Сырым шешендігі.

Халық аузында, тарихи әңгімелерде осылай жеке басының қабілет – қасиетімен елге танылып, жастай, бала кезінен атақ – даңқы шыққан шешен – Сырым Датұлы. Сырым атынан айтылатын сөздердің ең көбі – шешендік айтыстар. Шешендік айтыста ақыл –білім сайысқа түседі. Шешендік айтыстың арқауы – астарлы сөз. Сондықтан Сырым қатысқан шешендік сөздердің бәрі логикаға құрылады. Логикалық ойлауға жетелейтін сөйлеу тәсілі – жұмбақтап сөйлеу. Жұмбақ және оның шешімі үшін халық даналығы – мақалдар мен нақылдар алынады. Тыңдаушыларына ой жүгін арқалатып, сөйлеушілерінің сөзіне көркемдік әрі шешендік өң беретін мақалдар мен нақылдар таңдайларынан бал тамған талай шешендердің шебер қолданған тілдік тәсілі. Сырым «би» деп аталмаса да, жастайынан шежірелігімен көзге түсіп, билікке араласқан. Заманында Сырым жер, жесір, құн, мал, ар дауларына араласып, кесімді билік айтқан. Сырым ағынан жарылып, «ел арасына бүтінші – бітімші болайын деп келдім»деп, ел ағасының сөзін айтып, қарт бидің жүрегін жібітеді. Осы сезіммен Сырым өзінің елдің бірлігін ойлаған қайраткер екендігін танытады. Оның үстіне ол – қазақ елінің тәуелсіздігі үшін күрескен қаһарман. Сырым өмір сүрген кезең қазақ халқының шұрайлы, нулы, сулы жерлерінен айырылып, құт – берекесі қаша бастаған кез еді. Сонда Сырым патшалық Ресейдің отарлашуылық саясатына және жергілік жандайшап хан – сұлтандарға қарсы жалын атқан сөздерімен күреске шақырып, 1783 – 1797 жылдардағы ұлт – азаттық көтерілістің қолбасшысы бола білді. Сырым ел арасында кеменгер шешендігімен ғана емес, талантты қолбасшы, қайтпас батыр ретінде де құрметке бөленді. Бұған Сырымның «Батыр, тасып жүрсің – ау!» деген Нұралы ханға: «Тақсыр, тасып жүргенім жоқ, қара қазақтың басын қоса алмай қиып сасып жүрмін», - деген жүрек жарды дәлел.

Шешендік сөздердегі теңеу

⇐ Предыдущая45678910Следующая ⇒

Cөз бейнелеу тәсілдерінің ішіндегі ең пәрмендісі – теңеу.Шешендердің көркем ойлауының, дүниетанымының ұлттық ерекшелігі теңеуден көрінеді. Шешендік сөздердегі теңеуді сөз еткенде, оның дүниетанымдағы ойлаудың жемісі екенін айтпай кетуге болмайды. Теңеудің адамдарды дүниетанымдағы рөлін, көркем ойлаудағы маңызын дәл айтқан. Анықтамалардың бәрінде теңеудің ойлау, салыстыру, ұқсату, ойқорыту сияқты логикалық әрекеттердің нәтижесінде қалыптасқанын пайымдаймыз. Теңеудің бейнелілік сипатын, эмоционалды – экспрессивтік сапасын, заттық – логикалық негіздерін, ассоциациялық мүмкіндіктерін, поэтикалық табиғатын тани, таныта отырып, Т.Қоңыров теңеуге мынадай анықтама береді: «Сонымен, теңеу дегеніміз – ұқсас, ортақ белгілердің негізінде бір затты екінші затқа салыстыру арқылы сиппатталушы нәрсенің бейнелілік, көркемдік, эмоционалды – экспрессивтік сапасын күшейтетін, сол нәрсені жаңа қырынан, поэтикалық қырынан танытатын әрі стильдік тәсіл, әрі таным құралы». Т.Қоңыров көрсеткен теңеу жасаудың тәсілдері шешендік сөздерде де молынан ұшырасады. Мысалы: Бір жолы Қызылым қарт Жиреншеге – шешен сізден сұрайын деген бір жоғым бар еді. Он бес лақ, жиырма бес серке, отыз бес орақ, қырық бес қылыш, елу бес егеу, алпыс бес арқан, жетпіс бес шідер жоғалттым, - дейді. Жиренше шешен – жоғыңыздың жөнін айтып берейін, өзіңіз тауып алыңыз.

Он бес жас құйын қуған желмен тең,

Жиырма бес дауыл ұрған перімен тең,

Отыз бес ағып жатқан селмен тең,

Қырық бес аю аспас белмен тең, - дегенде – әттеген – ай, өзіме жиырма бестегі жігіттей едім, көңлімнің жердей болғанын қарашы, бекер –ақ сұраған екенмін, - деп Қызылым қарт жантая кеткен екен.