7 Қоршаған ортаны қорғау

Технологиялық үрдіс және қондырғыларды зерттеу негізінде өндірістік кәсіпорында пайда болатын зиянды заттар, олардың агрегаттық күйлері (шаң, газ, булар) анықталады.

Олардың шекті рұқсат етілген мөлшері (ШРМ) және қауіптілік класы белгіленеді [41]. Қарастырылып отырған өндіріс ішіндегі басқа бір қондырғының жұмысын есепке ала отырып, кеңесшінің нұсқауымен біртекті зиянды заттардың бөліну қарқындылығының шамасы алынады (газ, булар немесе төмендегі теңсіздік сақталуы тиіс болатын бір бағытта әсер ететін заттар).

Ғимаратқа келіп түсетін әрбір зиянды зат үшін оның қауіптілік көрсеткіші белгіленіп, басым зат анықталады және ол арқылы жалпы алмасымды желдетудің өнімділігі есептеледі. Қауіптілік көрсеткіші (мг/м³)

Р_о = М / С_ШРМ , (6)

Мұндағы,

М – ғимаратқа келіп түсетін қарастырылып отырған зиянды заттың қосынды мөлшері, мг/м³;

С_ШРМ – оның ШРМ, мг/м³.

Одан әрі нысанның орналасу аймағын сипаттау қажет (жергілікті рельеф, орман массивтерінің болуы – өрттің пайда болу көзі ретінде; өзен, көл маңайында орналасқан өнеркәсіптер үшін – су басу мүмкіндігі; автокөліктік және темір жолдарының, су көліктерінің болуы және т.б.).

Өнеркәсіп алаңы құрылысының сипатын (құрылымын, тығыздығы мен құрылыс типін, өрттердің пайда болу және өршу мүмкіндіктерін, ғимараттар арасындағы өтпелдер мен қорғаныс паналарына кіре берістерде үйінділердің пайда болуы), жабдықтардың орналасу сипатын (ғимараттарда, ашық кеңістіктерде, үлдіріктерде), ғимартаттар мен үймереттердің техникалық сипаттамаларын (қабаттылығы, өлшемдері, қабырғалық толтырымы, жарық саңылаулары, төбе жабындысы, аралық жабындылары, ғимартаттың отқа төзімділігі, ғимаратқа қосарласып және оған жақын орналасқан қорғаныстық паналардың болуы) көрсету керек.

Ең үлкен ауысымдағы тұрақты жұмыс орындары мен қызметкерлердің болуы мүмкін орындарын көрсете отырып жұмыскерлер санын келтіру керек, энергетикалық және байланыс желілерінің сипатын (жер үстілік, жер астылық, эстакада бойында орналасқан, ор, топырақ қабатында, ғимарат қабырғаларының ішінде орнатылған), ішкі энергиямен қамамасыз ету көздерінің болуы, қажеттілік туындаған кезде жеке аймақтардың немесе барлық жүйенің электр желісінен қашықтықтан ажыратылу мүмкіндігінің болуын көрсету қажет.

Өндірісті басқару жүйесінің сенімділігіне, қызметкерлерді жұмылдыру аймағымен байланыс, хабарлау жүйесіне, жұмыс күшін толықтыру және басқарушы қызметкерлерді өзара алмастыру мүмкіндігіне баға беру қажет.

Бөлімде дауыстап сойлегіштердің, сиреналар, таблолардың орналасу орындарын (өндірістік ғимараттардың, этажеркалардың және өндіріс аймақтарының белгілену өстерінің координаттарын, әкімшілік тұрмыстық ғимараттардың атауларын) көрсету қажет, сонымен қатар кәсіпорынның ТЖ және АҚ штабының дабылдарын цехтың ТЖ және АҚ құрылымдарының басшыларына тарату мақсатында қолданылатын ақпарат тарату микрофондары, сиреналарды қосу құрылғылары мен жарықтық таблолары орнатылған бөлмелерді атап көрсету қажет.

Жобада АҚ дабылдары бойынша өндірістегі қауіпсіздікті қамтамасыз ету талаптарына сәйкес жұмысты тоқтату, қызметкерлердің қорғаныс үймереттерінде жасырыну мүмкіндігін қарастыру қажет. Өндірістік технологиялық үрдіс немесе қауіпсіздік талаптарына сәйкес орындау мүмкіндігі болмаған жағдайда, арнайы кезекші қызметкерлерге қорғаныстық паналар ұйымдастырылуы қажет.

ТЖ зардаптарын жою ҚР Қарулы күштерінің, Азаматтық қорғаныс күштерімен, арнайы және Азаматтық Қорғаныстың әскериленбеген құрылымдарымен жүзеге асырылады.

Төтенше жағдай зардаптары құтқару және басқа да шұғыл жұмыстар аяқталғаннан соң жойылған болып есептелінеді.

Осы бөлімді жазған кезде «Экология», «Техника қауіпсіздік негіздері» курстарынан өткен кездегі алған білімдерін пайдаланған жөн. Студент жобаланатын өндірістің төмендегі келтірілген схемамен (қосымша Б) сәйкес қоршаған ортаны ластау көздеріне сипаттама берулері қажет, өндіріс пайдаланатын шикізаттық, отындық, энергетикалық ресурстарды көрсету; өнімді даярлау кезіндегі алынған қоршаған ортаны ластау өнімдері; оларды тазалау немесе жою әдістері, қайта пайдалану әдістері; олардың қауіптілік класстары; өндірістің қауіптілік класын анықтау және нормативті құжаттармен сәйкес нормативті санитарлы-қорғаныстық аймағының өлшемдері.

Өндірістік кезеңдер мен мекемелердің экологиясындағы ұйымның тұрақты даму қатынасында келесі мәселелерді жасау:

• қалдықсыз өндіріс, сонымен бірге қалдықтарды пайдалану (қатты, сұйық және басқа күйінде) осы өндірістерде және аралас салалы өндірістерде, ауылшаруашылық өндірістерінде,

• рұқсат етілген концентрацияға дейін зиянды заттардан ағынды суларды тазалау,

• шекті рұқсат етілген қалдықтарды анықтаумен атмосферадағы технологиялық қалдықтардың зиянды заттардан тазалау,

• өнім алуға пайдалану және өнімнің дәстүрлі түрін алмастыратын, шикізат өндірісі үрдісінде пайдалану, бірақ аздығымен ерекшеленетін, оны өндіру табиғатқа минималды шығын келтіретін өнімдер,

• жеке технологиялық үрдістердегі немесе өндірістерде түгелдей энергия отынды жинау шаралары.

Жобаланатын өндіріс орнында, цехтарда, технологиялық желілер үшін экологиялық төл құжатты жобалап құруда немесе оны бағалауда келесі аспектілері қосылуы қажет:

• Цехтар мен өндірістік объектілер. Мұнда өндірістік объектілер мен цехтардың атаулары туралы, олардың бекітілген қуаттылығы, шығарылатын өнімдер мен олардың көлемдері туралы мәліметтер келтіріледі.

• Жер ресурстарын пайдалану. Негізгі және қосымша ғимараттардағы бөлінген жер аудандары туралы мәліметтер келтіріледі, сонымен бірге административті тұрмыстық қызметтегі, территорияның қатты қаптама аудандары мен көгалдандыру газондары туралы мәліметтер келтіріледі. Сонымен бірге осы бөлімде уақытша пайдаланылатын бөлінген жер аудандары туралы мәліметтер беріледі: құрылыстық материалдар қоймалары, жолдар, құбыр өткізгіштер, электр берілісі желілері және басқада желілі үймереттер.

• Өнім түріндегі қосымша материалдар қорлары мен шикізат шығыны. Мұнда қосымша қорлар мен шикізат түрі туралы, қолданылатын шикізат өнімдері мен шикізат шығыны атаулары, сонымен бірге жылдағы жалпы тұтынатын өнім бірлігі туралы мәліметтер келтіріледі [42].

• Өнім түрі бойынша энергия қорының шығыны. Осы бөлімдегі ең маңыздысы, энергияға кететін өзіндік құнның артуымен байланысты, өндіріске кететін шығын мен өнім түрлері бойынша мәліметтер келтіріледі: электр энергиясы, газ, мазут, көмір және отынның басқа түрлері, сонымен бірге жылулық энергия; осы мәліметтерді өнім бірлігінде жалпы шығын бойынша беріледі, жылулық энергия бойынша қазандықта қанша шығындалады және қайтымды қорларды пайдаланғанда қанша болатындығы көрсетіледі.

• Өндіріс бойынша толығымен атмосфераға тасталынған зиянды заттардың сипаттамасы. Мұнда бөлінетін зиянды заттардың атаулары, олардың мөлшері, сонымен бірге тазалаудан өтпеген тасталынған заттар және тазалуға жіберілген заттар, сонымен бірге соңғы мәліметтерінде қанша зиянды заттар ауланды және қаншасы залалсыздандырылды және қанша жойылды көрсетіледі. Өндірістің атмосфераға тасталған зиянды заттардың (жеке түрлері бойынша) жалпы көлемі, олардан қаншасы ауланды және қаншасы пайыздық мөлшерде рұқсат етілген мөлшердегі қалдықтар мен мөлшерден асып кеткен қалдықтардың мөлшері туралы мәліметтер келтірілген.

• Атмосфераға зиянды заттардың қалдықтарын бөлетін көздердің сипаттамалары. Мұнда сызбаларда нөмірлеріне ұсыныстары көрсетілген мәліметтер, көздерден шыққан зиянды заттар мен олардың көлемдері туралы, шаң аулайтын жабдықтарды орнату туралы, оған кететін күрделі және пайдалану шығындары көрсетіледі, сонымен бірге атмосфеараға тасталынатын зиянды заттардың көлемі- максималды, жылдық-қосынды және өнім бірлігі мәліметтері келтіріледі, сонымен бірге қалдықтардағы (олардың көлемі мен температура) газ ауалы қоспалардың көрсеткіштері туралы мәліметтері келтіріледі.

• Су объектілерінен алынған, судың көлемі. Мұнда су объектілерінің атаулары келтіріледі, сонымен бірге су өткізу жүйелері, суды жинау лимитін бекіту және жылдағы алынған мөлшері, технологиялық және қосымша қажеттіліктерге кететін суды пайдалану, сонымен бірге шаруашылық- ауыз су шығындары мен тасмалдау кезіндегі судың жоғалымы туралы мәліметтер.

• Ағынды су көздерінің сипаттамалары. Мұнда ағынды сулар көздерінің атаулары, жіберу режимі, бақылау-өлшеу аспаптары, ағынды сулардың максималды және орташа шығындары көрсетіледі (рН сутегілік көрсеткіштері, қалқымалы заттар, түсі, улылығы, арнайы нормативті қоспалары).

• Тазалау үймереттерінің сипаттамалары. Мұнда тазалау құрылғыларының атаулары және ағынды суларды тазалау әдістері, оның жобаланған өткізу қабілеттілігі және ингредиенттер бойынша тазалау тиімділігі беріледі.

• Су айналым жүйелерінің сипаттамалары (САЖ). Осы мәліметтер өндірістің экологиялық төл құжатында міндетті түрде көрсетілмейді. Олар айналымдық жүйелер туралы мәліметтерден (қызмет етілетін өндірістің атауы, судың шығыны, жүйелердің типтері, жазылу туралы мәлімет) және суды қайта пайдалану жүйелері (алғашқы және қайта пайдалану және судың шығындары туралы мәліметтер) туралы мәліметтер бар.

• Өндірістегі пайда болатын қалдықтардың сипаттамасы. Мұнда қалдықтардың атаулары, олардың мөлшері және пайдалану туралы мәліметтер беріледі, сонымен бірге осы мақсатта берілген басқа өндірістер мен мекемелер, қалдықтарды залалсыздандыру (жою), оларды қоймалау, шақыру кезеңділігі және қалдықтарды пайдалану себептері туралы мәліметтері беріледі. Егер өндірістің, қалдықтарды көмуге (қоймалау) арналған полигоны мен жинайтын арнайы жерлері болса, оларды орналастыру орындары, қамтыған ауданы, санитарлы-қорғаныстық аймақтардың өлшемдері және осы үймереттерді сипаттайтын басқада мәліметтер келтіріледі.

• Бұзылған жерлерді қайта өңдеу және топырақтың бұзылған қабатын аршып алу. Мұнда бұзылған жерлердің ауданы мен егістікке, ауылшаруашылыққа, орман ағаштарын отырғызуға, су қоймалары мен басқада мақсатта пайдалану үшін оларды қайта қалпына келтіру туралы, сонымен бірге топырақтың өнімділік қабатын пайдалану мен оларды аршу туралы мәліметтері келтіріледі.

• Өндірістегі көліктер. Мұнда машиналардың типі және саны, олардың жүріп өткен уақыты, зиянды заттардың (СО, NО, көмірсутегі) меншікті қалдықтары мен жылдық қалдығы туралы мәліметтер келтіріледі.

Екіншілей зақымдалу факторларының пайда болуы тұрғысынан өндіріс айналымындағы заттардың қауіптілігін бағалау қажет, шикізат қорларын, аралық өнім мен дайын өнімдерді, оларды сақтау қауіпсіздігі мен сыртқа шығару мүмкіндіктерін қарастыру керек.

Одан әрі нысанның орналасу аймағын сипаттау қажет (жергілікті рельеф, орман массивтерінің болуы – өрттің пайда болу көзі ретінде; өзен, көл маңайында орналасқан өнеркәсіптер үшін – су басу мүмкіндігі; автокөліктік және темір жолдарының, су көліктерінің болуы және т.б.). Өнеркәсіп алаңы құрылысының сипатын (құрылымын, тығыздығы мен құрылыс типін, өрттердің пайда болу және өршу мүмкіндіктерін, ғимараттар арасындағы өтпелдер мен қорғаныс паналарына кіре берістерде үйінділердің пайда болуы), жабдықтардың орналасу сипатын (ғимараттарда, ашық кеңістіктерде, үлдіріктерде), ғимартаттар мен үймереттердің техникалық сипаттамаларын (қабаттылығы, өлшемдері, қабырғалық толтырымы, жарық саңылаулары, төбе жабындысы, аралық жабындылары, ғимартаттың отқа төзімділігі, ғимаратқа қосарласып және оған жақын орналасқан қорғаныстық паналардың болуы) көрсету керек.

Ең үлкен ауысымдағы тұрақты жұмыс орындары мен қызметкерлердің болуы мүмкін орындарын көрсете отырып жұмыскерлер санын келтіру керек, энергетикалық және байланыс желілерінің сипатын (жер үстілік, жер астылық, эстакада бойында орналасқан, ор, топырақ қабатында, ғимарат қабырғаларының ішінде орнатылған), ішкі энергиямен қамамасыз ету көздерінің болуы, қажеттілік туындаған кезде (мысалы АҚ дабылы бойынша) жеке аймақтардың немесе барлық жүйенің электр желісінен қашықтықтан ажыратылу мүмкіндігінің болуын көрсету қажет.

Өндірістің газбен қамтамасыз ету жүйесінен автоматты түрде ажыратылу мүмкіндігін (егер мұндай мәліметтер бар болса), өндірісті ҚӘУЗ мен оттегімен, жарылыс қауіпті және жанғыш заттармен қамтамасыз ету жүйелерінің қауіпсіздігі мен сенімділігі жайлы ақпараттарды зерттеу қажет.

Өндірісті басқару жүйесінің санімділігіне, қызметкерлерді жұмылдыру аймағымен байланыс, хабарлау жүйесіне, жұмыс күшін толықтыру және басқарушы қызметкерлерді өзара алмастыру мүмкіндігіне баға беру қажет.

Қызметкерлер жоғалымын төмендету мақсатында өндіріс жұмысшыларын ТЖ қауіпі жайлы дер кезінде хабардар ету үшін жобада радиожелісі арқылы азаматтық қорғаныс (АҚ) дабылдарының, дыбыстық (сиреналар) және жарықтық (табло) дабылдарының таралуын қарастыру қажет.

Бөлімде дауыстап сойлегіштердің, сиреналар, таблолардың орналасу орындарын (өндірістік ғимараттардың, этажеркалардың және өндіріс аймақтарының белгілену өстерінің координаттарын, әкімшілік тұрмыстық ғимараттардың атауларын) көрсету қажет, сонымен қатар кәсіпорынның ТЖ және АҚ штабының дабылдарын цехтың ТЖ және АҚ құрылымдарының басшыларына тарату мақсатында қолданылатын ақпарат тарату микрофондары, сиреналарды қосу құрылғылары мен жарықтық таблолары орнатылған бөлмелерді атап көрсету қажет.

Жобада АҚ дабылдары бойынша өндірістегі қауіпсіздікті қамтамасыз ету талаптарына сәйкес жұмысты тоқтату, қызметкерлердің қорғаныс үймереттерінде жасырыну мүмкіндігін қарастыру қажет. Өндірістік технологиялық үрдіс немесе қауіпсіздік талаптарына сәйкес орындау мүмкіндігі болмаған жағдайда, арнайы кезекші қызметкерлерге қорғаныстық паналар ұйымдастырылуы қажет.

«Әуелі дабылды тоқтату» белгісі бойынша қауіпсіздік туындаған жағдайда қорғаныстық үймереттер мен паналар маңайындағы өрт, радиациялық және химиялық жағдайларды бақылап, қызметкерлерді қауіпсіз аймаққа шығару мүмкіндігін қарастыру қажет.

Жер бедері – жазық , 1 шақырымға келетін биіктік айырмасы 50 м кем емес. Сондықтан жер бедерін жер үстілік концентрациялар өрістерінде есептейтін өлшемсіз коэфицент 1- ге тең деп алынады. Жердің жалпы еңісі солтүстік- шығыс бағытта. Жер асты сулары 10 м тереңдікте, су түбінің маусымдық қатуы 1,23 м болады.

Кесте - 22 Ауданның климаттық сипаттамалары:

Климаттық көрсеткіштер
1	2
Атмосфера страфикациясына тәуелді коэфицент	200
Жер бедері коэфиценті	1,0
Ауаның орташа жылдық температурасы	+10, С
Ең суық 1 айдың орташа айлық температурасы	-6, С
Ең ыстық айдың орташа айлық температурасы	+24, С
Ең ыстық айдың орташа максимальды температурасы	+32, С
Ауытқуы 5 % болатын жел жылдамдығы	5 м/сек

8. Мекеменің атмосфералық ауаның ластану деңгейі бойынша орналасу сипаттамасы

ЖШС Досфарм фармацевтикалық бірлестігі орналасқан ауданның атмосфералық ауасын ластаушы заттардың фондық шоғырлануы «Гидрометеорологиялық бақылау орталығы» Еншілес мемлекеттік мекемесі ұсынған фондық шоғырлануы еске түсіре отырып, жүргізіледі.

ҚОРЫТЫНДЫ

Дипломдық жобада әдеби шолу жүргізілді.Мұрынға араналған спрейдің фармакологиялық әсері және артықшықшылықтарына зерттеулер жүргізілді.

Қазақстанда тіркелген барлық спрей дәрілік қалпына,сонымен қатар Отандық компаниялар шығарып жатқан спрей түрлеріне нарықтық анализ есептелінді

Ұсынылған жабдықтың артықшылықтары көрсетіліп, өнім сериясының көбейетіні анықталды.Энергетикалық,материалдық баланстар есептелді және технико экономикалық негіздеме жасалынды.Техникалық сызба және аппаратуралық сызба көрсетілді.Өндірістік орында модернизациялау қажет екенін көрсетіліп, жоба ұсынылды.

Ұсынылып отырған жоба бір жыл бір айда ақталынып шығады деп үміттелуде. Берілген кәсіпорын орынына модернизациялау жобасының қажет екені дәлелденді.

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Коржавых,Э.А. Лекарственные аэрозоли: понятие. Новая аптека. –2002-No8.С.7276No9. 64-71 с.

2. Грикитис, Э.Я. Бытовые аэрозоли –М. Знание, 1967.-48с.

3. Башура, Г.С. Аэрозоли. Технология и стандартизация лекарств –Харьков: Тигер,1996, 699-731 с.

4. Степанова, Ж.В. Спреи: новая лекарственная форма или разновидность арозолей. Новая аптека. 2009 г. 104-106 с.

5. Спреи: определение понятия. Фармация –2006, 41-43 с.

6. Губин, М.М. Особенности технологии производства новой лекарственной формы –каметон-спрей (ч. 2) 2002 г. 54-55 с.

7. Машковский М.Д. Лекарственные средства (в 2 т.) т. 1-2, 14-е издание - М, 2002.

8. Чуешов В.И. и др., Промышленная технология лекарств, изд. НФАУ - Харьков, 2002. 639 – 640 с.

9. О.И. Терешкина, В.М. Павлов, И.П. Рудакова. Разработка проекта общей фармакопейной статьи «Аэрозоли» / Фармация. - 2005. - №5. 3 – 7 с.

10. А.И. Синопальников, И.Л. Клячкина. Беротек Н - новая форма бесфреонового дозированного аэрозольного ингалятора. / Пульмонология. - 2001. - №2. 91-98 с.

11. Т. Тадрос, М.-К. Тэльман, С. Леонард. Принципы составления эмульсий, используемых в форме спрея. / М.:Фармация 2004. - №2. 4 – 12 с.

12. М.М. Губин, Г.В. Азметова. Особенности технологии производства новой лекарственной формы - Каметон-спрей / Ремедиум. -2007. - №3-4.

13. М.М. Губин, Г.В. Азметова. Пропосол спрей - современная лекарственная форма. /Фармация. - 2007. - №2.

14. Фармацевтические аэрозроли / Г.С. Башура [и др.]. - М.:Медицина, 1978. - 272 с.

15. Башура, Г.С. Бактериологическая чистота фармацевтических аэрозолей / Г.С. Башура, A.A. Асланьянц, Е.М. Савинова / Фармация. - 1977. - T.XXVI. - №5. 66-68 с.

16. Алеева, Г.Н. Роль вспомогательных веществ в обеспечении фармацевтических и терапевтических свойств лекарственных препаратов (обзор) / Г.Н. Алеева, М.В. Журавлева, Р.Х. Хафизьянова / Хим.-фармац. журн. - 2009. - Т.43, №4. 51-55 с.

17. Большаков В.Н. /Вспомогательные вещества в технологии лекарственных форм. - 1991. - Ленинград. - 48 с.

18. Мешковский А.П. связь между стандартами ИСО серии 9000 и GMP. Правила GMP как основа обеспечения качества лекарственных средств. /Материалы научно-практического семинара. –Москва, РФ,9-2001. 5-9с.

19. Устройства доставки ингаляционных препаратов, используемых при терапии заболеваний дыхательных путей. Авдеев С.Н. / Русский Медицинский Журнал - 2002. - том 10. - №5.

20. Рациональная фармакотерапия заболеваний органов дыхания, под общей редакцией А.Г. Чучалина, М.: «Литтерра», 2004. 158-162 с.

21. А.И. Синопальников, И.Л. Клячкина. Средства для доставки лекарств в дыхательные пути при бронхиальной астме /Российские медицинские вести: научно - практический журнал для клиницистов. - 2003. - Том 8, №1. 15-21с. - ISSN 1029-8126А.

22. И. Синопальников, И.Л. Клячкина, М.Б. Миронов. Беклазон ЭКО «Легкое дыхание» - новые возможности широко известного препарата в лечении бронхиальной астмы // Российские медицинские вести: научно-практический журнал. - 2005. - №1. 66-71с. - ISSN 0869-0189.

23. Гудвин Т., Мерсер Э. Введение в биохимию растений: В 2 т.-М.:Мир, 1986.-257 с.

24. Захаров В.П., Либизов И.И., Асланов Х.А. Лекарственные вещества из растений и способы их производства. Ташкент: изд-во ФАН. изд.фирма, 1980. -187 с.

25. Пономарев В.Д. Экстрагирование лекарственного растительного сырья. М.: Медицина. изд. фирма, 1976.- 210 с.

26. Беловолова, Е.А. Физико-химическое, биофармацевтическое и микробиологическое изучение С0₂-экстракта эвкалипта с целью использования в стоматологии / Е.А. Беловолова, Т.Ю. Арчинова // Разработка, исследование и маркетинг новой фармацевтической продукции: сб.науч.тр. - Пятигорск, 2005. - Вып. 60. -147-148с.

27. Мазнев Н. И. М 13 Энциклопедия лекарственных растений. 3-е изд., испр. и доп. — М.: Мартин. 2004. - 496 с.

28. Грундинг К.-Г. Проектирование промышленных предприятий: принципы, методы, практика – М.: Альпина, 2007. – 340 с.

29. Перевалов В.П., Колдобский Г.И. Основы проектирования и оборудование производств тонкого органического синтеза. – М.: Химия, 1997. – 287 с.

30. Государственный реестр лекарственных средств [Электронный ресурс] / РГП на ПХВ Национальный центр экспертизы лекарственных средств ИМН и МТ – Электрон. дан. – Режим доступа: www.dari.kz (дата обращения: 20.11.2015)

31. Беленький, М.Л. Элементы количественной оценки фармакологического эффекта / М.Л. Беленький. - Л.: Мед. Лит., 1963. - 50 с.

32. Фармацевтическая технология. Руководства к лабораторным занятиям / Быков В.А. [и др.]. – М.: «Геотар-медиа», 2009. - 302 с.

33. Краснюк, И.И. Фармацевтическая технология. Технология лекарственных форм / И.И. Краснюк, Г.В. Михайлова. – М.: Академия, 2006. - 592 с.

34. Кондратьева, Т.С. Технология лекарственных форм: в 2 т. / Т.С. Кондратьева, Л.А. Иванова. – М.: Медицина, 1991. – 544 с.

35. Государственная Фармакопея Республики Казахстан. т. 1. - Алматы: Издательский дом «Жибек жолы», 2008. – 535с.

36. European Pharmacopoeia 7.0 ed. 2010. - 3183 c.

37. Государственная Фармакопея Украины, 1 издание. Харьков, 2001. - 2048 с.

38. Полиэтиленоксиды / Г.А. Толстиков [и др.] // Органическая химия. - 1997. - Т.23, №9. - 691-709 с.

Л.С. Великий, Г.С. Башура. Новые аэрозольные упаковки. / Химико-фармацевтический журнал. - М