1 Әлеуметтік -экономикалық үрдістердегі салық саясаты және салықтық әкімшіліктендірудің мәні мен мазмұны

1.1 Салықтық әкімшіліктендірудің түрлері мен нысандары, жүзеге асырылу қағидаларының теориялық аспектілері

Қандай да бір мемлекет тек қана белгіленген меншікті қаржылық базаның иесі болған кезде ғана қызмет атқаруы мүмкін. Қарапайым сөзбен айтқанда, өзінің аппаратын ұстау және мемлекеттік қызметті іске асыру процессінде пайда болатын шығыстарды жабу үшін мемлекетке белгілі ақша қаражаттары қажет. Бұл мақсатта, мемлекеттік қызмет яғни оны басқару қызметі жатпайды, яғни ол қызмет атқару сипатына ие болғанымен ақша түрінде көрінетін құны бар өнімді шығармайды. Осыдан, мемлекеттің қаражатқа деген қажеттілігі – «мемлекеттің қызмет атқаруын қамтамассыз ету үшін қажетті ақша қаражаттарын жұмылдыру» деп аталатын, оның қаражат жинау мақсатындағы барлық шараларының жиынтығы түсіндіріледі. Мемлекет деңгейінде қаржы шоғырландырудың басты әдісі – салықтық-бюджеттік саясат жүргізу.

Қазақстанда салықтық – бюджеттік саясатты жүзеге асыруда салық заңдылықтарында салық ставкаларын жоғарылату немесе салық түрлерін көбейтуді мақсат тұтып отырған жоқ. Сондықтан салық органдарының салықтардың толықтай және уақытылы бақылауын уақыт талабына сай мейілінше жетілдіріп отыру, яғни салықтық әкімшіліктендіруді дұрыс жолға қою болып табылады [4].

Салықтық басқаруды ұйымдастыру оның негізгі бағыттарының бірі салықтық әкімшіліктендірудісіз мүмкін емес. Мемлекет салықтық әкімшілікке тек қана фискальдық мәселелерді шешуде ғана үлкен мағына бермейді, сонымен бірге онда шаруашылық субъектілердің әрекетін әлеуметтік-экономикалық реттеуге, экономикалық қылмыс деңгейін төмендетуде және экономикалық құрылымдарды тұрақтандыруда ерекше көңіл бөлінеді [5].

Салықтық әкімшіліктендіру, салықтардың бақылау функциясын жүргізу нысаны болып табылады. Одан басқа, фискалды және реттеуші функциясының жүзеге асырылуының атқарылуы нақты салықтардың бақылау механизмі арқылы өтеді. Сонымен, салықтық бақылау қаржылық сияқты, салықтың және қаржылық тексеру әрекеттері мен операцияларымен байланысты шаруашылық субъектілері әрекеттерінің жалпы және арнайы түрлерін қолдануды басқару, оны ұйымдастыру әдістері және елдің бюджет жүйесіне түсетін салықтар мен басқы да міндетті төлемдерін толықтай шоғырландыру болып табылады [6].

Жоғарыда атап өткеніміздей, салықтар мемлекеттің өмір сүруінің негізгі көзі болғандықтан, ол өзінің салық заңдарының мазмұнында келтірілген ережелердің толықтай және сапалы орындалып отыруына мейілінше мүдделі болып келеді. Ал, салықтық әкімшіліктендіруді жүзеге асыру оның нақты әдістері мен тәсілдерінсіз мүмкін емес. Оның әдістері мен нысандарын нақты кестеде көрсетуге тырысайық. Ал, нысандар мен тәсілдерді таңдай салықтық әкімшіліктендіруді жүзеге асыруды қамтамасыз ететін қаражат көздеріне және олар атқаратын қызметтерге байланысты болу қажет[7].

Кесте 1- Салықтық әкімшіліктендірудің әдістері мен нысандары

Салықтық әкімшіліктендірудің әдісі	Салықтық әкімшіліктендірудің нысаны
Салықтық жоспарлау	1. Тактикалық
	- аймақтың салықтық әлеуетін бағалау
	- салық бойынша бюджетті бекіту
	- бақылау міндеттерін құрастыру
	- ставкалар мен жеңілдіктерді үлестік бөлу
	2. Стратегиялық
Салықтық реттеу	3. Салықтық ынталандыру жүйесі
	3.1.Салықты төлеу мерзімін өзгерту
	- салық ставкасын оңтайландыру
	- салық жеңілдіктерінің жүйесі
	- аванстық төлемдерді өзгерту
	- салық міндеттемесін азайту
	- салық ставкасын мөлшерін төмендету
	3.2. Салық немесе инвестициялық салықтық несие беру
	3.3. Салық төлеуді кейінге шегеру
	4. Санкциялар жүйесі
	- қаржылық
	- әкімшілік
	- қылмыстық
Салықтық бақылау	- салық төлеушілер мен объектілерді есепке қою
	- салық есептілігін қабылдау және өңдеу
	- салық түсімдері мен есептелген сомаларды есепке алу
	- түсімдердің өз уақытында түсуіне бақылау жасау
	- салықтық тексерулер
	- тексеру материалдарын тарату және т.б.
Е с к е р т у – сурет автормен құрастырылды.

Әкімшілдендірудің әдісін таңдаған кездегі негізгі факторларға: әкімшілік қаражаттыр, басқару масштабы, персоналдардың сапасы, әкімшілдендіру мақсаты, әлеуметтік-экономикалық ортасы және т.б. жатады [8].

Жоғарыда аталған салықтық әкімшіліктендірудің әдістеріне толығырақ тоқталатын болсақ, салықтық жоспарлау– шешімді қабылдау және алдын – ала өңдеулер жүйесінде негізгі элементтер болып табылады. Салықтық жоспарлау мен болжаудың негізгі мақсаты – бюджеттік тапсырмалардың сандық және сапалық көрсеткіштердің экономикалық негізділігін қамтамассыз ету және салықтық концепциялардың заңдық тәртібінде қабылданған ережелерден кейін елдің әлеуметтік – экономикалық дамуын қамтамассыз ету. Бұл мәселенің орындалуы біржағынан қаржыны молайту (ағымдағы салықты жоспарлау) және келешектегі перспектива (салықтық болжау). Осымен байланысты салықтық жоспарлаудың тактикасы мен стратегиясы ерекшелінеді [9].

Салықтар бойынша жоспарлау - ағымдағы бюджеттік тапсырманың өңделуі, тоқсандық салықтық түсімдердің анықталуы. Олардың шешімі салық салудағы стратегиялық мақсаттарды зерттеуде және олар үшін құқықтық жағдай жасайды. Бұл жағдайда салықты болжаудың негізі болып ғылыми – зерттеу есептерінің нәтижесі және ағымдағы салық міндеттемелерінің орындалу барысы табылады. Бұл мәліметтерді жинау және өңдеудегі олардың позитивті және жағымсыз жақтарын айтуға болады, оның инвестициялаудың деңгейлеріне әсері, салалар қозғалысындағы құрылымына, табыстардың аумақтарға деген сәйкестігі, корпорациялар мен тұрғындарға әсері [10].

Салықтық әкімшіліктендірудің басты мақсаттары келесілер болып табылады:

• салық түсімдерін жоспарлау және болжау;

• талдауға алынатын нақты кезеңдер аралығында салық түсімдері көлеміндегі ауытқу факторларының себептері мен салдарын анықтау;

• салықтан жалтару фактілерін болдырмау;

• салық салуға тиісті обьекті салық есебін қамту;

• салық салу обьектісі бар тұлғаларды салық қызметі органдарына тіркеуге алу;

• фискалды жады бар бақылау касса машиналарын қолдану ережесінің сақталуын қадағалау;

• міндетті зейнетақы жарналары мен мемлекеттік әлеуметтік аударымдардың дұрыс есептеліп аударылуын бақылау;

• ҚР үкіметі белгілеген тәртіпке сай ірі салық төлеушілерге мониторинг ұйымдастыру және жүргізу;

• салық тексеруін ұйымдастыру және жүргізу;

• салық міндеттемелерінің орындалуын қамтамасыз ету мақсатында өзге өкілетті мемлекеттік огандарға бақылау ұйымдастыру [11].

Қазіргі кезде осы мақсаттарға сәйкес салық органдары өз қызметтерін атқаруда. Салықтық тактика дегеніміз билік органдарының тәжірибелік әрекет кешені және бюджеттің деңгейлеріндегі бюджеттік табыс баптарының жалпы құрылымдарын өңдеу, салықтық реттеу мен бақылауды жүргізу. Тактикалық қадамдардың сапалық мазмұны барлық деңгейдегі бюджеттердің уақытылы және толық орындалуының дәрежесін көрсетеді.

Стратегиялық салықтық жоспарлау (болжау) басқару теориясы мен тәжірибесінде айрықша орын алады. Ол барлық дамыған елдерде экономиканың алдын алу тәсілі ретінде қолданылады [12].

Орта мерзімдік перспективаға салықтық болжамның өңделуі мыналардан тұрады:

1. Аймақтық меншіктің табыстылығына баға беру (аймақтардың қаржылық қамтамассыздандырылуы және бюджет тиімділігі көрсеткіші қолданылады), аймақтық мамандандырылу мен салалардың техникалық қажеттілігін жаңарту, жалақының жағдайы, аймақтың ресурстық базасы, территорияның экспорттық - импорттық операцияларға қатысуы, өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымның сапалылығы, транспорттық қамтамассыз етілуі: бұл мәліметтер аймақтық жиынтық табыстың әдістемелік есептерінің мәліметтік базасын құрайды, оның экономикалық, қаржылық және салықтық потенцияларын құрайды;

2. Аймақтың экономикалық жағдайын ескере отырып салықтық түсімдердің көлемін максимальды болжау. Бюджеттің барлық деңгейлерін қалыптастыруда бұл мәліметтер үлкен мағынаға ие, себебі оларда аймақтық қаржы ресурстарында, субсидия, субвенция, дотация және трансферттік қаржыларға деген қажеттілігін айқын көрсетеді. Аймақтың потенциялын білу салық салу режимінде жеңілдіктерді пайдалануды дәлірек рәсімдейді. Ол салық заңдылығын жетілдіру сұрақтарын шешуде қолданады;

3. Аймақтық әлеуметтік-экономикалық қажеттілігін болжату, экономиканы құрайтын ресурстар мен мүлік түрлерін жоғары инвестициялау негізінде. Қаржылардың үлесін анықтау, оны аймақтық меншікте қолданудан түскен және ішкі қажеттілікті қанағаттандыру үшін пайдаланады. Меншік қатынастарының объектівті қажеттіліктеріне түзету енгізу және жалпы мемлекеттік корпоративті және жеке экономикалық қызығушылықтарының механизмімен сәйкестендіру;

4. Бюджеттік дефицит сомасын анықтау, инфляция деңгейі, база индексі, нарықтық индикатор [13].

Жоғарыда аталғандарды қорытындылай келе, салықтық әкімшіліктендірудің үнемі өзгеріп отыратын құрылымдарға негізделетіндігін айтуға болады. Сондықтан салықтық әкімшіліктендіруді жүзеге асыру үшін бірқатар қағидаларға сүйену қажет, олар:

1. Ғылыми негізделу. Басқару шешімдерін жасауды, елдің ұзақ мерзімді

бюджетті – қаржылық саясатына, нарықты талаптарды ескере отырып, экономиканың даму жоспары мен оның сол уақыттағы жағдайына, отандық және әлемдік салық салу тәжірибесіне сай келетін, мықты ғылыми-техникалық базаның аясында жүзеге асыру қажет.

2. Мақсаттылық, сандық және сапалық нақтылық. Басқару шешімдері

күш пен құралды аз жұмсауға мүмкіндік беретін, соның ішінде қазіргі уақыттағы техниканы қолдана отырып, болжап, жоспарлап, салықтарды басқару процесін оңтайландырып, қажет жағдайда керекті өзгерістерді енгізіп, өз уақытында жинап алып, ұзақ уақыт сақтау мен өңдеуге жіберілген ақпаратты жаңа басқару шешімдерін жасау үшін сараптау және жүйелеу, қатар қойылған сандық және сапалық көрсеткіштерде келтірілген нақты нәтижелерге жету үшін қолданылуы керек [14].

3. Оңтайлылық. Оңтайлылықты талап ету әрбір нақты жағдайда жалпы

салық салу мен салықтардың жеке түрлерінің әлеуметтік-экономикалық орынды критерийге жақсы сәйкес келетін шешімге негізделеді.

4. Өз уақытында. Бұл факторды мына сөздермен қысқаша баяндауға болады: «Дер кезінде, қажет шешім». Бұл сөздерді талдап қарасақ, соның басқаруымен сәйкесінше шешімдер қабылдануы тиіс, үрдістің жалпы заңдылықтары мен себеп-салдар байланысын біле отырып, сол дүние болып жатқане жағдайдың қандай екенін сезіне отырып, сол үшін бұдан кейінгі баяулатудың мүмкін емес, екінші жағынан оның дамуымен тиімді түрде жүзеге асуы үшін барлық алғышарттар толық пісіп-жетілді, ал оларға жағымсыз факторлардың әсер етуі төменгі деңгейде болатын сәтті таңдап алу. Басқару шешімдерінің өз уақытында болуы, көп жағдайда басқарылатын объектілерге, нақты әлеуметтік-экономикалық жағдайлар мен басқару субъектісі бекіткен оңтайлы уақытта, сапалы түрде дайындап жүзеге асыру үшін орындаушының меншігіндегі уақыт қорына да тәуелді. Салықтарды басқару мәселесіне жататын оған басйланысты шешімдердің өз уақытында қабылдануы, бекітілген директивті мерзімдерді қызметке енгізу, қандай да бір салық заңдылықтары мен нормативті актілердің орындалы мен қызметінің тоқтатылуын да білдіреді.

5. Кешенділік. салықтық қызметтердің әрекеті басшылық шешімдеріне

әсер ететін, және оның барлық мүмкін болатын салдарына негізджелуі керек, өйткені, жалпы салық ауыртпалығының салық төлеуші иеленетін бөлігінде салық жүйесіне енетін салықтарды әрекетін тек кешенді түрде ғана қарастыру керек [15].

6. Шешімдердің ынталандыру қызметі. Қандайда бір шешімнің әсер ету тетіктерін көрсетеді. Оның мақсатты бағыты, қабылданған шешім жетуге ниеттенген, соңғы нәтижені көрсетпейтіндігімен ерекшелінеді. Ол осы шешімнің өзінің қабылдануының негізі болған фактор, жағдай мен түсініктерді көрсетеді. Мысалы, темекі өнімдеріне акциздердің енгізілуінің басты себебі, халықтың оны қолдануына шектеу қою болып табылады, ал мұндай шешімді ынталандыру – оның халық денсаулығына келтіретін зиянын азайтуға ұмтылу.

7. Икемділік. Өндірістің және сонымен байланысты салықтық

қатынастардың үнемі диверсификациялануы нарықтық экономиканың даму динамикасы салықтарды басқару субъектілерінен онда болып жатқан барлық процессетерге барабар және кейде тіпті тез әсер ететін, осыған байланысты туындаған күрделі проблемаларды шешуге икемді әдіспен келуді талап етеді. Салық заңдылығының өзі де, белгілі бір уақытта салыстырмалы түрде тұрақты болып, оның ережесінде келтірілген түрлі түсіндірулерге жол бермей отырып, оның біртұтастығы мен ондағы принциптерді бұзбайтын өзгертулер енгізу мүмкіндігін қарастыруы қажет.

8. Заңдылық. Салықтарды басқару жөніндегі кез-келген шешім елде қызмет ететін заң, соның ішінде салық заңдарымен, ал егер өзге елдер мен халықаралық ұйымдардың қызметіне қатысты болса, онда халықаралық келісімдер мен халықаралық құқық талаптарына сай болуы қажет.

9. Салықтар саласындағы басқару шешімдерінің дұрыс жүзеге асырылуы көп жағдайда, бұл шешімдерде қаншалықты мазмұн мен форманың бірлігі қамтамасыз етілген, оларда бекітілген қажетті мәліметтерді қаншалықты толық, нақты және анық, қойылған міндеттердің орындалу мерзімі және ұзақтығы сипаты қаншалықты келтірілген, жауапты орындаушылардың материалды-техникалық қамтамасыз етілуі, аты-жөні, лауазымды міндеттерімен қамтамасыз етілгеніне тәуелді[16].

Мемлекеттік қаржылық саясатты жүзеге асыру мен ойға алған нәтиженi шығаруда салықтарды алу немесе салық салу сипатының атқаратын рөлi ерекше. Неге десеңiз, нағыз осы алу сипатына салықтардың өз уақытында, заң бойынша толықтай бюджетке түсуi тiкелей байланысты болып келедi. Қазiргi салық заңдылықтарына оны салық әкiмшiлiгi деп атайды.

Сондықтан салық әкiмшiлiгiнiң және оны жүзеге асырудың негiзгi нысаны салықтық әкімшіліктендірудің кө жылдық тарихы бар күрделi механизм[17].

Бюджет қоғамдық ұдайы өндірістің бағытына және экономикалық өсуді ынталандыруға әсер етуде маңызды тетік болып табылады. Мемлекеттік шығын мен салық салу деңгейін өзгерту арқылы үкімет жинақталған көлемді реттей алады. Сол арқылы экономикалық коньюктураның қысқа мерзімді теңселуіне әсер етеді.

Болашақта салық әкiмшiлiгiн және салық реформаларын жетiлдiру мақсатында басқа да экономикалық саясаттың бағыттарымен және негiзгi қағидаларымен сәйкес келетiн, сондай ақ ел экономикасының өсу стратегиясы басымдылығы мен мақсатына тiкелей байланысты салық саясатын жүргiзуi қажет. Салық саясаты мен әкiмшiлiгiнiң басым бағыттары болып:

• фискалды саясатты ары қарай жетiлдiрудi қызмет етушi салық заңдылықтарына өзгертулер мен толықтырулар енгiзу арқылы жүзеге асыру;

• республикалық және аймақтық маңыздылығы бар iрi салық төлеушiлер мониторингiне электронды жүйе енгiзу қажет;

• салықтық және кедендiк органдардың қызметтерiне автоматтандырылған мен телекоммуникациялық жүйе енгiзу.

ҚР Салық кодексінің негізгі мақсаттарының бірі инфляция мен жұмыссыздықты жою болып табылады. Сондықтан экономиканың құлдырау кезінде салық саясатын тиімді жүзеге асыру қажеттілігі туындайды [18].

Қазiргi кезде салық әкiмшiлiгi реформаларының басым бағыттары болып информациялық технологияларын белсендi түрде дамыту болып отыр. Бұл ең бiрiншiден салық төлеушiлердiң бухгалтерлiк және салықтық есептердi тапсыру процестерiн автоматтандыру жағдайына қатысты болып отыр.