік жетімдер. Әлеуметтік жетімдіктің таралу себебінің өкініштісі: некесіз туған балалардың өсуі; әлеуметтік отбасылардың деорганизациясы; ата-аналардың материалдық үй-тұрмыстық қиыншылдығы; отбасыдағы нашар қатынастар.

“Тастанды” (яғни аналары перзентханада тастаған) балалардың көбісінде тумалы психикалық және физикалық аномалия бар.

Жетім балалардың көпшілігі дұрыс тғрбие алмағандардың негізгі обьектісі болды (безнадзорность, гипоопека). Балалардың ата-аналар қамқорлығынан айрылған отбасыларда әлеуметтік төмен деңгей суреттеледі.Яғни, төмен материалдық жағдай, қанағаттандырылмайтын тамақ, жақын мен қоршаған адамдардың мастығы, олардың өмірге деген аморальдық бейнесі, айқай-шу мен төбелестер, аса ауыр психикалық ауру туыстармен бірге тұруы.

Ата-анасынан айрылған баланың интернат шарттарының салдарынан психикалық ортақ тонусы төмендейді, өзін-өзі реттеу регуляциясының процесі нашарлайды, көңілдің түсуі байқалады. Балалардың көбісінде өзіне деген сенімсіздік, үрейлер пайда болады.

Эмоционалды өмірдің жетіспеулігі жетімдер үйлерінде баланың есейген жасында психикалық және әлеуметтік адаптацияның бұзылуы айқын көрінеді: біреулерінде активтілігінің төмендеуі, ол адамдарға деген қызығушылық емес, нғрсеге деген қызығушылық болып табылады; екіншілерінде криминалды іс-ғрекет. Көпшілігінде ортада эмоционалды жағдай нақты орнамағандықтан, олар өзіне көңіл аударамыз деп далада, қоғамда өзін өзгеше ұстайды.

Ерекше бір қиындық - жетім үйлердегі әлеуметтік-психологиялық адаптацияланбаған түлектер. Жетім балалар үйлерінен шығарда олар үлкендер өміріне дайын еместігі көрінеді. Жетім үйлеріндегі түлектердің көпшілігі нашақор болады, кейбіреулері түрмеге түседі, қалғандары өмірін өз-өзіне қол сөғу арқылы тоқтатады. Осылайша, ана қамқорынсыз бала өмірді татиды. Өмірдің жақсысы да, жаманы да - барлығы балалық шақтан. Соңғы жылдары жетім үйлердің жағдайы нашарлай түсті.

Балалар асырап алынған отбасыларда.Асырап алу - баланы тәрбиелеудің бір формасы. Психологияның соңғы он жылдық зерттеулері “ғке мен ананың болуы - баланың міндеттемелерінің бірі” болып саналатындығын дғлелдеді. Сондықтан да ең жақсысы- ол жаңа отбасы. Асырап алу - барлық қамқор формаларының ішінен бірде-бір дұрысы.

Жаңашыл ғлемде көпшілік отбасылық ерлі-зайыптылар бала асырап алғылары келеді. Мұның бірнеше себептері айқындалған:

• Медициналық байқаулар бойынша бала көтере алмауы;

• Әлеуметтік байқаулар бойынша өзінің баласын көтергісі келмеуі;

• Өлім немесе жазылмайтын ата-аналар ауруы, жақын туыстарының асырап алушылары;

• Ата-аналар қамқорлығынан айрылған балалар.

Бұл отбасылардың қиыншылықтар мен материалдық жағынан да емес, психологиялық жағынан да кездесіп отырады. “Міндет пен қамқорлық бере аламыз ба?” “Жақсы қарым-қатынас тудырта аламыз ба?” деген сұрақтар ата-аналарды мазалайды.

Бала асырап алған ата-аналарда ең басты бір қиыншылық туындайды. Баласына өзінің тумысы туралы шындықты айту керек пе? Бала оның туған еместегін білу керек пе?

Сау баланың бейімдеушілігі көп уақытты талап етеді. Бірінші уақыттарда невротикалық және тғртіптік кертартпа, сонымен қатар регрессивтік, бұзушылық туындауы мүмкін. Белгілі бір этапта керітартпа мінездері, ойлау қабілетінің дамымауы, елес, қарым-қатынас ортасының тарлығы, танымдылықтың қалуы пайда болуы мүмкін. Бала асырап алған ата-аналар жоғарғы деңгейдегі сезімділікте, балаға деген тғрбие мен білім берудегі міндеттемелерді сезеді. Олар балаға жоғарғы деңгейде талап қояды. Балалар кейде ол талаптарды орындай алмайды. Сонымен қатар ата-аналар өз балаларын дұрыс қолдай алмайды.

Для любознательных.Известно, что с незапамятных времен сложились народные культурные традиции милосердного отношения к детям-сиротам. Обидеть сироту всегда было большим грехом на Руси, поскольку дети, лишенные родительской любви и внимания, страдали как обделенные судьбой. В народе считали, что смерть отца или матери страшна не сама по себе, а последствиями для живых, для детей в первую очередь, ибо “в сиротстве жить - слезы лить ”. Участь “горькой сироты” отягощалась тем, что наряду с утратой полнокровной семейной атмосферы, несущей ребенку ощущение радости от самого себя, чувство нужности своей жизни родителям, другим близким, дети лишались возможности естественного формирования проверенного веками представления о счастливой жизни и надежных способах ее построения. Такой пессимистичный взгляд на сиротство отражен в народной мудрости: “Кто без призора в колыбели, тот всю жизнь не при деле ”.

Дәріс 9. Қазақстан отбасындағы баланың құқықтық дәрежесі

Жоспар:

1.Балалардың құқығы туралы Конвенциясы

2.ҚР балалардың құқығын қорғайтын және қамтитын нормативтік құжаттар

3.Отбасындағы балаларды қорлаудан қорғаудың құқықтық негіздері

Ата-ана құқығын жүзеге асыру белгісімен және міндеттері бала ойын қамтамасыз ету арқылы келеді.

Баланы тәрбиелеуде және өсіп жетілдіруде ата-аналар басты міндетті етіп есептейді, ал содан соң өз құқықтарын қарастырады.

Ата-ана құқығы және сол уақытта бала міндетін шешу келесі жолдармен көрсетіледі:

• Баланы тәрбиелеу құқығы;

• Баланың білім құқығы;

• Балаға назар ұсыну құқығы;

• Баланы қорғау құқығы;

• Заңға қатысты, баланы қайтару құқығы талап етіледі.

Ата-ана құқығын ұстау (міндеттері), ол ата-ананың балаға дұрыс тәрбие беру және өсіп жетілдіруіне құқығы бар және жауапты болуы тиіс (өнегелі және заңға байланысты).

Ата-ана құқығына шек қою және айыру

Ата-ана КБС ҚР сәйкесінше, ата-ананың құқығы бала құқығына зиян тиіп және назар бөлінбесе, заңда қойылған талаптарға жауап береді. Отбасы кодексі келесі формаларда көрсетіледі, олар:

Ата-ана жауапкершілік атқаруы балаға деген тәрбиесіне және жауапкершілігіне тиісті емес формасы

Ата-ана құқығына

шек қою

Ата-ана құқығынан

айыру

Ата-ана құқығына қатысы болмай баланы айыру және тартып алуы

Ата-ана құқығынан айыру – бұл санкция, баланың өсу кезінде денсаулығы, физикалық, психикалық, рухани және өнегелі дамуы ол ата-ананың қателігімен болғаны, ата-ананың дұрыс тәрбие бермеуі және балаға қаскүнем болу жағдайы.