Қазақстан аумағындағы алғашқы мемлекеттік бірлестіктер

Сақтардың мекендеген жері. Сақ қоғамы

Қазақстан тарихы

Cақ тайпалары 3 топқа бөлінеді: тиграхауда (шошақ бөріктілер), парадарайа (теңіздің арғы жағындағылар), хаумаварга (хаома сусынын дайындайтындар).

Парадарайа (теңіздің арғы жағындағылар) тайпалары Арал бойы мен Сырдарияның төменгі ағысын мекендеген. Олардың оңтүстігінде хаумаваргалар қоныстанған.

Сақ қоғамы үш топтан тұрды: жауынгерлер, абыздар, малшылар мен егіншілер. Әр топтың киімдерінің символдық түстері болған. Жауынгерлер қызыл және сары-қызыл түсті киім киген. Ежелгі үнді-ирандық тілінде оларды “ратайштар” (арбада тұрғандар) деп атаған.

Б.з.б. 484-425 жылдары өмір сүрген грек тарихшысы Геродот сақтарды массагет деп атаған. “Массагеттердің киімі мен өмір сүру дағдысы скифтерге ұқсас. Олар егін екпейді, үй малдары мен өзеннен аулайтын балықтарды азық етеді. Сүт ішеді.”

Тиграхауда сақтары (шошақ бөріктілер) Жетісу, Тянь-Шань таулары, Сырдарияның орта ағысын мекендеген. Жетісу алқабы олардың жиі қоныстанған орталығы болған. Шошақ бөрікті сақтар осы күнгі Ташкент аймағында, Солтүстік Қырғызстан, Оңтүстік Қазақстан және Жетісу жерінде өмір сүрген.

Сақтар – б.з.б. 1 мыңжылдықта Орта Азия мен Қазақстан жерін мекен еткен ежелгі тайпа. Cақ тайпаларының атауының мағынасы әртүрлі болып келеді. Парсы жазбаларында – құдіретті еркектер, иран жазбаларында – жүйрік атты турлар, грек жазбаларында – азиялық скифтер деп аталады.

Грек деректерінде сақтарды “дайлар” деп атау кездеседі. Арал теңізінің солтүстік-шығысын мекендеген сақ тайпаларын жазба деректерде дайлар, исседондар, аргиппейлер деп атайды. Бұл тайпалар Қазақстанның Орал тауының оңтүстігін, солтүстік және орталық аймақтарын қоныстанған.

Темір дәуірі б.з.б. 8 ғасыр мен б.з. 6 ғасыры аралығын қамтиды.

Ол екіге бөлінеді: ерте темір дәуірі ( б.з.б. 8 – 3 ғасырлар ) және кейінгі темір дәуірі (б.з.б. 3 ғасыр – б.з. 6 ғасыры).

Темір дәуірінде рулық қауымдық құрылыс одан әрі жетіле түсті. Рулар үлкен тайпаларға бірігіп, тайпалардың өзара қосылуынан тайпалық одақтар құрылды. Мысалы, сақ, сармат, ежелгі үйсіндер мен қаңлылар және ғұндардың тайпалық одақтары пайда болды.

Темір дәуірінде алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы, ру-тайпалардың ішкі-сыртқы қатынастары алғашқы мемлекеттердің пайда болуын жеделдетті.

сұрақтар

1.      Темір дәуіріндегі тайпалық одақтар:

2.      Темір дәуірінің кезеңдері:

3.      Сақтарды “дайлар” деп көрсететін дерек:

4.      Сақтардың Орта Азия мен Қазақстан жерін мекен еткен мерзімі:

5.      Тиграхауда сақтары қоныстанған аймақ:

6.      Геродот жазбаларындағы сақтардың аталуы:

7.      Сақ қоғамында қызыл және сары-қызыл түсті киім киетіндер:

8.      Арал маңын мекендеген сақ тайпалары:

9.      Сақ тайпалары бөлінді:

10.    Сақ қоғамы қандай үш топқа бөлінді:

11.    Сақ қоғамында хан қалай сайланып отырды:

Сақтардың тұрмысы мен шаруашылығы

Қазақстан тарихы

Ерте заманда кеншілер темірді арнайы пеш-көрікпен өндірген. Тастан немесе шикі саз балшықтан салынған пештің астынан ауа үрлейтін көрік орнатылды. Пештің ішіне бірнеше қатар етіп салынған отын мен кен тасын қалап, отынды тұтатып, көрікпен ауа үрлеген. Темірдің шала қорытылған қиыршықтарын бөліп алып, төске салып, балғамен соғып, сом темір алған.

Геродоттың мәліметінше, сақтар қыс кезінде ағаштан жасалған үйлерде тұрған. Қатты суық болғанда ағаш үйлер қалың ақ киізбен жабылды. Бұдан басқа шикі кірпіштен салынған үйлері болған. Мал өсіруші көшпелі сақтардың төрт және алты доңғалақты арбаға орнатылған киіз үйлері болды.

Сақтар негізінен мал шаруашылығымен айналысқан. Олардың тұрмысында жылқы мен қой өсіру маңызды болды. Жылқыны мініс көлігі ретінде қолданды. Сақтар құйрықты және биязы жүнді қойды көп өсірген. Қойдың жүні киіз басу, арқан есу, жіп иіру үшін қойдың жүні пайдаланылды. Сақ малшылары өркешті түйе өсірген. Көшкенде түйені күш-көлік ретінде қолданған.

Сақтар ауа үрлейтін көрікпен пештің ең жоғары температурасын 1200 градусқа жеткізген. Кен тасы ұнтақтарынан балқыған темір алу үшін 1530 градус температура қажет. Сондықтан темірдің шала қорытылған шикі қиыршықтарын ғана алуға мүмкіндік болған.

Сақтардың соғысқа және аңшылыққа арнап күймелер жасаған. Күймелер екі доңғалақты болған және доңғалақтарының құрылысы әртүрлі болумен ерекшеленген. Соғыс күймелеріне аттар жегілген. Жүк арбаларын қос ат немесе түйе сүйреген.

сұрақтар

1.      Сақтар соғысқа арнап не жасады:

2.      Көрік арқылы пештің температурасы жеткізілді:

3.      Сақтардың негізгі шаруашылығы:

4.      Сақтардың қыс кезінде тұратын баспанасы:

5.      Ерте замандағы темірді өндіру тәсілі:

6.      Шірік-Рабат қонысы қайда орналасқан:

7.      Алматы маңынан табылған сақтардың құрбандық табағын көрсетіңіз:

8.      Қай ежелгі тарихшының айтуынша сақтар қыс кезінде ағаштан жасалған үйлерде тұрған:

9.      Көшпелі мал шаруашылығымен айналысатын сақтар қалай көшіп отырған:

10.    Сақтарда балық аулау кәсібі қай аймақтарда жақсы дамыған:

Сақтардың тәуелсіздік үшін күресі

Қазақстан тарихы

Б.з.б. 530 жылы Кир бастаған парсы әскері Сырдарияға дейін келіп, сақтармен соғысты. Томирис патшайымның баласы Спаргапис парсылардың қолына түсіп, қаза табады.

Геродот өз жазбаларында сақтардың парсылармен соғысы туралы баяндайды:

“Басында әскерлер садақпен атысады. Садақ оғы біткеннен кейін жекпе-жекке шығып, қылыш және найзамен соғысады. Нәтижесінде массагеттер жеңіп шығады. Парсы жауынгерлерінің көбі қырылып, Кир өлтіріледі.”

Кир қайтыс болғаннан кейін 11 жыл өткен соң, парсылар сақтарға қайта шабуылдады. Бұл жорықты Дарий патша басқарған. “Мен әскеріммен сақ жеріне жорыққа шықтым” - деген Дарийдің сөздері Бехистун жазбаларында жазылған.

Б.з.б. 519 жылы Дарий бастаған парсылар сақ жеріне шабуылдады. Cақтардың көсемі Скунха жеңіліп, парсы әскері Сырдариядан өтеді.

Грек тарихшысы Полиэн: “Шырақ есімді сақ денесін өзі жаралап, парсыларға қашып барып, өзін сақ көсемдерінен жәбір көрген етіп көрсетеді. Парсы әскерлерін алдап, шөлге апарып қырады” - деп жазған.

Дарий көп әскерінен айырылып, Персияға қайтуға мәжбүр болды. Шырақтың ерлігі арқасында сақтар өз тәуелсіздігін сақтап қалды.

Парсы патшасы Кирмен келіссөз жүргізуден бас тартқан Томирис (б.з.б. 570-520 ж.ж.) парсылармен соғысады. “Әйел болса да, жау шапқыншылығынан қорыққан жоқ. Томирис көп әскермен Кирге қарсы аттанып, 200 мың парсыны жойып жібереді” - деп жазды Помпей Трог.

Б.з.б. IV ғасырда Александр Македонский (Ескендір Зұлқарнайын) бастаған гректер Орта Азияға басып кіріп, Сырдарияға аттанды. Ежелгі грек тарихшысы Арриан А.Македонскийдің Сырдариядан жүзіп өтіп, сақтармен соғысқанын жазған.

Сақ батыры Cпитамен 3 жыл бойы партизан соғысын жүргізіп, грек гарнизоны орналасқан Маракананы (Самарқан) қоршауға алды. Сақтар А.Македонскийдің ірі әскери бөлімін қоршауға алып, түгел қырып салды. “Скифтер мен Спитаменнің атты әскері оларды қоршауға алды да, садақпен атып, түгел қырып салды” - деп жазады Арриан. Кейбір деректерде осы соғыста Александрға сақ сарбазының жебесі тиіп, санынан жараланды деп көрсетеді. Cақтар гректердің Шығысқа жүретін жолын бөгеп тастады.

Б.з.б. 490 жылы Марафон шайқасында сақтар парсылардың құрамында болып, гректерге қарсы соғысты. Сақтар парсылармен бірігіп, Египеттегі және Грекиядағы соғыстарға қатысқан.

сұрақтар

1.      Парсы патшасы Дарийдің сақтарға шабуылдаған жылы:

2.      Дарийдің əскерін шөл далаға апарып қырған сақ малшысы:

3.      Сақ патшайымы Томирис туралы “әйел болса да, жаудың шапқыншылығынан қорыққан жоқ” - деп жазған Рим тарихшысы:

4.      А.Македонский сақтармен соғысты:

5.      Грек-македон басқыншыларына қарсы күресті бастаған сақ батыры:

6.      Марафон шайқасында сақтар кімдермен бірігіп соғысты:

7.      Бехистун жазбаларындағы дерек:

8.      “Басында әскерлер садақпен атысады. Садақ оғы біткеннен кейін жекпе-жекке шықты” - деп жазған тарихшы:

9.      Парсылармен соғыста қаза тапқан Томиристің баласы:

10.    Кир қайтыс болғаннан кейін парсылар сақтарға қанша жылдан кейін қайтадан шабуыл жасады:

Сақтардың мәдениеті

Қазақстан тарихы

Б.з.б. VII ғасырдан бастап “аң стилі” пайда болды. “Аң стилінің” негізгі тақырыбы аңдарды және аңыздағы ғажайыптарды бейнелеу болса, негізі адамның әр түрлі жануарлардан шыққандығы туралы түсінікпен байланысты болған. Ру, тайпалар өздерінің шыққан тегін аңдармен байланыстырған және оларды қасиетті тұмар деп санаған.

Бұл өнердің дәстүрімен сақтар Алдыңғы Азия мен Иранға жасаған жорықтарында танысқан. Осы жерлерден сақтарға “өмір ағашы” дейтін арыстан бейнесі тараған.

Қызылордадан 300 шақырым жерде, апасиак-сақтардың астанасы Шірік-Рабат орналасқан. Қаланың орталығынан күзет мұнаралары бар қамал (цитадел) табылды. Археологтар цитадел орталығынан жебе ұштарын, алтын қапсырмалар, саздан жасалған бұйымдар тапты. Бұл заттардың жасалған мерзімі б.з.б. 4-2 ғасырларға жатады.

Есік обасынан табылған қыштан, ағаштан, металдан жасалған ыдыстардың арасынан 26 таңбадан тұратын жазуы бар күміс табақша ерекшеленеді. Камал Ақышевтің пікірінше, бұл сақтардың өзіндік жазуы болғандығын дәлелдейді.

Есік обасына 17-18 жас шамасындағы сақ ханзадасы жерленген. Оның киімі басынан аяғына дейін алтын түймешелер, қаптырмалармен апталған. Есік қорғанынан табылған алтын бұйымдардың молдығына байланысты “Алтын киімді адам” - деп аталды.

Сақ ханзадасының жанынан семсер, қанжар-акинак, алтын ұшты жебе, қамшы, жібек қоржын, алтын түймешелер, алтынмен апталған қола теңгелер, мөр-жүзік табылды. Барлығының саны – 4000-нан астам.

Алматының күншығысында 50 шақырым жерде, Іле Алатауының баурайында 40-тан астам оба табылды. Соның бірі – Есік обасы, диаметрі 60 метр, биіктігі 6 метр.

Бәбіш-Молда қаласының қамал қабырғалары және айналдыра қазылған орлары болған. Қала ішінен қыш күйдіретін пеш, қол диірмен тастары, тары қалдықтары табылды. Бұл заттық деректер қала тұрғындарының егіншілікпен айналысқанын дәлелдейді.

Іле өзенінің оң жағалауындағы Желшалғыр тауының етегінде орналасқан Бесшатыр қорымы 31 обадан тұрады. Обалар солтүстіктен оңтүстікке қарай 2 км, шығыстан батысқа қарай 1 км аймақты алып жатыр. Қорым б.з.б. 5-4 ғасырларға жатады.

Ғалымдар үлкен Бесшатыр обасын “патша” қорғандары деп атайды. Себебі бұл обаларда патшалар, даңқты адамдар жерленген.

Оба үйіндісінің айналасындағы тас дуалдың маңайына ірі тас бағандар – менгирлер орнатылған. Кейбір менгирлерге қазақ ру-тайпаларының таңбалары қашалып салынған.

Сағана 3 бөліктен тұрады: дәліз (дромос), қабір алдына кірер ауыз, жерлеу бөлмесі. Сағананың қабырғасы 16 қатар бөренеден қиып салынған.

Жетісу сақтарының кіші обалары қарапайым адамдардың қабірлері болып есептеледі. Сақ дәуірінің бас кезінде қола кезіндегі сияқты мәйітті тас сандықшаларға, кейін жер қабірге жерлеген.

сұрақтар

1.      Үлкен Бесшатыр обасының атауы:

2.      Бесшатыр обасындағы ірі тас бағандар атауы:

3.      Бесшатыр сағанасының бөліктері:

4.      Бесшатыр қорымындағы обалар саны:

5.      Тұрғындары егіншілікпен айналысқан сақ қаласы:

6.      Алматының күншығысында орналасқан қорған:

7.      Есік қорғанынан табылған бұйымдар саны:

8.      Есік обасынан табылған “Алтын адам”:

9.      26 таңбадан тұратын жазуы бар күміс табақша табылған оба:

10.    Апасиак-сақтардың астанасы:

11.    Сақтарға “аң стилі” өнері тарады:

12.    Б.з.б. 7 ғасырдағы сақ өнері:

13.    Сақ дәуірінің бас кезінде мәйітті жерледі:

Үйсіндер тарихы, орналасқан жері

Қазақстан тарихы

Үйсін мәдениеті деп аталатын ескерткіштер Жетісуда шоғырланған. Бұл мәдениет 700 жылдай өмір сүрген. Үйсін мәдениетінің хронологиялық шеңбері б.з.б. III ғасыр – б.з. IV ғасыр аралығын қамтиды.

Қытай жазбаларында б.з.б. II ғасырдан бастап үйсін атауы кездеседі. Үйсіндерді “ат жақты, аққұбаша, сары шашты” деп сипаттаған. Халқы 630 мың адам, әскері 188800 жауынгерден құралған деп жазылған.

Үйсіндердің ордасы – Қызыл-Аңғар (Чигучен) қаласы. Ол Ыстықкөл мен Іле өзенінің аралығында орналасқан. Үйсіндер шығысында Бесбалық, батысында Шу және Талас өзендері, Қаратаумен шектеседі.

Үйсіндер мемлекеттік дәрежеде өмір сүрген. “Усунго”, “Синго” cөздері көшпелі мемлекет деген ұғымды білдіреді. Басшысы – Гуньмо. Тайпа көсемдері “бек” деп аталады.

Үйсін қоғамында теңсіздік қалыптасты. Соғыс кезінде тұтқынға түскен адамдарды құлға айналдырған. Құлдардың еңбегі үй шаруашылығында пайдаланылған.

Бай үйсіннің 4-5 мың жылқысы болған. Байлар өз жылқыларын өзге жылқылардан айыру үшін таңба салған.

Әр түрлі заттарға салынған таңба-мөрлер жеке меншіктің болғанын дәлелдейді. Жеке меншік малға ғана емес, жер-суға да тараған. Көсемдер: “менің жайылымыма ешкім мал жаймасын” - деп, жеріне басқаны жолатпаған.

Балшық және тас мөрлерді қатардағы адамдар қолданған. Билеушілер мен әскербасыларда, бай адамдарда алтын және мыс мөрлер болған. Мөрмен немесе таңбамен малдарды белгілеген.

Жекеменшіктің шыққаны, мүлік теңсіздігінің болғаны зираттардың көлемінен де байқалады. Үлкен обаларға бай адамдарды бағалы қарулары, ыдыстарымен бірге көмген.

Үйсіндер Қытаймен тең құқықты дәрежеде саяси және сауда қатынасын жасаған. Көршілерімен қандай қатынаста болғандығы туралы мынадай деректерден білеміз: “Алғашқыда олар ғұндарға тәуелді болғанымен, кейін күшейген соң, олардың қол астында болуды қаламады. Шығысында Ғұндармен, солтүстік-батысында Қаңлымен, батысында Дауаниямен, оңтүстігінде әртүрлі тұрақты иеліктермен араласып тұрды”.

сұрақтар

1.      Б.з.б. III ғасыр мен б.з. IV ғасыр аралығын қамтитын Жетісудағы мәдениет:

2.      Үйсін атауының қытай жазбаларында кездескен уақыты:

3.      Үйсіндердің ордасы:

4.      Үйсіндердің басшысы:

5.      Үйсіндерде құл еңбегі пайдаланылды:

6.      Үйсін қоғамында жеке меншік болғанын айғақтайтын белгі:

7.      Үйсіндер қауымында балшық пен тастан жасалған мөрлерді қолданды:

8.      Үйсіндерде үлкен обаларға кімдер жерленді:

9.      Үйсіндермен тең құқықты дәрежеде қарым-қатынаста болған ел:

10.    Үйсіндер қоғамында "бек" деп кімдерді атаған:

Үйсіндердің шаруашылығы мен тұрмысы

Қазақстан тарихы

Ертедегі деректерде үйсіндер “ағаш егіп, қалалар мен елді мекендер салған” - деп жазылған. Суармалы егістіктер, суландыру жүйесі, бау-бақшалар үйсіндердің астанасы Чигу қаласының маңында орналасқан. Шу мен Кеген өзендерінің жағалауларында қазба жұмысын жүргізген археологтар бірнеше көне қаланың орнын тапты.

Үйсіндердің қоныстарында 4-5 үй бір ауылды құраған. Қонысқа жақын жерлерде ру және әулеттің зираты орналасқан.

Үйсіндердің тұрақты үйлері тау бөктерлеріне салынды. Қысқы үйлері шикі кірпіштен және тақтатастан қаланған. Үйдің едені балшықпен сыланып, үйді жылытатын жер ошақ ортаға салынды.

Үйсіндер жаратушы күшке арнап құрбандықтар шалып отырған. Бұны олардың пайдаланған заттары, салған суреттері дәлелдейді. Археологтар арнайы шырақ жағатын табақ пен құрбандық ыдыстарын тапқан, қыш ыдыстарға күннің суреті салынған.

Үйсіндерде тері өңдеу кәсібі жақсы дамыған. Теріден күнделікті тұрмысқа қажетті бұйымдар, ыдыстар жасап, аяқ киім, тері шалбар, бешпент, киімдер тікті. Бұдан басқа тоқыма, жіп иіру, тері илеу, тастан және сүйектен қажетті бұйымдар жасау ісі де дамыған. Мата тоқу үшін тоқыма кермесі қолданылған. Ағаш ұсталары қайыңнан астау, табақ, тостаған, ожауды ойып істеген.

Үйсін әйелдері саз балшықтан ыдыстар жасаған. Жасау тәсілі екі түрлі болған: арнайы ұршықшамен және құм толтырылған мата қалыпқа қолдан жапсыру.

Үйсін обаларының ең үлкенінің диаметрі – 20 метр, биіктігі – 2 метрге жуық. Үйсіндер мәйітті шалқасынан жатқызып, басын батысқа қаратып қабірде жерлеген. Ежелгі үйсіндер өлген адам қайта тіріледі деп ойлаған. Сондықтан адамды жерлегенде оған о дүниеде керек болады деген бұйымдардың бәрін бірге көмген.

Ақтас қыстауы төңірегінен аумағы 60 шаршы метрден 150 шаршы метрге дейін өңделген егіс танабының орны анықталды. Сонымен бірге тас кетпен, қола орақтар, тастан жасалған дәнүккіштер табылды. Дәнді дақылдардан арпа, тары өсірген. Үйсіндер суармалы егіншілікпен де, тәлімді егіншілікпен де айналысқан.

Далалықтар былғары мен киізді шеберлікпен өңдеп, түрлі түске бояған. Бұл кәсіппен көбінесе, әйелдер айналысты. Қолөнер мен үй кәсіпшілігі мал өнімдерін өңдеумен байланысты болды.

Үйсін қоғамында зергерлік бұйымдарға түрлі асыл тастардан көз салу өнері өркендеді. Ақтас қорымынан осындай зергерлік өнердің тамаша үлгісі табылған.

сұрақтар

1.      Үйсіндердің зергерлік өнерінің тамаша үлгісі табылды:

2.      Үйсін әйелдерінің көбінесе айналысқан шаруашылығы:

3.      Ақтас қонысы төңірегінен табылды:

4.      Жетісу үйсіндерінің жерлеу дәстүрі:

5.      Үйсіндер қауымында саз балшықтан ыдыс жасаушылар:

6.      Үйсін қоғамындағы жақсы дамыған кәсіп:

7.      Ертедегі үйсіндердің діни сенімі:

8.      Үйсіндердің қысқы үйлер салынды:

9.      Үйсіндердің әулеттік зираттары орналасты:

10.    Үйсін қаласының орны табылды:

 

 

 

Қаңлылар туралы деректер. Қаңлы қоғамы

Қазақстан тарихы

Қаңлылардың астанасы – Битянь. Кейбір жазба деректерде бұл қала қазіргі Түркістан маңында болған деп көрсетеді. Ал екінші бір деректе қазіргі Таразға жақын жерде болған деп жазылған.

Қаңлы елін хан билеген. Елді басқаруға оның үш орынбасары – уәзірі көмектескен. Қаңлы елі 5 иелікке бөлініп, әр иелікті кіші хандар басқарған. Кіші хандарға бағынатын ру, тайпаларды көсемдер басқарған. Көсемдердің лауазымы мұрагерлік жолмен әкеден балаға берілген.

Құл еңбегі ұсақ малды күту, мал өнімдерін өңдеуде қолданылды. Бұдан басқа қолөнер кәсібімен, егін егумен шұғылданды. Қаңлылар арасында құлдық кең өріс алған жоқ. Өйткені көшпелі мал шаруашылығы жағдайында бір жерде жұмыс күшінің көп болуы қажетсіз еді.

Арыстың сол жағалауында 100 шаршы шақырым аумақта 20 шақты төбе жатыр. Соның бірі – Көк-Мардан қаласының орны. Бұл жерден табылған үй балшықтан соғылып, пешпен жылытылған. Үйдің екінші бөлмесі – қоймада құмандар және тары, күріш, бидай, арпа, асбұршақ сақталған балшық кеспектер орналасқан. Ошақ қасынан дәнүккіштер мен диірмен табылды.

Қытай тарихшысы Сыма Цянь “Тарих жазбаларында” көшпелілердің өмірі мен тұрмысын сипаттап жазған. Ал қытайдың “Цянь Ханьшу” дерегінде Қаңлы мемлекетінің пайда болған уақыты мен шекарасы туралы мәліметтер көрсетілген.

Археологтар қаңлылар мекендеген аудандарда қазба жұмыстарын жүргізіп, көптеген қорымдар мен қоныстар тапты. Оларды ғалымдар Қауыншы, Отырар-Қаратау, Жетіасар мәдениеттері деп атады.

Ғалымдар қаңлылар туралы жазғанда археологиялық қазба жұмыстарының қорытындысына сүйенеді. Сондай қазба жұмыстарының бірі – Жетіасар ескерткіштерінің таралу аймағы Жаңадария мен Қуаңдария аңғарларын алып жатыр.

Б.з.б. 46-36 жылдары қаңлылар Қытайға қарсы тұрған ғұндарға көмектескен.

Отырар-Қаратау мәдениеті Сырдарияның орта ағысы тұсындағы Қаратау-Талас аралығын алып жатыр.

Ал Қауыншы мәдениетінің аумағы Ташкент төңірегіндегі аймақ болып табылады.

Пұшық-Мардан қаласы маңындағы Қостөбе қонысынан б.з. I мыңжылдығының алғашқы жартысына жататын қала орны табылды. Ғалымдардың пайымдауынша, қаңлы дәуірінде пайда болған қоныстарды орта ғасырлардағы қала құрылыстарының түп-бастауына жатқызуға болады.

Қаңлылардың негізгі атамекені – Сырдарияның орта ағысы. Жазба деректерде қаңлылардың Арыс, Талас және Сырдарияның төменгі ағысында өмір сүргені айтылады. Қаңлы мемлекетінің шекарасы осы күнгі Ташкент қаласы тұрған жерден асып, Қаратау бөктерлерінен басталып, Талас өзеніне дейін созылған.

Қаңлылар оңтүстігінде Қытаймен және Үйсіндермен көршілес жатты. Ал солтүстігіндегі көршілері сарматтар мен аландар болды. Қаңлылар күшейіп тұрған кезде сарматтар, аландар оларға тәуелді болған.

Қаңлылар Сырдария арқылы Еділге қарай өтетін Ұлы Жібек жолын бақылап отырды. Олар Қытай, Рим, Кушан мемлекеттерімен саяси, экономикалық және мәдени байланыста болған.

Қаңлылар туралы қытай деректерінен білеміз. Осыдан 2 мың жыл бұрын Қытай билеушісі батысындағы елдерге елшілік жібереді. Елшілік 13 жылдан кейін қайтып оралып, жазғандарын Қытай билеушісіне береді. Бұл жазбада көптеген қалалары бар өркениетті елдер мен көшпелі тайпа одақтары баяндалып сипатталған. Арасында қаңлы елі де аталады. Қаңлылар б.з.б. 3-2 ғасырлар – б.з. 5 ғасыры аралығында өмір сүрген.

Қытай тарихшысы Сыма Цянь “Тарих жазбаларында” көшпелілердің өмірі мен тұрмысын сипаттап жазған.

Қаңлы мемлекетінде жазу болған. Қытайдан барған елшілер хан сарайында Заң жарғыларын көрген.

Қаңлы тайпалар одағында 120 мың түтін, 600 мың адам, 120 мыңға дейін әскері болған. Ежелгі қытай хроникасында қаңлылардың екі астанасы (жазғы және қысқы) болған деп көрсетілген.

Б.з.б. 6 ғасырда жазылған ежелгі Иранның қасиетті кітабы “Авестада”: “Вэсаканың ер жүрек ұлдары ең биік, бәрінен жоғары тұрған Канха қамалының алдында құрбандық берді” - деп жазылған. “Канха”, “кангүй” сөздері Қаңлы атауына ұқсас.

сұрақтар

1.      Қаңлылар туралы “Канха “сөзі кездесетін ежелгі Иран кітабы:

2.      Қаңлы тайпалар одағындағы адам саны:

3.      “Тарих жазбаларын” жазған:

4.      Б.з.б. 3-2 ғасырлар – б. з. 5 ғасыры аралығында өмір сүрген тайпалық одақ:

5.      Қаңлылар бақылауға алған сауда жолы:

6.      Қаңлылардың солтүстігіндегі көршілері:

7.      Арыс пен Талас өзендері, Сырдарияның төменгі ағысында өмір сүрген тайпа:

8.      Қаңлылар жеріндегі Қостөбе қонысынан табылды:

9.      Сырдарияның орта ағысына таралған мәдениет:

10.    Қаңлылар б.з.б. 46-36 жылдары көмектесті:

11.    Жетіасар мәдениетінің таралу аймағы:

12.    Қаңлы мәдениеттері бөлінеді:

13.    Қаңлылар туралы алғаш рет жазылған деректер:

14.    Арыс өзенінің сол жағасында орналасқан қаңлы қаласы:

15.    Қаңлыларда құл еңбегі қолданылды:

16.    Қаңлы елі неше иелікке бөлінген?

17.    Қаңлылардың астанасы:

18.    Қаңлылар астанасын көрсетіңіз:

19.    Қаңлы тайпасында көсемдердің билігі беріліп отырған жүйе:

Қаңлылардың шаруашылығы мен тұрмысы

Қазақстан тарихы

Ежелгі Құлата қаласының орнынан 50 гектар жерді алып жатқан металл өңдеудің ірі орталығы табылды. Кенді балқыту үшін дөңгелек және төрт бұрышты пештер пайдаланылды. Бұл пештер кен өндіретін орындарға жақын орналасқан.

Қаңлылар жерінде металл өндірісі, әсіресе темір ұсталығы, қола құю, зергерлік ісі дамыған. Металл өндірісінің орталығы Шаш-Илақ аймағындағы қалалар мен қоныстар болды. Бұл аймақта алтын, күміс, темірді өндіру және өңдеу кәсібі дамыған.

Қазақстанның оңтүстігіндегі егіншілікке қолайлы жерлерде қаңлылар отырықшы тіршілік еткен. Арал өңірінде, Ташкент алқабында отырықшылық дамып, ежелгі қоныстар мен қалалар қалыптаса бастады. Cырдария аңғарларында дәнді және бау-бақша дақылдары өсірілді. Жерді тас және металл кетпендермен өңдеді.

Егістікті суару үшін Шыршық өзенінің оң жағалауында 20 шақырымдық Зах каналы, сол жағалауынан Ханарық арығы қазылды. Қаңлыларда тәлімді егіншілік басым болған. Астықты арнайы қыш көзелер мен ыдыстарға салып, ұра-шұңқырларда сақтаған.

Қаңлы елінің жері арқылы Ұлы Жібек жолы өткен, сондықтан қаңлылар бірқатар елдермен сауда қатынасын жасаған. Отырар ескерткішінен Балтық бойынан әкелінген кәріптастан (янтарь) жасалған моншақ табылды. Сирияның көгілдір фаянсынан тізілген моншақтар Жетіасар, Отырар, Ташкент алқаптарындағы қабірлерде кездеседі.

Зерттеушілер Сырдария аймағынан б.з.б. 3-4 ғасырларда соғылған 1300 теңге тапты. Отырар алқабындағы Мардан қорымдарынан б.з.б. 2 ғасырға жататын Қытай теңгелері табылды.

Қаңлылар Ұлы Жібек жолының Кавказ бен Қара теңізге қарай кететін бағытын бақылап отырды.

Сырдария мен Арал аймақтарындағы ескерткіштер арасында Қара теңіз бойынан, Ираннан, Сириядан, Үндістаннан, Қытайдан әкелінген заттардың кездесуі қаңлылардың сауда қатынасының жақсы өрістегенін білдіреді.

Қаңлы әйелдері арасында қолөнердің жүн өңдеу кәсібі жақсы дамыған. Олар жүннен киіз басып, иірілген жіптен киім, түрлі төсеніштер тоқыған.

сұрақтар

1.      Қаңлы әйелдері арасында жақсы дамыған кәсіп:

2.      Қаңлылардың Ұлы Жібек жолы бойында бақылап отырған бағыты:

3.      1300-дей теңгелер табылған аймақ:

4.      Қаңлы жеріне Балтық бойынан әкелінген әшекей бұйым:

5.      Зах каналы қазылды:

6.      Қаңлыларда отырықшы шаруашылық дамыған аймақ:

7.      Шаш-Илақ аймағында дамыған шаруашылық түрі:

8.      Қаңлы жеріндегі металл өңдеудің ірі орталығы:

9.      Мардан қорымынан табылған Қытай теңгелері қай ғасырдан бері пайдаланылған:

10.    Қауыншы мәдениетінде адамдарды қалай жерлеген:

Ғұндар тарихы. Ғұн мемлекетінің қалыптасуы

Қазақстан тарихы

Қытай деректерінде “Ғұн” атауы б.з.б. 3 ғасырдың аяғында пайда болған. “Ғұн” сөзі “гун руң, хун ю” атауларымен берілген. Ғұндардың басшысын “шаньюй” деп атаған. Ғұн мемлекеті әскери жүйе бойынша құрылып, үш қанатқа бөлінген.

Шаньюйден кейінгі басты тұлғалар – түменбасылар болды. Шаньюй түменбасыларын өзінің ұлдары мен інілерінен, жақын туысқандарынан тағайындаған. 24 руды 24 түменбасы басқарған, әрқайсысында 10000-нан атты әскер болған. Түменбасы мыңбасын, жүзбасын, онбасын тағайындап отырды. Бұлардың әрбіріне көшпелі тұрғындарымен қоса, белгілі бір аумақ белгіленген.

Ғұн империясының басқару тобы ру-тайпа ақсүйектерінен құралған. Бекзадалар “Аспанға, Жерге, ата-баба аруағына және көктегі тәңірге арнап құрбандық шалу үшін” жылына үш рет ақсақалдар кеңесіне жиналып, мемлекеттік істерді талқылады. Жиналғандардың бәрі шаньюйдің туысқандары болатын.

Ғұн мемлекеті әскери жүйе бойынша құрылып, 3 қанатқа (сол, орталық, оң) бөлінген. Ерлер жасаққа тіркелуге, әскери жаттығулармен шұғылданып, жебелі садақ, қылыш пен найза алып жүруге тиіс болған.

Мөде басқарған Хунну (ғұн) державасының пайда болғандығы туралы қытай дерегінде айтылған.

Шығыстанушы ғалым Л. Н. Гумилев бұл оқиға б.з.б. 209 жылы болған деп көрсетеді.

“Көрші ел Дунху елшілері ғұндарға келіп, алғашқыда Мөденің ең жақсы атын беруді талап етеді. Мөде сүйікті атын беруді бұйырады. Елшілер екінші рет келіп, Мөденің сұлу әйелін беруді талап етеді. Мөде әйелін беріп жібереді. Елшілер үшінші рет келіп, шекаралық біраз жерді беру талабын қояды. Бұл жер мал жаюға қолайсыз, бос жатқан жер болатын. Мөде ашуланып: “Жер дегеніміз – мемлекеттің негізі, оны қалай береміз?” - деп Дунхуға шабуылдайды. Оларды талқандап, аумағын өзіне қосып алады”.

Қытай жылнамасында б.з.б. 4 және 3 ғасырларда ғұн тайпалары бірлестігінің құрылғандығы туралы жазылған. Аумағы – Қытайдың солтүстігінде Байкалдан Ордосқа дейінгі аралық. Олар көрші халықтарды басып алумен қатар, Қытай жеріне де шабуылдады.

Ғұндар мен Қытай елі арасындағы соғыс 300 жылдан астам уақытқа созылды. Б.з.б. 3 ғасырдың соңында Цинь патшалығы шекарасын ғұндардан қорғау үшін Ұлы Қытай қорғанын салды. Ұзындығы – 4000 шақырым, биіктігі – 10 метр, әр 60-100 метр сайын күзет мұнарасы қойылған.

Ғұндар Енисейдің жағалауларында және Алтай тауларында мекендеген, көрші тайпаларды бағындырған.

Қытай билеушісін алым-салық төлеуге мәжбүр еткен. Қытай билеушісі жыл сайын көшпелілерге жібек маталар, мақта, күріш, әшекей заттар жіберіп тұрған.

Қытай дерегінде ғұндардың күш-қуаты туралы: “ғұндардың құдіреттілігі сондай, олардың елшісі қолындағы шаньюйдің сенім таңбаларымен көрші елдерге барды, ол елдер бір мемлекеттен екінші елдерге шығарып салып, азық-түлікпен қамтамасыз етіп тұрды…” - деп жазылған.

Ғұн тайпаларының бір мемлекетке бірігіп, саяси күшейген кезі Мөде шаньюйдің тұсы. Мөде шаньюйдің жасаған әскери реформалары ғұндарды қуатты мемлекетке айналдырды. Олар оңтүстігіндегі дунхуларды талқандап, басып алды. Ғұндар кезеңі б.з.б. 3 ғасыр мен б.з.-дың 4 ғасыры аралығын қамтиды.

Мөденің тұсында ғұндар Қытайдың Хань әулетінің негізін қалаушы Лю-Банды жеңіп, бағынышты етті. Сөйтіп, Байкалдан Тибет тауына дейін, Шығыс Түркістаннан Хуанхэнің орта ағысына дейінгі аралықта Ғұн мемлекеті құрылды.

Ғұн мемлекеті б.з.б. 1 ғасырдың ортасында (б.з.б. 55жылы) оңтүстік және солтүстік ғұндар болып екіге бөлінді. Оңтүстіктегі ғұндар Хань әулетінің қол астына қарады.

Солтүстіктегі ғұндар б.з.б. 1 ғасырдың аяғында Чжи-Чжи шаньюйдің басқаруымен батысқа жылжыды.

Солтүстік ғұндар Оңтүстік Қазақстандағы қаңлылар жеріне келіп, олармен бейбіт келісімге келеді. Нәтижесінде Чжи-Чжи бастаған ғұндар Талас өзенінің шығысында көшіп-қонуға мүмкіндік алды.

Қазақстанның оңтүстік-батысы мен Арал бойына ғұндардың келуінің екінші толқыны б.з. 1 ғасырында басталды. Олар алан, ас тайпаларын батысқа, Каспий теңізіне қарай ығыстырды. Ғұндар жылжи отырып, Дунай арқылы Батыс Еуропаға дейін жетті. Ғұн тайпаларының шығыстан батысқа қарай жылжуы б.з.б. 2 ғасырда басталып, б.з.-дың 4 ғасырына дейін созылды.

сұрақтар

1.      Ғұн тайпалары көшуінің екінші толқыны басталды:

2.      Cолтүстік ғұндардың көшіп-қонуға мүмкіндік алған жері:

3.      Ғұн мемлекеті екіге бөлінді:

4.      Мөде тұсындағы ғұн мемлекетінің аумағы:

5.      Ғұндар кезеңі:

6.      Ғұндардың күш-қуаты туралы жазылған дерек:

7.      Ғұндарға жыл сайын алым-салық төлеуге мәжбүр болған мемлекет:

8.      Ғұндардың Қытаймен соғысы созылды:

9.      Байкалдан Ордосқа дейінгі аралықты мекендеген тайпалық бірлестік:

10.    ”Жер дегеніміз – мемлекеттің негізі, оны қалай береміз?” - деп айтқан билеуші:

11.    Ғұн державасының пайда болған мерзімі:

12.    Ғұн мемлекеті қанша қанатқа бөлінді:

13.    Ғұн империясының басқару тобы құралды:

14.    Ғұн мемлекетіндегі шаньюйден кейінгі басты тұлға:

15.    “Ғұн” атауы пайда болды:

16.    Ғұн мемлекетінің б.з.б. 209 жылы пайда болғандығы жөнінде жазған шығыстанушы ғалым кім:

17.    Қытайдың Хань әулетін б.з.б. I ғ. ортасына дейін бағындырған тайпаны көрсетіңіз:

Халықтардың ұлы қоныс аударуы

Қазақстан тарихы

448 жылы Аттиланың сарайында болып қайтқан Прииск оның келбетін сипаттап жазды: “Бір көрген адам оның нағыз азиялық екенін бірден айтады. Басы үлкен, орта бойлы, мығым денелі. Қараған жерін тесіп өтетіндей, көзқарасы сұсты. Қозғалысы шапшаң, сенімді. Дауысы күмістей сыңғырлайды әрі құлаққа жағымды”.

Аттиланың замандасы ол туралы естелік қалдырған: “Таңертең үйден шығысымен, есік алдында тұрып, халықтың мұң-мұқтажын тыңдады. Күні бойы әлемнің әр түрлі елдерінен келген елшілерді қабылдады, ал кешке бізбен бірге тамақ ішті. Бәрі күміс ыдыстан ас ішті, ал Аттила ағаш ыдыстан тамақтанды”.

Ғұндардың жорықтарда жеңу себептері әскери техникалық басымдылығына байланысты болды. Ғұн әскерінің негізгі құрамы – шапшаң атты әскер. Олар соғыс кезінде қорған бұзғыш машинаны, тас атқыш техниканы қолданды. Жылжымалы, жақсы бекіген қамалдардың үстінде садақшылар тұрып, оқ жаудырған.

А.Марцеллин ғұндардың жауынгерлік қасиетіне ерекше тоқталды. “Ертелі-кеш ат үстінен түспейді. Маңызды істер туралы кеңесетін болса, кеңесті де ат үстінде отырып өткізеді. Олар өздеріне төніп тұрған патшаның қатал әмірін сезбейді, ал егер тайпа ақсақалдарының біреуі басшылық жасаса, жолында кездескеннің бәрін жайпап өтеді”.

Византия елшісі Прииск ғұндар туралы біраз дерек қалдырған. “Олар соғыстан кейін тыныш әрі қамсыз тіршілік етеді, әркім қолында барымен қанағат етеді”. Келесі бір дерегінде: “әсіресе жақындарын өздерінің мейірімді әрі жылы ілтипатымен және сүйіспеншілігімен бауырына тартады” - деп жазған.

Ғұндардың жылжуы басқа да ірі тайпалардың жылжуына әсерін тигізді. Бұл тарихта “Халықтардың ұлы қоныс аударуы” деген оқиғамен белгілі. Ғұндар Қазақстан және Еуразия жерінде өмір сүрген тайпалар мен халықтардың құрамына үлкен өзгерістер әкелді.

5 ғасырдың 30-жылдары Аттила (Еділ) Румыния мен Венгриядағы ғұндарды қол астына жинап, Рим империясының аудандары Паннонияны, Мезияны басып алды. Кейін Франция жеріне өтті. Ғұн империясы Еуропаны Рим үстемдігінен азат етті. Құл иеленушіліктің жойылуына ықпал етті.

Аттила әскері 451 жылы Галлиядағы Каталаун даласында римдіктердің, франктердің біріккен күштерімен шайқасты. 453 жылы Аттила қайтыс болғаннан кейін ғұн мемлекеті ыдырап кетті.

Аттила туралы еңбектер 6 ғасырдан бастап әлі күнге дейін жазылып келеді. Неміс, француз, итальян тілдерінде туындылар шықты. Италияның атақты композиторы Джузеппе Верди “Аттила” операсын жазды. Қазақ халқы оны Еділ деп атайды.

сұрақтар

1.      Аттила туралы еңбектер қай кезеңнен бастап жазыла бастады:

2.      Каталаун шайқасы болған жыл:

3.      Рим империясына қауіп төндірген билеуші:

4.      “Халықтардың ұлы қоныс аударуын” бастаған тайпа:

5.      Өзінің деректерінде ғұндарды бейбіт халық ретінде сипаттаған шежіреші:

6.      Ғұндардың жауынгерлік қасиетін ерекше сипаттаған:

7.      Ғұндардың жаулаушылық жорықтарда жеңу себептері:

8.      “Бәрі күміс ыдыстан ас ішті, ал Аттила ағаш ыдыстан тамақтанды” - деп жазған:

9.      Аттила (Еділ) туралы құнды дерек қалдырған Византия елшісі:

10.    Византия елшісі Прииск қай жылы Аттиланың сарайына барады:

 

 

 

 

 

Ғұндардың тұрмысы мен шаруашылығы

Қазақстан тарихы

Ғұндар егіншілікпен де айналысқан. Олардың үйлерінен астық сақтайтын ұралар табылды. Ал еден, қабырғалар сылағынан, шикі кірпіштердің арасынан сабанның қалдықтары кездеседі.

Ғұн шеберлері ыдыс-аяқтарды ағаштан, теріден, қыштан жасаған. Cүт, қымыз, айран сияқты сұйық тағамдар құятын ыдыстар қыш пен ағаштан жасалды.

Аммиан Марцеллин ғұндар туралы: “Ғұндар жақсы шыныққан, олар отты да қажет етпейді. Олар тау мен орманда көшіп жүреді, жас кезінен ыстық-суыққа, шөлге үйренген” - деп жазған.

Ғұндар – көшпелі патриархалды ел. Билеушісі – шаньюй, билік мұрагерлікпен қалдырылып отырған. Ғұндарды ақсақалдар кеңесі басқарған. Өзіндік құқық қорғау жүйесі болған. Ауыр қылмыс пен опасыздық жасағандар өлім жазасына кесілген, ұсақ қылмыстар үшін бетін тілу жазасы берілген.

Көшпелілер алтын әшекей жасауда тамаша жетістіктерге жеткен. Ғалымдар б.з.б. 7 ғасырға жататын безендірілген алтын заттар тапқан. “Полихромдық стиль” өнерінде әшекейлеудің бірнеше түрі кездеседі. Бұйымдарды безендіру үшін жабайы аңдардың бейнесі қолданылған. Ғұндар алтын, күміс сияқты бағалы заттардан әшекей бұйымдарын жасаған.

Бұйымға сәндік үшін түрлі-түсті заттар жапсыруды безендіру дейді. Ал бұйымның бетіне алтын түйіршіктерді дәнекерлеуді зерлеу деп атаған.

Ғұндар көшпелі өмір сүрген. Римдіктер мен гректерге ғұндардың өмір салты өзгеше болып көрінген. Сондықтан тарихи деректерден көшпелілер туралы әр түрлі көзқарасты кездестіруге болады.

Рим тарихшысы Аммиан Марцеллин: “Ғұндар төзімді келеді. Күні-түні ат үстінен түспейді, сауда-саттығын да ат үстінде жүріп жасайды, ат үстінде ішіп-жейді, ат үстінде қалғып ұйықтайды, тіпті түс де көреді” - деп сипаттап жазған.

Ғұндардың қалалары болған. Прииск ғұн әмірінің сарайының әсемдігі туралы жазды: “Сарай шеберлікпен өңделген бөренелер мен тақтайшалардан салынып, әсем безендірілген. Биік мұнаралар патша сарайының сәнін келтіріп тұр”.

Приискіні Аттиланың сарайындағы аппақ тастан қаланған монша ерекше таңғалдырған.

сұрақтар

1.      Ғұн жерінде Приискті ерекше таңғалдырды:

2.      Ғұндарды “күні-түні ат үстінен түспейді” - деп сипаттаған:

3.      Бұйымның бетіне алтын түйіршіктерді дәнекерлеу тәсілі:

4.      Көшпелілердің алтын әшекей жасаудағы жетістігі:

5.      Ғұн қоғамының құрылымы:

6.      Ғұндардың төзімділігі туралы жазған рим тарихшысы:

7.      Ғұндардың сұйық тағамдарға арналған ыдыстары жасалды:

8.      Ғұндардың астықты сақтайтын орны:

9.      Ғұндардың билеушісінің титулы:

10.    Полихромды стиль дегеніміз:

Сармат тайпаларының орналасуы

Қазақстан тарихы

“Сармат” атауы көне дәуір авторларының еңбектерінде б.з.б. 3 ғасырдан бастап кездеседі. Сарматтарды тарихи деректерде б.з.б. 8 ғасырда савроматтар деп атаған. Савроматтар жөнінде грек, рим тарихшылары Диодор, үлкен Плиний, Полибий жазған. Геродот жазбаларында савроматтарды скиф тілінде сөйлеген дейді.

Сарматтардың ескерткіштері Батыс Қазақстан аймағында, негізінен Жайық пен Елек, Жем өзендерінің бойында кездеседі.

Савромат-сармат тайпалары Орталық Азия мен Қара теңіз өңірі мәдениеттерін байланыстырды. Босфор мемлекетімен байланыс орнатқан. Алдыңғы Азия, Солтүстік Кавказға, Парфияға жорықтар жасаған.

Үстіртте зерттелген Бәйте, Терең ескерткіштерінде жерлеу орындарымен қоса, аруақтарға арнап ас беруге және мінажат жасауға арналған ғибадатханалар кездеседі. Ғибадатханаларда құрбандық шалатын тас үстелдер және саны 30-40-қа жететін діңгек тастар орнатылған. Бұл жерден от жағылған орындардың белгісі жиі ұшырасады. Осыған қарағанда дай-массагеттерде отқа табыну рәсімі болған.

Геродот пен парсы патшасы Ксеркс өз жазбаларында Арал-Каспий теңіздерінің аралығында б.з.б. 1-мыңж. ортасында өмір сүрген тайпалар туралы жазған. Бұл тайпаларды дах (дай, даг), сақ-массагет деп атайды.

Дайлар бірнеше ру-тайпадан тұрған. Б.з.б. 248-24 жылдары дайлардың апарн тайпасынан шыққан Арсақ (Аршак) бастаған көшпелілер Парфияның бір бөлігін және Гирканияның шеткі аймақтарын басып алды. Олар бұл елде Аршакидтер әулеті билігінің негізін салған.

Атырау облысының оңтүстік-шығысындағы Сарықамыс-Құлсары аралығында саз топырақты төбешіктер табылды.

Батыс Қазақстан жеріндегі сарматтардың ерте темір дәуірі ескерткіштері өзен алқаптарына жақын орналасқан. Жайық , Елек, Жем өзендерінің бойындағы обалар негізінен топырақтан, тастан немесе тас аралас топырақтан үйілген.

Сарматтар еліміздің батыс аумағын б.з.б. 8 ғасыр мен б.з. 5 ғасырында мекендеген. Сарматтарды тарихи деректерде б.з.б. 8 ғасырда савроматтар деп атаған. Ал б.з.б. 3 ғасырда сарматтар күшейіп, басқа тайпаларға үстемдігін жүргізе бастаған.

сұрақтар

1.      Сарматтардың өмір сүрген мерзімі:

2.      Сарықамыс-Құлсары обалары табылды:

3.      Апарн тайпасының билеушісі:

4.      Дах, сақ-массагет тайпалары қоныстанған өңір:

5.      Сарматтардың Үстіртте табылған ескерткіштері:

6.      Сармат тайпалары байланыс орнатқан мемлекет:

7.      Сармат ескерткіштері кездесетін аймақ:

8.      Көне дәуір авторларының еңбектерінде“сармат” атауының кездесетін уақыты:

9.      Сармат тайпасы жайлы деректер қай ғасырдан бастап кездеседі:

10.    Сармат қоғамында ерлер мен әйелдердің құқығы қандай болды:

Сарматтардың қоғамдық құрылысы, шаруашылығы мен тұрмысы

Қазақстан тарихы

Cарматтарда әйелдердің қоғамдағы орны басқа көшпелі тайпаларға қарағанда жоғары тұрды. Cармат әйелдері ерлермен бірге жасақ құрамына кірген. Оған әйелдердің қабірлерінен қару-жарақтың көп табылуы дәлел болады.

Cармат тайпаларында аңшылық қосымша кәсіп болды. Аңшылық қызықтау, сейіл құру қызметін атқарды. Аң мен құстарды садақпен атты, ит қосып, ұраға жығып ұстады.

Cарматтар негізінен көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан. Шаруашылығында көшпелі, жартылай көшпелі тұрмыспен қатар отырықшылық та дамыды. Еділ мен Жайық бойын, Қара теңіз жағалауын мекендеген сарматтарда малшылықпен қатар егіншілік те маңызды орын алған.

Сарматтар тұрқы қысқа, жыл бойы өрісте жайылып, тебіндеуге үйренген жылқылармен бірге алыс жорықтарға мінетін қазанаттарды өсірген. Оларға тек ақсүйектердің, әскербасылардың қолы жеткен.

Батыс Қазақстан аумағынан табылған Бесоба қорымындағы қабірде екі абыз әйел жерленген. Олар шалқасынан жатқызылып, бастары оңтүстік-батысқа қаратылған. Қабір ішінен қол айна, алтын сырғалар, моншақтар және қасқыр бейнесі салынған үш аяқты құрбандық тақта табылды.

Алғашқы қауым кезінде қауымның барлық мәселелерін ру ақсақалдары, тайпа көсемдері қауым мүшелерімен ақылдаса отырып шешкен. Ал әскери демократия кезінде қауымның мәселелерін тек әскербасшылары мен қолбасшылар шешкен. Олар қарапайым қауым мүшелерімен санаспаған.

Сынтас қорымының бірінші обасында үш савромат жауынгері жерленген. Ортада әскербасы жатыр. Жауынгерлердің жанынан жебенің қола ұштары, темір қанжарлар, темір ауыздықтар, қыш ыдыстар табылды. Сонымен бірге қасқыр мүсіні, киік, таутеке бастары бейнеленген сүйек қасықтар шықты.

Соңғы сармат кезеңіне жататын Аралтөбе ескерткіші Атырау облысы, Жылыой ауданынан табылды. Бұл қорымнан үш оба қазылды. Қабірден көсемнің қаруы, абыз асатаяғының бөліктері, әшекейлі бұйымдары табылды.

Сарматтардың ыдыстары қыштан және металдан жасалған. Қыш құмыралардың түбі жайпақ әрі шұңғыл болып келеді. Қазанды темірден құйып жасаған. Шыны ыдыстарды өздері жасамаған, шығыс елдерінен алғызған. Теріден торсық, саба, көнек, местерді жасаған.

сұрақтар

1.      Сарматтар өміріндегі қосымша кәсіп:

2.      Сарматтардың негізгі шаруашылығы:

3.      Сарматтарда қазанаттарды кім иеленген:

4.      Сарматтардың Бесоба қорымында жерленген:

5.      Сарматтарда әскери демократия заманында қауымның ішкі, сыртқы мәселелерін шешті:

6.      Үш савромат жауынгері жерленген қорым:

7.      Аралтөбе ескерткіші табылған жер:

8.      Сарматтардың ыдыстары жасалынды:

9.      Сармат əйелдеріне берілген құқық:

10.    Аралтөбе ескерткіші қайда орналасқан:

11.    Қандай заттарды сарматтар өздері жасамай, шығыс елдерінен алғызған:

Ерте темір дәуіріндегі Орталық Қазақстан

Қазақстан тарихы

Геродоттың жазбаларында Орталық Қазақстанды аргиппейлер мен исседондар мекендегені айтылған. Қазіргі ғалымдардың анықтауынша, Сарыарқаның солтүстік батысында аргиппейлер, орталығында исседондар, шығысында аримаспылар тұрған.

Көшпелілер қар еріген кезден бастап көктеуге көшкен. Қыстан арықтап шыққан мал оңалуы үшін көктемде асықпай көшкен. Өйткені ақпан мен наурыз айларында мал төлдеп, жылдам жүруге мүмкіндік бермеген.

Малшылар күн ысымай тұрып, жазғы жайылымға тезірек жетуге асыққан. Жазда малды семірту үшін қолайлы жағдай жасау қажет болды. Жазғы тұрақ күн ыстығына байланысты ұзаққа созылды. Жаздағы негізгі мәселе су болып табылған. Мал жаю 6 айдан 9 айға дейін созылған.

Сарыарқаның ерте темір дəуірі ескерткіштері "тасмола мəдениеті" деп аталады.

Алғашқы ескерткіштері табылған жер – Павлодар облысының Екібастұз ауданындағы Тасмола өңірі. Бұл мəдениетті исседон тайпалары қалдырған.

Тасмола мәдениетінің ерекшелігі – “мұртты обалар”. Ол екі жерлеу орнынан тұрады. Обалардың біреуіне адамды, екіншісіне атын жерлеген. Обалардан шығысқа қарай тастан қаланған мұртқа ұқсас екі тас құрылыс тартылған.

“Мұртты обалардың” 4 түрі кездеседі. Біріншісі – үлкендеу обаның шығыс жағынан салынған кішілеу оба. Екіншісі – екі оба оңтүстіктен солтүстікке қарай қатар салынады. Үшіншісі – алдымен үлкен оба салынады, оның үстінен кіші оба тұрғызылады. Төртіншісі – үшіншіге ұқсас, бірақ бұл обалардың ара жігін қазба барысында ғана анықтауға болады.

“Мұртты обалар” бағдаршам рөлін атқарған. Белгілі бұрышпен салынып, оңтүстік, солтүстік, батыс, шығысты көрсеткен.

“Мұртты обалар” Орталық Қазақстаннан басқа Солтүстік, Шығыс Қазақстан және оңтүстік өңірлерден де табылған.

сұрақтар

1.      “Мұртты қорғандардың” атқарған рөлі:

2.      “Мұртты обалардың” қанша түрі болғанын атаңыз:

3.      Тасмола мәдениетінің ерекшелігі:

4.      Сарыарқа аумағындағы ескерткіштер аталады:

5.      Жазғы тұрақтың ұзаққа созылу себебі:

6.      Көктемгі көш қашан басталды:

7.      Орталық Қазақстанның ежелгі тұрғындары:

8.      Ежелгі заманда Сарыарқаның шығысында кімдер қоныстанған:

9.      «Тасмола мәдениеті» Қазақстанның қай аймағынан табылды:

10.    Ежелгі заманда Сарыарқаның солтүстік-батысында кімдер қоныстанған:

Ерте темір дәуіріндегі Солтүстік Қазақстан

Қазақстан тарихы

Қысқы жайылымға қар кеш жауып, ерте еріп кететін аймақ таңдалынды. Қыста жел соқпайтын жерлерге орналасу көзделді. Қысқы жайылымдар солтүстік аймақтың оңтүстігіне таман орналасты.

Солтүстік аймақтағы шаруашылықтың басым түрі көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы болды. Көшпелілерде қой көп болды. Шаруашылықта басты орында жылқы болған.

Қазақ даласында жұт болып тұрған. Жұт кезінде жерді қалың мұз басып, мал шөп тауып жеу үшін тұяғымен оны жара алмайды. Жұт 6-8 жылда, кейде 10-12 жылда бір қайталанып тұрған.

Жайық пен Ертіс өзендері арасында сақ үлгісіндегі мәдениет қалыптасуына Тасмола мәдениетінің әсері болған. Ұлыбай атырабының ескерткіштері Тасмолаға ұқсас келеді. Өйткені олар да “мұртты обаларға” иесімен бірге атын қоса көмген.

Сақ дәуірінің ерте кезеңіне жататын үш қоныс – Қарлыға, Бөркі, Кеңөткел. Қоныстардан дөңгелек және жалпақ түпті, бүйірлі қыш ыдыс қалдықтары, қола пышақтар, түйреуіштер, тас құралдар, темірден жасалған жебе ұштары, қанжарлар табылған.

Сақ заманының алғашқы кезеңінің жақсы зерттелген обалары – Бірлік, Алыпқаш, Покровка, Бектеңіз. Бұл обалардан садақ жебелері, пышақтар, қола айналар, қыш ыдыстар табылды.

Геродот өз деректерінде савроматтар “биік таулардың бауырында” тұрған аргиппейлермен (қазіргі Орал таулары бойында) көрші болған деп жазады. Ал олардан шығысқа қарай исседондар қоныстанған. “Аргиппей” – “ақ жалды жүйрік аттардың иелері” деген мағынаны білдіреді.

Темір дәуірінде Қазақстан жерінде түсті металл қорыту, өндіру ісі жақсы дамыған. Б.з. 2-3 ғасырларына жататын металл бұйымдар Шығыс Еуропа мен Кавказ жерлерінен табылды.

Cолтүстік Қазақстан жерінен табылған темір бұйымдар Батыс Сібір, Оралдан табылған заттардан 2-3 ғасыр ертерек уақытпен мерзімделеді.

Бұл Қазақстан аумағында өмір сүрген тайпалардың темір өндірісін ерте игергенін, қазақ даласы темір қорытудың алғашқы орталықтарының бірі болғандығын дәлелдейді.

Геродот аргиппейлердің өмір салты туралы өз жазбаларында баяндаған: “Олардың әрқайсысы қыста ағашты қалың ақ киізбен жауып, соның астын паналайды. Мұндай адамдарға ешкім тиіспейді, өйткені оларды әулие тұтып құрметтейді. Олар өкпелескен көршілерін татуластырады, егер біреу өздеріне қорған іздеп қашып келсе, оны ешкім ренжітпейді, бұл халықты аргиппей деп атайды”.

Солтүстік аймақтан табылған өнер үлгілері “аң стиліне” жатады. Ертедегі адамдар түйелердің айқасы, шауып келе жатқан қасқыр, дала қыраны сияқты көріністерді бейнелеген.

Б.з.б. 8 – б.з. 2 ғасырында Солтүстік Қазақстанды мекендеген тұрғындар Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанды қоныстанған тайпалармен мәдени байланыста болған. Мұны қазба мәдени мұралардағы кейбір ұқсастықтар айғақтайды.

Б.з.б. 1 мыңжылдықта Солтүстік Қазақстанның тұрғындары егіншілік пен отырықшылықтан көшпелі өмір салтына ауысты.

Солтүстіктегі және басқа аймақтардағы тайпалардың өзара ұқсастықтары болған. Кейбір тарихшылардың есептеуінше, аргиппейлер, сарматтар, савроматтар – бір халықтың атауы.

Есілдің оң жағалауында ерте темір дәуіріне жататын Ақтау бекініс-қалашығы орналасқан. Қалашықтың бекініс қорғаны болған. Бекініс қабырғасының биіктігі 5-6 метр үйілген топырақ дуалдың үстіне ағаштан тұрғызылған. Бекініс бес қорғаныс қалқасынан тұрады.

сұрақтар

1.      Темір дәуіріндегі Ақтау бекініс-қалашығы орналасты:

2.      Солтүстік Қазақстан тұрғындары көшпелі өмір салтына ауысқан кезең:

3.      Темір дәуірінде Солтүстік Қазақстан тұрғындары мәдени байланыста болды:

4.      Темір дәуіріне жататын Солтүстік Қазақстаннан табылған өнер үлгілері:

5.      Геродот жазбаларындағы “Олардың әрқайсысы қыста ағашты қалың ақ киізбен жауып, соның астын паналайды. Мұндай адамдарға ешкім тиіспейді, өйткені оларды әулие тұтып құрметтейді” деген мәлімет қайсы тайпа туралы?

6.      Ежелгі Қазақстан жерінде өндірілген металл бұйымдар табылды:

7.      Геродот дерегіндегі савроматтардың “биік таулардың бауырында” тұрған көршілері:

8.      Солтүстік өңірдегі темір дәуірінің жақсы зерттелген обасы:

9.      Ерте темір дəуірінің солтүстік аймақтағы қоныстары:

10.    Ұлыбай атырабының ескерткіштері ұқсас:

11.    Жұттың қайталанып тұратын уақыты:

12.    Темір дәуірі кезінде солтүстіктегі шаруашылықтың басым түрі:

13.    Қысқы жайылымға таңдап алынды:

14.    Шілікті «Алтын қорғаныны» қай ғасырларға жататынын көрсетіңіз:

Ерте темір дәуіріндегі Шығыс Қазақстан

Қазақстан тарихы

Шығыс Қазақстанды ертеде аримаспылар мекендеген. Аримаспылардың атауы Алтайда алтын мен темірдің мол болуына байланысты шыққан. Тарбағатай баурайын тиграхауда сақтары қоныстанған. Шығыс Қазақстан ертеде металлургияның орталығы ретінде даңқы шыққан.

Шығыс Қазақстанда ерте темір дәуірінің б.з.б. 5-4 ғасырларына жататын Берел қорымынан 40-тан астам обалар табылған. Ішіндегі ең үлкенінің биіктігі – 9 метр. Берел кезеңі деп аталуы Катонқарағай ауданындағы Берел қорымына байланысты. Бұл қорымдағы обаға жерленген адам жер бетінен 6-7 метр тереңдікте жатыр.

Берелдің кіші обаларынан бөренеден қиыстырып жасаған сандықшаға жерленген адамдар табылды. Адамдармен қоса бұл обаларға аттары бірге көмілген.

Ертедегі тұрғындар мәйітті бальзамдау әдісін білген. Мәйітті жасанды мұзға орналастырған. Олар желдің суықты төмен қарай әкетіп, сонда тұрақтап қалуын ойлап, қорғанның биіктігі мен енін есептеп шығарған. Осылайша желдеткіш желісі орнап, температура төрт градус суыққа дейін тұрақты қалыпта тұрған.

Шығыс Қазақстандағы Зайсан ауданының жерінде алып “патша қорғандары” көптеп кездеседі. Бұл жерде сақ дәуірінің 200-ден аса обалары орналасқан. Оның ең көп шоғырланған жерін Шілікті ескерткіштері деп атайды. Шілікті қорымында барлығы 51 оба бар. Алып қорғандардың диаметрі 100 метрге, биіктігі 8-10 метрге дейін жетеді.

Берел обасына жерленген адам астау-саркофагқа салынып, қарағаймен қаланған қабір ішінде жатыр. Қабір жанына 16 аттың қаңқасы, ер-тұрман бірге көмілген. Ат әбзелдерінің алтынмен апталғанына қарағанда, обада тайпа көсемі, ру ақсақалы, бай немесе батыр адам жерленген болуы керек.

Археолог-этнолог Әбдеш Төлеубаевтың б.з.б. 8 ғасырға жататын 3-Шілікті қорымындағы №1 обадан тапқан археологиялық жаңалығы тарих ғылымында үшінші алтын киімді адам ретінде танылып отыр. Обаның биіктігі 8 метр, диаметрі 100 метрге жуық. Алып ғимараттың ішіне патшаны жерлеген. Ол сом алтыннан құйылған 4325 (2011 жылғы баспада 4303 деп берілген) қаптырма және әшекей түймешіктермен безендірілген киіммен жатыр. Патшаның жанынан биліктің белгісі болып саналатын алтын бесжұлдыз табылды.

Бұл жәдігерді ғалымдар “Шілікті алтын адамы”деп атады.

1998-1999 жылдары З.Самашевтің жүргізген қазба жұмыстары кезінде Берел кезеңіндегі №11 оба толық ашылып, ғаламат олжа табылды. Балқарағайдан ойылып жасалған астау табытта 45 жастағы ер адам мен әйел жерленген (б.з.б. 294 ж.). Олардың киімдері інжу-моншақтар мен алтын жапырақшалармен әшекейленген. Обадан ат-әбзелдері мен ішкі құрылысы бұзылмаған 13 жирен жылқы табылды. Әр жылқы алтынмен апталып, күміспен күптелген салтанатты әбзелдермен безендірілген.

Осы аумақтағы Шілікті қорымындағы 51 обаның бірі “Алтын қорған” деп аталады. 1960 жылы зерттелген “Алтын қорған” обасында ер адам мен әйел жерленген. Балқарағай бөренелерінен салынған қабірден 13 қола жебе, қорамсақ, алтын қаптырма табылды. Ғалымдар бұл қорғанды б.з.б. 7-6 ғасырларға жатқызады.

Қазақстан аумағындағы ең көне патша жерлеу орны Шығыс Қазақстаннан табылған №1 оба болып есептеледі. Мерзімі б.з.б. VIII ғасырға жатады. Бұл – Қазақстан жерінен табылған үшінші алтын киімді адам жерленген оба. Бұл жәдігер тарихта “Бәйгетөбе” деп аталады.

Берел мәдениетінің бір ерекшелігі жайпақ түпті қыш ыдыстардың таралуы болып табылады. Қыш ыдыс жасаудың екі түрі кездеседі. Біріншісі – мойны қусырылып, кейде тік болып келетін құмыралар, екіншісі – жатаған, жайпақ көзелер.

Б.з.б. III-I ғасырларда Тарбағатай далаларында Жетісудың үйсін мәдениетіне туыстас мәдениет қалыптасқан. Бұл жерді ертедегі үйсіндерге туыстас тайпалар немесе үрге деген атпен қытай жазбаларында кездесетін тайпалар мекендеген.

сұрақтар

1.      Тарбағатай өңіріндегі үйсіндерге туыстас тайпалар:

2.      Жайпақ түпті қыш ыдыстар таралған темір дәуірінің мәдениеті:

3.      Қазақстан аумағындағы ең көне патша жерлеу орны қай мерзімге жатады?

4.      Шілікті қорымындағы “Алтын қорғанның” салынған уақыты:

5.      Берел қорымындағы №11 обаны зерттеп, ашқан археолог-ғалым:

6.      Ғалым Ә.Төлеубаев ашқан археологиялық жаңалықтың атауы:

7.      Астау-саркофагқа салынып жерленген адамның қабірі табылған Шығыс Қазақстандағы оба:

8.      «Патша қорғандар» ең көп шоғырланған аймақ:

9.      Шығыс Қазақстан тайпаларының мәйітті ұзақ сақтау әдісі:

10.    Кіші Берел обаларында адамды жерлеген:

11.    Сақ дәуіріндегі Берел қорымы табылған аймақ:

12.    Шығыс Қазақстан аумағын мекендеген тайпалар:

 

III бөлім. Қазақстан көшпелілерінің мәдени жетістіктері. Ежелгі Қазақстан мәдениеті

Қазақстан тарихы

Парсы сарайында ұзақ уақыт тұрған Ксенофонт сақтардың тәрбиелілігі туралы мына оқиғаны жазған: “Парсы патшасы әр елден келген салт аттылардың ат жарысын ұйымдастырды. Жарыста жас сақ жігіті алға шығып, мәреге бірінші болып жетті. Парсы патшасы жігітке патшалығын атқа айырбастауды ұсынғанда, ол бас тартып, атын ер жүрек адамның алғысына ғана бере алатындығын мәлімдеді”.

Ұлы Жібек жолы арқылы жүйелі қарым-қатынас б.з.б. 2 ғасырда басталған. Ұлы Жібек жолы үйсіндер мен қаңлылар жері арқылы өткен. Жібекті басшылар мен елшілерге сыйға тартқан, көптеген елдерде жауынгерлерге еңбекақы орнына берген. Ұлы Жібек жолы арқылы Рим шынысы мен теңгелері, Қытайдың ыдыстары мен айналары, жібегі, Еуропа ілгектері, Иранның асыл жүзіктері Қазақстанға жеткен.

Ұлы Жібек жолы Қытайдан басталып, Римге барып аяқталған. Геродот бұл жолдың бір бағытын былайша сипаттаған: Қара теңіз жағалауынан Дон өзеніне дейін, сарматтар жері, Орал маңы, Ертіс пен Алтайға дейін.

Геродоттың айтуынша, бұл жерлерді сарматтар, исседондар, аргиппейлер, аримаспылар мекендеген.

Б.з.б. 6-3 ғасырларда сақтар Қытаймен, Үндістанмен, Персиямен сауда қатынасын жасаған. Сақ обаларынан қытай айналары, Ираннан әкелінген бұйымдар табылған.

Сақтар мен сарматтардың өнерінде “аң стилі” деген өзіндік бейнелеу өнері болған. Б.з.б. 7-6 ғасырларда шыққан “аң стилінде” жасалған бұйымдар Орта Азия, Қазақстан, Сібір, Оңтүстік-шығыс Еуропа аумағында табылды.

Арриан көшпелілердің әскери қаруларының ерекшелігін суреттеп жазған: “Cкифтер өздерін және аттарын берік сауытпен мұқият қорғаған”. Мұндай мәліметтерді Геродот деректерінен де көреміз. Шірік-Рабат қаласының орнынан сақ жауынгерінің темір қару-жарағы мен сауыт-сайманы табылған. Еуропада мұндай қарулар орта ғасырларда ғана пайда болды.

Орталық Қазақстанда б.з.б. 7-5 ғасырларда “аң стилімен” қатар “полихром стилі” дамыды. Көшпелілер заттарды безендіруді, заттарды түйіршіктермен әшекейлеуді білген. Ал б.з. 3-5 ғасырларында полихром стилі барынша гүлденді.

Үйдің қабырғасымен жапсарлас салынған түтіндік үйді толық жылытып тұрған. Түтіндіктің үстіне жататын орын немесе сәкі төсек орнатылған.

Көшпелілердің баспанасы – киіз үй аса қолайлы әрі әбден жетілген құрылыс үлгісі болып саналады.

Көшпелілер көптеген халықтардың күнделікті тұрмысында қолданатын заттары мен тұтыну бұйымдарын жасаған. Үзеңгіні алғаш рет көшпелілер қолданған. Ауыр, түзу семсердің орнына қайқы қылышты жасап шығарған. Ерлердің шалбарын көшпелілер өте ерте кезде ойлап тапқан.

сұрақтар

1.      Көшпелілердің әскери қаруларын сипаттап жазған Македонскийдің тарихшысы:

2.      Б.з. 3-5 ғасырларында гүлденген өнер:

3.      Ғұн үйлеріндегі жылыту жүйесі:

4.      Көшпелілердің аса қолайлы және жетілген құрылыс үлгісі:

5.      “Аң стилінде” жасалған бұйымдар табылған аймақ:

6.      Б.з.б. 6-3 ғасырларда сақтармен сауда жүргізген елдер:

7.      Ұлы Жібек жолының Геродот сипаттаған бағыты:

8.      Ұлы Жібек жолы арқылы жүйелі қарым-қатынас басталған уақыт:

9.      Сақтардың тәрбиелілігі туралы жазған ғалым:

10.    «Аң стилі» қай ғасырда шыққан:

11.    Жүсіп Баласағұнның шығармасын көрсетіңіз:

12.    Мұхаммед Хайдар Дулатидың тарихи шығармасын көрсетіңіз:

13.    Атақты өзбек ақыны Хорезмидің әдеби шығармасын көрсетіңіз:

14.    «Мухаббатнама» шығармасының авторын көрсетіңіз:

Көшпелілердің салт – дәстүрлері мен діни нанымдары

Қазақстан тарихы

Сақтардың құрамына массагеттер, аримаспылар, аргиппейлер, исседондар кірген. “Олардың жерлеу ғұрыптары, әдет-салты мен күнделікті тұрмысы ұқсас болған” деп жазады грек тарихшылары. Олар көшпелілердің “басқалармен достық, адал әрі шынайы қарым-қатынасындағы қайырымдылық пен әділеттілікті” атап айтқан.

Атырау облысы, Жылыой ауданынан табылған Аралтөбе қорымына қолбасшылық пен абыздықты қатар атқарған сармат көсемі мен әйелі қатар жерленген. Олардың жанына екі ат қоса көмілген. Мәйіттің басын оңтүстікке қаратып шалқасынан жатқызған. Көсемнің жанына жүзден аса жебе салынған қорамсақ, темір қылыш пен қанжар, қыш құмыра қойылған. Бұдан басқа шыны моншақ, жебе, қанжар сынықтары кездеседі.

Қазақстан жерін мекендеген тайпалардың мәдениеті бір-біріне ұқсас. Олардың арасында марқұммен бірге аттарын көму салты кең тараған. Адамдар о дүниеде ат пен қару қожасына қажет болады деп ойлаған. Үлкен Берел қорғанында аттар өз иесін жорыққа апара жатқандай, толық әскери дайындықпен көмілген.

Қазақстан аумағындағы ежелгі тайпалар ата-баба аруағына, көк тәңіріне сиынған. Қабірге мәйтпен бірге оның мүліктерін көмген. Арнаулы рулық зираттар қыстаудың маңында орналасқан.

“Мұртты қорғанның” шығысқа бағытталуы бұл оба-ескерткіштерді салған тайпалардың күнге табынғандығын білдіреді. “Мұртты обалар” ерекше сыйлы, ең қасиетті, ақсүйек адамдардың басына салынған ескерткіштер болып саналады.

сұрақтар

1.      “Мұртты қорғандардың” шығысқа бағытталуы білдіреді:

2.      Қазақстан аумағындағы ежелгі тайпалар сиынды:

3.      Аттар өз иесін жорыққа апара жатқандай, әскери дайындықпен көмілген қорған:

4.      Сармат көсемі жерленген қорым:

5.      Сақтардың құрамындағы тайпалар:

6.      Қазақстан жерін мекендеген көшпелі халықтардың рулық қорымдары көп жағдайда қалай болып келеді:

7.      Климаты мен географиялық орналасуына байланысты еліміздің әр аймағында белгілі бір малдың түрі басым ұсталған. Оңтүстікте қай мал басым болған:

8.      Сарматтар ертеректе үлкен обаға кімді жерлеген:

9.      Елімізді қоныстанған ежелгі тайралар кімнің аруағына табынған:

10.    Бойтұмарларды не үшін таққан:

Ежелгі дәуір адамдарының бет пішіні

Қазақстан тарихы

Қазақстанды ерте заманнан бастап мекендеген тайпалардың бет пішіні, түр-тұлғасы туралы деректер қола дәуірінен бастап кездеседі.

Одан бұрынғы кездегі адамдардың бас сүйектері сақталмаған.

Қазақстан жерін қола дәуірінде еуропеоидтік нәсілге жататын адамдар мекендеген. Андрондар қыр мұрынды, ат жақты, ақшыл өңді, сарғыш шашты, орта бойлы болған.

Жамбыл облысындағы Ойжайлау қорымынан және Шығыс Қазақстандағы қорымдардан табылған адамдардың бет әлпеттері ұқсас.

Қостанай жеріндегі Алексеев қорымынан табылған адамның бет пішінін антрополог М.Герасимов жасады.

Монғолоидтық белгілер Солтүстік және Шығыс Қазақстан жерін мекендеген сақтарда көбірек байқалады. Ал Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан сақтарында монғолоидтық белгілер аздау кездеседі.

Батыс Қазақстан жерін мекендеген сарматтардың бет пішіні Жетісуға қоныстанған байырғы үйсіндердің түріне ұқсас болып келеді. Жетісу үйсіндерінің бас мүсінін антрополог М.М.Герасимов жасаған. Монғолоидтық белгілер үйсіндердің еркектеріне қарағанда әйелдерінде көбірек кездеседі.

сұрақтар

1.      Сарматтардың бет пішіні ұқсас:

2.      Сақтарда монғолоидтық белгілер көбірек байқалған аймақ:

3.      Ойжайлау қорымы орналасқан жер:

4.      Қола дәуірі тайпаларының нәсілі:

5.      Жерімізде мекендеген тайпалардың бет пішіні, тұлғасы туралы деректер кездесетін дәуір:

6.      Белгілі бір аймақта өмір сүрген халықтардың бет пішінін, түрін, түсін, бойын, тісін және т.б. сыртқы келбетін, өзгешелігін және ұқсастықтарын зерттейтін ғылым:

7.      Қостанай облысындағы Алексеев қорымынан табылған адамның бас сүйегінен оның бет пішінін жасаған антрополог:

8.      Моңғолоидтық белгілер аздау кездесетін аймақтар:

9.      Жалпы адамзат баласы қандай нәсілдерге бөлінеді:

10.    Андронов мәдениетін қалдырған тайпалар Қазақстанды қай дәуірде мекендеген: