76. Абылай хан және оның батырлары туралы тарихи жырлар мен аңыздар поэтикасы.

Қ.Байболұлы «Еңсегей бойлы ер Есім» атты дастанының соңында Абылай туралы сөз етіп, оның текті төре әулетінен өрбіп шыққанын, Есім ханның ұрпағы екенін былайша баян етеді:

«Есім хан балаларын үйлендірді,

Тегі бар сұлу қыздан деректетіп.

Екі ұл – екі қатыннан пайда болған,

Қояйын аттарын да мәлім етіп.

Деуші еді Көркем Уәли, Уәли Бақы,

Хан болды бұларға да кезек жетіп.

…Арасын есептесең төрт атамен

Тоқтайды Абылайдай ханға жетіп» (2.170). Бірақ ақын Есім ханға немере боп келетін Уәли Бақыны оның бел баласы деп жаңсақ көрсеткен.

Бұхар жырау Қалқаманұлының Абылайға:

«Мен көргенде, Абылай,

Тұрымтайдай ұл едің,

Түркістанда жүр едің», – деуі содан. Әбілмәмбет кемшілікте ұстағаннан кейін, Әбілмансұр «өз қорлығынан жат қорлығы», – дейді де, одан кетіп, Ұлы жүздің Қазығұрт тауын мекендейтін (зираты да сонда) атақты биі Төле Әлібековке 1725 жылдар шамасында қамқоршы құлмен бірге барып, «осының баласымын, атым – Сабалақ» дейді де түйесін бағады (Төленің түйе саны мыңға тарта бар екен деседі). Бұхар жыраудың:

«Үйсін Төле бидің

Түйесін баққан құл едің», – деуі содан. Әбілмансұр біраздан кейін Төленің де қорлығына шыдамай, құл «әкесімен» Арқаға қашады. Қазіргі Жамбыл облысының «Хан тауы» аталатын жеріне барғанда, Әбілмансұр «әкесін» ұйықтап жатқанда өлтіреді, себебі: «Ол кездегі құлдың оң құлағы кесік болады екен». Әбілмансұрдың енді құл баласы боп жүргісі келмейді.

Әбілмансұр осы бетімен Есіл өзенінің қазіргі Петропавл (Қызылжар) қаласы орын тепкен жерінде мекендейтін Атығай (Арғын) руынан шыққан Дәулеткелді есімді байға барады да, жылқысын бағады» (1.20), – деп жазған. Тарихи деректер бойынша, Әбілфайыз сұлтан – Әбілмәмбет ханның баласы болып келеді. Көзінің тірісінде Қарлығаш әулие атанған Төле би қазіргі Қазығұрт ауданындағы Жігерген ауылы округіне қарасты Орда қонған, Ақбұрқан деген жерде қаза болған, ал сүйегі өз өсиетімен Ташкентке жерленген.

Әсілінде Абылай ханның ұлық атасы (яғни Абылай сұлтан) XVIII ғасырдың басында мұрагерлік жолымен әкесі Уәли Бақының орнына Түркістан әміршісі болып отырған. Бұл жөнінде Шоқан Уәлиханов «Абылай» атты зерттеу еңбегінде былай деген: «Абылай орыс жылнамаларында Сібірдің ханзадасы деп аталады.

12. Әдебиетті оқытудағы эвристикалық әдіс.

Эвристика (гр. heurіsko – іздестіремін, ашамын) – жаңалықтарды ашу мен оқытуда қолданылатын шығармашылық қызметті, тәсілдерді зерттейтін ғылым. Эвристикалық тәсілдер түйінді шешу процесін жеделдетуге мүмкіндік береді. Қазіргі кезде адам шешімінің дәл алгоритімін көрсете алмайтын бірқатар міндеттерін (объектілерді тану, теоремаларды дәлелдеу, т.б.) техника құрылымдардың көмегімен шешу мүмкіндігіне байланысты бұл әдістерді зерттеуге едәуір ден қойылды. Эвристиканың міндеті – қайсыбір жаңа түйіндерді шешу процесінің үлгілерін жасау. Мұндай үлгілердің типтері: қарманып іздестіру үлгісі, ол байқап көру мен қателесу, лабиринттік үлгі, т.б. әдістерге сүйенеді. Сондай-ақ құрылымдық-семантикалық үлгі қазір ең мазмұнды, нәтижелі үлгі болып табылады. Эвристика психологияға, жоғарғы жүйке қызметінің физиологиясына, құрылымдық лингвистикаға, ақпарат теориясына байланысты сала.