12 Билет

1. Дисперсті жүйе - бұл дисперсті фазамен диспертік ортада тұратын жүйе.

Дисперсті фаза - бұл өте майдаланған күйінде болатын дисперсті ортада біркелкі таралған зат.

Дисперсті орта- бұл дисперсті фазаның бөлшектері біркелкі таралған біртекті зат( сұйықтық газ немесе қатты зат)

Дисперстілік (D) - бұл бөлшектің көлденеең өлшеміне кері шама жіне бөлшектенудің өлшемін сипаттайтын шама. Фор коллоидты химияда 163 бет

Дисперстілік дәрежесі бойынша дисперсті жүйелердің

Ағзадағы дисперсті жүйелерге мысал:

1.Лиофильді байланысқан дисперсті-цитоплазма,ми заты,көз алмасының сұйықтығы,бұлшық т.б

2.Лиофильді бос дисперсті-лимфа,қан,ми сұйықтығы,ми-жұлын сұйыктығы құрамындағы ақуыз ерітінділері.

3.Лиофобты-нашар еритін фосфаттар,кальций карбонаттар,зәр қышқылының тұздарының,холестерин,билирубин,липидтер зольдері.

Жіктелуі:

а)Дисперсті фаза бөлшектері арасындағы өзара әрекеттесулерге байланысты дисперсті жүйелер 2-ге бөлінеді:

1.Еркін дисперсті,дисперсті фаза бөлшектері өзара байланыспаған олар өзара тәуелсіз қозғалады

2.Байлаған дисперсті жүйелер:фазалардың біреуі құрылымды байланған,еркін» қозғалмайды.

б)Дисперстік дәрежесі бойынша дисперсті жүйелердің жіктелуі:1.дөрекі дисперсті а»100нм(»10м).Мысал:акварельді бояулар,тұман,сүт

2.Шын ерітінділер(молекулярлық және ионды) а 1нм( 10м).Мысал:қышқылдар,сілтілер,тұздар,қант ерітіндісі

в)Дисперсті фазаның дисперсті ортамен өзара әрекеттесуі бойынша:1.Лиофильді зольдер

2.лиофобты зольдер

Түрлі типтегі дисперсті жүйелердің жалпы қасиеттері:

Қасиеттері Жүйе	Дөрекі дисперсті	Коллоидты	Шын ерітінді
Фазалар саны	Гетерогенді	ультрагетерогенді	гомогенді
Қағазды фильтр	Бөлшектер өтпейді	Бөлшектер өтеді	өтеді
Жартылай өткізгіш мембрана	Бөлшектер өтпейді	өтпейді	өтеді
Кәдімгі микроскоп	Бөлшектер көрінеді	көрінбейді	көрінбейді
Жаңашыл ультрамикроскоп	------------	Бөлшектер көрінеді	көрінбейді
Тұрақтылығы	Жүйе термодинамикалық тұрақсыз	Салыстырмалы термодинамикалық тұрақты	Термодинамикалық тұрақты
Уақыт Жарық	Уақыт өте келе ескіреді Мөлдір емес,жарықты шағылыстырады	Ескіреді Мөлдір,жарықты шашыратады,опалесценциялайды	Ескірмейді Мөлдір,опалесценцияламайды(оптикалық бос)

Дисперстілік дәрежесі бойынша дисперсті жүйелердің жіктелуі

Жүйенің типі	Бөлшектердің өлшемі	Мысалдар
Дөрекі дисперті жүйелер	а˃100нм (˃10-7 м)	Акварельді бояулар, тұман, сүт
Шын ерітінділер	а<1нм (<10-9 м)	Қышқылдар, сілтілер, тұздар, сулы ерітінділері, қант ерітіндісі.
Коллоидты ертінділер	1 нм<а<100 нм 10-9 м <а<10-7м	қан

Дисперстілік фаза мен дисперстілік ортаның агрегаттық күйі бойынша дисперсті жүйелердің жіктелуі.

№	Дисперсті фаза	Дисперсті орта	Белгіленуі	Жүйенің типі	Мысалдар
1	Газ тәріздес	Газ тәріздес	Г/Г	Флуктуациялық тығыздығы бар жүйелер	Жер атмосферасы
2	Сұйық	Газ тәріздес	С/Г	Аэрозольдер(тұмандар)	Тұман, түйір бұлттар, критикалық күйдегі газ
3	Қатты	Газ тәріздес	Қ/Г	Аэрозольдер (шаң, түтін)	Темекі түтіні, қант, цемент шаңдары, космостық шаң
4	Газ тәріздес	Сұйық	Г/С	Газдық эмульсиялар,көбіктер	Сабын, сыра, өртке қарсы көбік
5	Сұйық	Сұйық	С/С	Эмульсиялар	Сүт, маргарин, майонез, жақпа майлар
6	Қатты	Сұйық	Қ/С	Суспензиялар, зольдер	Бактериялар, металдың судағы зольдері, акварельді бояулар
7	Газ тәріздес	Қатты	Г/Қ	Қатты көбіктер (кеуекті және капиллярлы жүйелер, ксерогельдер)	Пенопласт, пемза, нан, силика гель, кейбір ионалма су шайырлары
8	Сұйық	Қатты	С/Қ	Атауы жоқ (кеуекті денелер және капиллярлы жүйелер, гельдер)	Топырақ, адсорбенттер, сұйық бөліктері бар табиғи минералдар (мардан, опал)
9	қатты	Қатты	Қ/Қ	Қатты ерітінділер	Түсті шынылар, минералдар, балқымалар

Электрофорез-бұл сыртқы электр өрісінің әсерінен зарядталған коллоидты бөлшектердің қарама-қарсы зарядталған электродка карай багытталуы.

Электроосмос-сырткы электр өрісінің әсерінен жылжымайтын дисперсті фазамен салыстырмалы түрде дисперсті ортаның грануланың козгалысына карама-карсы багытпен электродка карай орын ауыстыруы.Практикалық маңызы зор:электрофорез аркылы белоктарды,нуклеин қышқылдарын т.б биополимерлерді фракцияларга бөлуге болады.Биохимиялық маңызды обьектілерді зерттеу үшін қағазда жүретін электрофорез әдісі жүреді.Электрофорез әдісін диагноз қоюға,организмге әртүрлі дәрі-дәрмектерді енгізу үшін де қолданады.Гельді электрофорезбен ақуыздың антигендік табиғатын,акуыз коспаларының құрамын,сандық мөлшерлерін оте дәл аныктауга мүмкіндік береді.

Коагуляция-бұл коллоидты бөлшектердің ірі агрегаттарға бірігу процесі.Жасырын коагуляция-седиминциялық тұрактылыгы сакталып,бөлшектердің іріленуі бойынша жүретін коагуляция процесінің бірінші сатысы.Айқын коагуляция-ерітіндінің көзге көрінетін өзгерістерімен жүретін,бөлшектердің іріленіп,седиментециялық тұрақтылығының жоғалуына байланысты туындайтын коагуляция процесінің екінші сатысы.Коагуляцияны тудыратын факторлар:электролиттерді қосу,температура өзгерісі,механикалық әсер ету,электр және магнит өрістерінін әсері,көрінетін жарықтың әсері.Коллоидтық қорғау-жогары молекулалы косылыстарды енгізу жолымен коллоидты бөлшектердің бетінде олардың бірігуіне кедергі келтіретін адцорбциялық-сольватты қабатты түзуі аркылы зольдің агрегативтік тұрактылыгының артуы.Дөрекі дисперсті жүйелер-бөлшектерінің өлшемі шамамен 10-10м болатын жүйелер.Фазалардың агрегаттык күйі бойынша жіктеледі:аэрозольдер,ұнтақтар-дисперсті ортасы газ тәріздес болатын жүйелер.Суспензияларэмульсиялар,көбіктер-дисперсті ортасы сұйық болатын жүйелер.Аэрозольдер-дисперсті ортасы газ тәріздес болатын дисперсті жүйелер:тұман,түтін,шаң,смог.Суспенсиялар-дисперсті фазасы-катты дене,ал дисперсті ортасы-сұйықтық болатын дисперсті жүйелер.Мысал:табиғи және жасанды су коймаларындагы су,ас қорыту процесінде барлык катты түрдегі тагам,дәрілік құралдар,косметикалық құралдар.Эмульсиялар-дисперсті фазасы мнг дисперсті ортасы өзара араласпайтын сұйықтық болатын бос дисперсті жүйелер.Мысалдар:табиги:сүт,жұмыртқа сарысы,шикі мұнай.Тагамдық және парфюмериялық(жакпа майлар,лосьондар)эмульсиялар.Мицелланың құрылысы күрделі.Ол қос электр қабатымен қоршалған ядродан тұрады.Ядро мицелланың негізгі массасын құрайды.

2.Нуклеотидтер-пиримидинді неиесе пуринді негіздерден,пентозадан және фосфор қышқылы қалдыгынан тұрады.Нуклеотидтер пентозалардың табиғатына байланысты 2топқа бөлінеді:рибонуклеотидтер,дезоксирибонуклеотидтер. Дезоксирибонуклеотидтер организмдегі ДНК-ң түзілуіне қатысады,рибонуклеотидтер РНК-түзілуіне жұмсалады.Рибонуклеин қышқылында рибоза қалдығы,ал дезоксирибонуклеин қышқылында 2жағдайдағы көміртек атомында гидроксил тобы жоқ дезоксирибоза қалдығы бар.ДНК-генетикалық хабарды сактаушы полинуклеотид.РНК-ақсылдар синтезін бақылаушы полинуклеотид.ДНК екіншілік құрылымы.Екіншіілік құрылым деп полинуклеотидтік тізбектің кеңістіктік ұйымдасуын айтады.Оңға бұрылып қос спираль түзген екі полинуклеотидтік тізбектен тұрады.Нуклеиндік негіздер спираль ішіне бағытталған.Бір тізбектің пурин негізі мен екінші тізбектің пиримидин негіздері арасында сутектік байланыстар пайда болады.Бұл негіздер комплементарлы жұптарды құрайды.Сутектік байланыстар бір негіздің амин тобы мен екіншісінің карбонил тобы арасында,сонымен бірге амидтік және имидтік азот атомдары арасында түзіледі.Мысалы,аденин және тимин арасында екі сутектік байланыс түзіліп,бұл гетероциклдік негіздер комплементарлы жұптарды құрайды.

13-Билет:

1 сұрақ:

ЖМҚ қатарына м.с. 10 мың бірнеше миллиондаған к.б дейін жететін қосылыстар жатады.Бұлар белок,нуклейн қышқылдары,крахмал,каучук,жасанды смола,капрон,полиэтилен,нейлон т.б. Бұл қосылыстар 2 үлкен топқа бөлінеді.

1)Табиғи жоғары молекулалы қосылыстар яғни биосинтез ж/е фотосинтез нәтижесінде түзілетін биополимерлер (ақуыз,крахмал,полисахаридтер)

2 )Жасанды н/е синтетикалық жоғары молекулалы қосылыстар,яғни полимеризация ж/е поликонденсация реакцияларының нәтижесінде түзілетін полимерлер(капрон,павсан,тефеон)

ЖМҚ-да молек-қ кеңістікте орналасуына байл. 3 топқа бөлуге болады :

1топ:

Түзу сызықты (-Н-Н-Н-)n

-( )n полиэтилен

-( )n полихлорвинил

Бұлардың ерекше қасиеттері:иілгіштік,аққыштық,ширату,иіру сияқты қасиеттері жай ,яғни бір химиялық байланыстың арқасында б/ды.

2 топ) Екі өлшемдік н/е бұтақтану топтары:

Жоғары топқа қарағанда ,бұл қосылыстырдың бір хим/қ байланыс бойымен айналу қиынырақ.

3-топ)Үш өлшемді жүйелер:

Ісіну 2 түрлі:

1)Шектеулі

2)Шексіз

Шексіз ісінудің нәтижесінде біртекті сұық алынады(гуммиарабис-су)

Шектеулі ісіну кезінде тепе-теңдік жүйесі екі фазадан тұрғанда ,ісіну прцесі тоқтайды :а)полимердің еріткіштегі қаныққан ерітінді түзген фазасы;

Б)еріткіштің полимердегі қаныққан ерітінді түзген фазасы(желатин-су,клетчатка-су)

Температураның өзгеруіне сәйкес,шектеулі ісіну шектеусіз ісінуге айналып кетуі мүмкін.Мыс:желатин бөлме t°-да шектеліп ісінсе,45°C жоғары t°-да шексіз ісінеді.

Электролиттердің қосылуы да ісінудің шексіз түрін қамтамасыз етеді.

Сонымен ЖМҚ-ның ісіну жылдамдығына ж/е дәрежесіне t°,электролиттердің қатысуы реакция ортасы сияқты факторлар әсер етеді.

Ақуыздың заттарға реакция ортасының (pH) ісінуге ететін әсері жақсы зерттелген.Мысал ретінде желатин ісінудің pH-қа тәуелділігін корсететін ісіну қисығын қарастырсақ

Желатиннің изоэлектрлік нүктесі pH=4,7 ісіну қисығының

минималды мәні pH-тың функциясы ретінде

осы нүктеден өтеді. 4,7

ЖМҚ-ның тұтқырлығы-шан ерітіндіге қарағанда ЖМҚ-ның ерекшелігі олардың тұтқырлық қасиеті.Бұл қосылыстырдың тіптен сұйытылған ерітінділерінің де тұтқырлығы тым жоғары,себебі ақуыз бен полисахоридтердің гидрофильді молекулаларының су молекуласымен ұштасуы өте жоғары.Сонымен қатар бөлшектердің формасы да тұтқырлықта үлкен роль атқарады.Яғни үлкен молекулалардың су молек-ң ұзынша келген бөлшектері көлденең тұрып алса,олар басқа бөлшектердің ағысына кедергғ келтіріп ерітіндінің тұтқырлығын туғызады.Егер сұйықтыққа сырттан қысым жасаса бұл бөлшектер ағыс бойымен қозғалады да ерітіндінің тұтқырлығы да күшейеді.

Ерітіндінің тұтқырлығының,оның концентрациясының өзгеруімен сипаттайтын өлшемді меншікті тұтқырлық д.а.

Штаудингер теңдуі-меншікті тұтқырлықтың полимердің молекулалық молекулалық массасына тәуелділігі:

,мұндағы

K-берілген полимердің гомологтық қатары үшін тұрақтылы.

C-полимер концентрациясы.

M-полимердің молек-лық массасы.

Марк-Кун-Хаувинк теңдеуі :

,

мұндағы К ж/е α-берілген полимер гомологтық қатары ж/е еріткіш үшін тұрақтылары,мәндері кестеде берілген.

α-макромолекуланық пішіні сипаттайды ж/е оның иілгіштігіне байланысты шама α=0.5-1.0=1(серпімді молекулалар үшін)шарты орындалғанда Марк-Кун-Хаувинк теңдеуі Штаудингер теңдеуіне айналады.

Қан тұтқырлығы –

-қандағы ақуыздар ж/е формалық элементтер құрамымен анықталады;

-қан тамырларының өлшеміне тәуелді

-диагностикалық зертханаларда капилярлық қанды вискозиметрлер көмегімен өлшенеді

-шамасы б/ша судың тұтқырлығынан 4-5 есе артық;

-ағзадағы қан ұю жүйесіндегі өзгерістерінің н/е сулы электролитті теңдіктің бұзылуы салдарынан п.б. потологиялық күйді сипаттайтын маңызды зертханалық-диагностикалық белгі ретінде танылады.

Мысалы:бауыр ауруларында н/е ұзақ уақыт ақуызды қолдануға шектеу қойылғанда қан плазмасында альбуминдер мөлшері азаяды,нәтижесінде қанның тұтқырлығы артады.Бұл зақым келтіреді:

-жүрек жұмысына;

-жүрек-қан тамырлары жүйесінің функциясына;

- барлық алмасу процесстеріне;

ЖМҚ осмостық қысымы

Шамасы б/ша Вант-Гофф заңының талабына бағына бермейді,себебі ерітіндідегі ЖМҚ макромолекуласы өзінің иілгіштігіне байланысты бірнеше қысқамолек-р ретінде сипатталады.

Галлер теңдеуі б/ша есептеледі:

, мұндағы

К-еріткіштің осмостық қысымын Вант-Гофф заңынан ауытқуын ескертетін тұрақты.

2 cұрақ)

Лепидтер деп жануарлар ж/е өсімдіктер ұлпаларынан поляр емес еріткіштермен(эфир,хлороформ,бензол,алкандар)экстракциялап алынатын орг. заттар қоспасының құрамдас бөліктерін айтады.

Тірі ағзаларда липидтер жасуша мембранасының құрылымдық бөліктері болып саналады.

Лепидтерге құрылыстары мүлдем әртүрлі заттар жатады:

1.крбон қышқылдары

2.үшглицеридтер не бейтарап майлар

3.фосфолипидтер ж/е гликолепидтер

4.балауыздар

5.терпендер

6.каротиноидтар

7.стероидтар

Лепидтердің жіктелуі-жай(майлар,балауыздар),күрделі(фосфолипидтер(кефалиндер,лецетиндер)гликолипидтер(цероброзидтер,ганглиозидтер)) ,стероидтер ж/е терпендер.

Липидтік қоспа қосылыстарының кейбіреуі сілтінің сулы ерітіндісінде гидролизденеді.Бұл процессті сабындану дейді.Мұндай лепидтер сабындалынатын лепидтер д.а.

Лепидтердің негізгі класстары:

Бейтарап майлар,балауыздар,сфинголипидтер,сфингомиелиндер,цереброзидтер,ганглиозидтер,фосфоглицериндер,фосфатидилхолиндер,фосфатидилсериндер,фосфатидилинозиттер.

Бұл заттар екі компоненттен н/е одан да коп компоненттен тұрад,олардан гидролиз кезінде көмірсулар ж/е басқа заттар түзіледі.Сілтілік ортадағы өтетін гидролиздің бір өкілі жоғары карбон қышқылдарының тұзы-сабын болып табылады,сондықтан бұл лепидтерді сабындалатын д.а.

Бұл лепидтерге-воск бір атомды спирттердің ж/е жоғары май қышқылдарының күрделі эфирлері жатады.

Воск(балауыз)-жоғары бір атомды спирттер мен жоғары май қышқылдарының глицеринмен эфирі.Адам мен жануарлар ерісін кеуіп кетуден сақтайтын қорғаныш қасиетін көрсетеді.

Мыс:спермацеттің негізгі кампоненті пальметин қышқылының цетил эфирі.

Қаныққан ж/е қанықпаған май қышқылдары:

Қанықпаған май қышқылдары қаныққандарға қарағанда жиі тараған.

Қаныққан қышқылдарға:май,миристин,пальмитин,стеарин,арахин қышқылдары жатады;

Қанықпаған қышқылдарға:олейн линол,линолен,арахидон қышқылдары жатады.

Егер липидтердің құрамына қаныққан қышқылдар кіретін болса,онда олар қатты майлар,ал егер қанықпаған майлар кіретін болса,сұйық майлар болып келеді.

Қаныққан май қышқылдарының қалдықтары көбінесе жануарлардың майларында,ал қанықпаған кыш/ң қалдықтары-өсімдіктердің сұйық майларында кездеседі.

Адамнық организімінде пальметин ж/е стеарин қышқылдары мен олей,линоль,линолен,арахидон қыш/ры кіреді.Линолен ж/е линоль қыш/ры адам орг/де түзілмейді сондықтан оны өсімдік майынан қабылдауы керек 1 тәулікте=5 гр мөлшерінде.Қажет қышқылдар қабылданбаса қанда холестериннің мөлшері көтеріліп кетеді де атеросклероз аруы дамиды,оны емдеу үшін литенол деген дәрілік зат қолданылады .Ол қанықпаған қышқылдардың этил эфирлерінің қоспасы.

Қаныққан қышқылдар ферменттердің қатысуымен организімде сірке қышқылынан түзіледі .

Майдың қатты-жұмсақ болуы қанықпаған қышқылдардың мөлшеріне тәуелді.Адам миында жуық мөлшерде 70% дейін олейн қыш/ң қалдығы болады.Мидағы қанықпаған қышқылдың мөлшерін иодтық санмен өлшейді.

Йод саны д/з-100 гр зат қосып алатын йодтың грамм мөлшерін айтады.

Фосфотидті қышқыл-оларда,сабын ж/е басқа да детергенттер сияқты,полярлы ж/е полярлы емес топтар бар.Олар органикалық ж/е сулы орта шекараларында түзілетін құрылымдық бөліктердің бөлігі,мұнда олар көбінесе ақуыздармен біріккен.Фосфатидтер нерв ж/е ми ұлпалары құрамына енеді.

Күрделі липидтер 3 үлкен топқа бөлінеді-фосфолипидтер,сфинголипидтер,гликолипидтер.

Фосфолипидтер-гидролизденгенде спирт,карбон,фосфор қышқылдарын түзеді.Карбон қыш/ры көбінесе қанықпаған болып келеді.Фосфолипидтер клетка мембранасының негізгі лепидтік компонеттері.

Табиғатта кең тараған 3 фосфолипидтердің тобы бар- фосфатидилсерин,фосфатидилэтаноламин,фосфатидилхолин. Сфинголипидтер-глицерофосфолипидтердің құрамындағы глицерин қанықпаған екі атомды спирт-сфингозинмен ауысқан.Мыс:нерв ткандерінде табылған,сфингозиннің N-ацил туындысы-церамид пен сфингомиелинді алуға б/ды.

Гликолипидтер-құрамында көмірсу қалдықтары бар фосфолипидтердің туындысы.Гликолипидтердің негізгі өкілі-галактоцереброзид.

14-билет

1) Электролиттер-еріткенде н/се балқытқанда иондарға ыдырайтын және өз бойынан электр тогын өткізетін заттар.

Оствольттың сұйылту заңы: әлсіз электролиттердің дисс-ну дәрежесі еріген заттың концентрациясының квадрат түбіріне қарама-қарсы тәуелді, ал сұйылту дәрежесіне тура тәуелді.

Электролиттік дисс-я- заттың молкулаларының еріткіштің полярлы молекулаларымен электростатикалық әрекеттесуі барысында заттың иондарға ыдырау процесі.

Электролиттік дисс-ну константасы- К-әлсіз электролиттің ерітіндісіндегі иондардың концентрацияларының көбейтіндісінің дисс-баған молекулаларының концентрациясына қатынасы. Дисс-ну константасы электролиттің ионға ыдыраушылық қабілетін көрсетеді.

НА Н++А- -реакциясы үшін

К=(⦋Н^+⦌∙⦋А^-⦌)/(⦋НА⦌)

Оствальдтың сұйылту заңы

К=〖Са〗^2/(1-а) ; егер а˂˂1, онда К=Ca2,

К-қышқылдың (негіздің) иондану константасы

а- қыш-ң (негіздің) дисс-ну дәрежесі

С-қыш-ң (негіздің) концентрациясы

Күшті электролиттер ерітіндіде толық иондарға дисс-нады. ЕҒрітіндінің кон-сы неғұрлым жоғары болса, әрбір ион өзіне қарама-қарсы иондарды тартып иондық атмосфера түзеді.

Актив концентрациясы – ион-ң шартты кон-сы, күшті элек-ң нағыз кон-на тура пропорционал.

НCl H+ +Cl-

K=(〖αH〗^(+ ) 〖∙αCl〗^-)/αHCl

Қышқылдар мен негіздерді бұл теория б-ша протолиттер деп, ал олардың бірімен-бірі әрекеттесуін протолиттік тепе-теңдік д.а.

Протолиттік, яғни Бренстед-Лаури теор.сы б-ша, қыш-дар дегеніміз сутек ионын (Н+) беретін молекула, не ион (донор).

2) α-амин қ-дары-мол-ла құрамында амин ж/е карбоксил тобы бар гетерофункционалды қосылыстар.Ең маңыздысы-α-амин қышқылдары.Оның жалпы формуласы

R-СН-СООН

NН₂

α-амин қ-ры-суда жақсы еритін кристалдық заттар.Олардың көбіне тәтті дәмі бар.Тірі ағза үшін α-амин қ-ның негізгі көзі ретінде тағамдық ақсылдар б.е.

α-амин қ-ры:алифатты,ароматты ж/е гетероциклді б.б.Мол-дағы карбоксил ж/е амин топтарының санын ескерсек,негіздік бейтарап(моноаминокарбон),(диаминокарбон)ж/е

қышқылдық(моноаминдикарбон)

α-амин қ-ның құрылым тәртібі,яғни бір көміртек атомының өзінде екі әр түрлі функциялы топтардың (NН₂ж/е СООН),радикалдық (R)ж/е сутек атомының (Н)болуы α-көміртек атомының хиральдылығын тұғызады.

α – амин қ-ның көміртек атомының өзінде 2 түрлі функциялы топтардың(NН₂,СООН),радикалдардың R^NH₂ ж/е сутек атомының болуы (Н) α-көміртек атомының хиральдылығын туғызады(глицин бағынбайды)

X имиялық қасиеті:

α-амин қышқылдары амфотерлік қасиет көрсетеді, себебі оның құрамында қышқылдық қасиет беретін карбокси тобы және сілтілік қасиет көрсететін амин тобы бар.

Биологиялық маңызды химиялық р-лары:

1)трансаминделу-α-амин қ-лы αоксоқышқыл биосинтездеудің негізгі жолы.

15-БИЛЕТ

1)Биологиялық сұйықтарда ортаның қышқылдығы маңызды орын аплады.Су адамның артерия қаны плазмасының pH 0,2 –0,3 –ке ғана өзгерісі ауыр науқасқа ұшыратуы мүмкін

Адамның қан жүйесінде сутектік көрсеткішті реттеп отыратын арнаулы жүйелер бар,соның бірі буферлік жүйе .

Электролититік диссоциация заттың молекулаларының еріткіштің полярлы молекулаларымен электростатикалық әрекеттесуі барысында заттың иондарға ыдырау процесі.

Протолиттік буферлік жүйеле:

• Сұйылтқанда

• Аздаған мөлшерде күшті қышқыл қосқанда;

• Аздаған мөлшерде күшті қышқыл қосқанда;рН тың мәнін тұрақты қалпында сақтайтын жүйе

Буферлік ерітіндінің сутектік көрсеткіші Гендерсон-Гассельбахтың теңдеуі арқылы анықталады. Бұл теңдеу б/ша әлсіз қышқылмен өлсіз негізбен ыдырау константалар қолданылыады.

Егер ерітіндінің иондық куші нольге тең боса , НА активтілігі бірге тең болған жағдайда :а с,

Қышқылдың буферлік жүйесінің сутектік көрсеткішін былай есептеуге болады:

2)

Пептидтік байланыс түзілу Бір амин қышқылы –COOOH тобының ж/е екінші амин қышқылының –NH2 тобының есебінен су молекуласын бөліп шығарып,пептидтік байланыс арқылы өзара байланысып ,пептид түзеді

Ақуыздардың екінші реттік құрылысы.Кеңістікте полипептидтік тізбектің пептид топтарының арасында түзілетін әлсіз сутектік байланыстары арқылы спираль арқылы н/е қатпары түрде орналасуы ақуыздардың екінші реттік құрылысы даталынады.

Ақуыздың ушінші реттік құрылысы.Бір біріне жақын орналасқан радикал топтары өзара әрекеттесіп тұ түзуші дисульфидтік ,Вандер-Ваальстк әрекеттесулерге түсіп, кеңістікте орналасқан полипептидтік тізбектің беріктігін ары қарай арттыра түседі, әрі ақуыз молекуласы кеңістікте белгілі бір қалыпқа келеді.

Ақуыздың төртінші реттік құрылысы Молекулалық салмақтары 50000Д астам, көптеген ақуыздар олигомерлері ақуыздар қатарына жатаып, екі н/е одан да көп полипептидтік тізбектен ,яғни протомерлерден тұрады.Олигомерлі ақуыздардың полипептидтік тізбектерінің кеңістікте орналасуынайтады.

4)Хеуорс лактоза

16-билет

1 Хим термодинамика – хим реакц-ң жүру мүмкіндігі мен механизмін, реакц-мен қабаттас жүретін жылу құбылыстарын хим және фазалық тепе-теңдікті зерттейді. Терма-жылу, динамика-қозғалыс. Термодинамика – жүйенің сыртқы ортамен энергия алмасу зағдарын зерттейді.

Термод-ң 1 заңы

Q=ΔU+A

Q-жылу, A-жұмыс, U-ішкі энергия

Термод-ң 1 заң-ң Гесс б/ша анықт. Хим реакц-ға керекті жылу әрдайым бір мөлш-де болып, реакц-ға кірген заттар мен өнім-ң күйіне тәуелді боладжы. Мыс:

H_2/г/+1/2 O_2/г/=H₂O_/c/ -286 кДж

H_2/г/+1/2 O_2/г/=H₂O_/бу/ - 232 кДж

286-232=54 кДж жылу су-ң буға айналуына жұмсалған.

Ішкі энергия деп оны құрайтын молек-р, атомдар, иондар ж/е элементар бөлш-ң барлық қозғалыс ж/е әрекеттесу түр-ң жалпы энер-я қоры. ΔU=U₂-U₁

Энтальпия (Н) тұрақты қысымдағы жұйенің энергиясы.

H=U+pV ΔH=ΔU+A

Гесс зағы негізінде энт-я

ΔH_х.р.=Σ ΔH^oтұз(өнім)–Σ ΔН^отұз(баст)

Егер ΔH_х.р.>0 – эндотермиялық

ΔH_х.р.<0 – экзотермиялық

Термохимия – хим реак-ң жылу эффект-н жылу сыйымд-н ж/е оларға б-сты шамаларды зерттейді.

Термохим теңдеу д/з реакц-ға қажетті бастапқы заттар мен өнімдер-ң формулалармен қатар (стехиометриялық коэффициенттерімен бірге), осы реакц-ң жылу эффектілері (энтальпия өзгерісі) қоса көрсетілген хим реакц-ң теңдеулері.

С(графит)+СО2(г)=2СО(г)+172,58 кДж

3H₂(г)+N₂(г)=2NH₃(г)+91,608 кДж

3/2 H2(г)+1/2N2(г)=NH3(г)

2. Қабысқан жүйесі бар, тұйық тізбекті, ароматтылық қасиет көрсететін қосылыстарды арендер д.а. Ароматтылық д/з – қосылу реау-на түспей, тек электрофильді орын басу реак-на бейім қасиетті айтамыз. Бензол сақинасына сәйкес арендер моно- және көпсақыналы болып бөлінеді. Ароматты көмірсутектер сұйық, ал қатты күйінде сирек кездеседі. Олар көбінесе өткір иісті. Ароматты көмірсут суда ерімеиді, органик еріткіште ериді. Аром көм электрофильді орынбасу реак-на яғни галогендену, нитрлеу, сульфирлеу ж/е т.б реак-ға түседі. Электродонорлы яғни өзі электронның беретін орынбасарлдары бірінші текті дейді, және ол бензол сақинасындағы электрон тығыздығын арттырады да ол осы тұста π-комплекстің түзілуін жеңілдетіп, σ-комплексті тұрақтандырады, яғни S_е реак-ң белсенділігін арттырады. Олар-ң қатарына көмірсут радикалдар, -ОН ж/е NH₂ топтары ж/е галогендер жатады. Олар жаңадан жалғасатын орынбасардарды, орто- ж/е пара- жағдайына қарай бағыттайды.

Электроноакцепторлы яғни электронды өзіне қабылдайтын орынбасарларды 2-текті орынбасарлар дейді, олар бензол сақинасындағы электрондық тығыздылықты төмендетеді де, π-комплекстін түзілуін қиындатып σ-компл-ті тұрақтандырады, яғни S_e реак-ң жүруіне ықпал етпейді. Олар-ң қатарына –NO₂, -COOH, -CHO, -COR, -SO₃H

Екінші текті орынбасарлар электрофильді реагенттермен әрекеттесетін реакциялардың жүруін қиындатады ж/е олар осы кезде жағадан жалғасатын орынбасарларды мета- жағдайына қарай бағыттайды.

Ароматты қосылыстар дәрілік препараттар синтезіне кеғінен қолданылады.

Кейбір көпсақиналы ароматты көмірсутектерде канцерогендік қасиет болғандықтан, қатерлі ісік ауруларының алдын алуға көмектеседі.