10. Асқар Дулатов және Басқалар...

Қазақстанның сот, прокуратура, тергеу орындары 1929 жылды асқан тегеуірінді қарқынмен қарсы алды. Қылмысты істер қауырт әрі жаппай жүргізіліп, тек қана қаралау бағытын ұстанды. Егерде сол жылдардағы тергеу істерін саралай қараса, ауылды жерде жүргізілген ауқымды әрі атышулы «халық жауларының» дені «Алаш орда» қайраткерлері мен қазақ зиялыларының туған жеріндегі болыстар мен ауылнайлар, олардың туыстары болып шығады. Демек, сталиндік-голощекиндік жазалау тек саяси тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар игі жақсылардың тұқым-тұяғын құртуға, яғни, үрімін үзуге (геноцидтік саясатқа) бағытталғаны анық байқалады.

Қазақ даласына «коммунистік-колонизаторлық» басыбайлы, мәңгүрт мемлекет орнатуды мақсат еткен «ұлы октябрьдің ұлы көсемі» мен «кіші октябрьдің кіші көсемі» мұны жоспарлы түрде жүргізді.

Бұл, дәлірек түйіндесек, Қазақстандағы «кіші октябрь» – ең үлкен қырғынның, отыз екінші жылғы ашаршылықтың, ең үлкен жазалаудың – отыз жеті-отыз сегізінші жылдың алдындағы дайындық еді. Сол «үлкен қасаптың тиірменіне жем болып қазақтың оқығандары мен оның туыстары ілікті. Қаймағынан айырылған халықтың мәйегі сұйыла бастады. Ең ақырында өзінің ұлтын қорлап, оның өткенінен бас тартып, жалпылама мақұлық еді деп баяндама жасайтын және дәл сол араға келгенде ауызын толтырып, дауысын нығарлап шығаратын мемлекет қайраткерсымақтар шықты.

Сонымен, «Кіші октябрьдің» лаңды дауылы ауылға бет алды. Ең бірінші боп, алаш азаматтарының туған жерін құйындатты. Оның ішінде, Міржақып Дулатовтың, Халел Ғаббасовтың, Ахмет Байтұрсыновтың ауылдары ілінді. Соның бірі – Асқар Дулатов. Зады, өзге-өзге, дәл осы ауылда тергеу мен тәргілеудің дүмпуі ерекше болған сияқты. Мысалы, Ахмет Байтұрсыновтың ағайындарын тепкілеп өлтірген де сол өзінің туған туыс, көрші-қолаңдары, жекжат-жұраттары еді. Ол туралы Ақаңның қызы Шолпан Ахметқызы Байтұрсынова ашына жазды. ОГПУ тергеушілері үшін бұл пәлендей өрескелдік саналмаған.

“Алашордашылардың” ісін тергеп жатқан Саенконың көзіне Қостанай округінен жолданған Асқар Дулатов бастаған 13 адамның ісі түседі. Істің, яғни, Ү томның сыртына:

«Қылмысты істер Ережесінің 58-10, 58-7 баптары бойынша және басқа да қылмыстары үшін айыпталған Қостанай округінің Наурызым ауданының №10 және №18 ауылының байлары Дулатовтың және басқалардың тергеу ісі. 4/Ү-29 жылы басталған», – деп жазылған.

Алайда алғашқы хаттама одан үш ай бұрын, 21 қаңтар күні қағазға түсіп, жоғарыдағы айыптар тағылып та қойыпты. Мұны көре салып ол тосын ұйғарымға келеді де, тиісті мекемелерге:

“Мен, ПП ОГПУ-дің Шығыс бөлімінің ҚССР бойынша бастығының көмекшісі Саенко, 1929 жылы 12 мамыр күні ОГПУ-дің Қостанай округтік бөлімі жүргізген Наурызым ауданының Дулатов Асқар бастатқан байларының қылмысын тергеген істі қарап шығып, мынадай ұйғарымға келдім.

ПП ОГПУ-дің Шығыс бөлімінің өндірісінде (иә, кәдімгі өнім шығаратын өндіріс – Т.Ж.) Әділев Дінмұхамед пен Міржақып Дулатовты және басқаларды айыпқа тартқан №6 қылмыстық іс бар. Алдын-ала жүргізілген тергеу ісінің қорытындысына қарағанда №3 және №6 қылмысты оқиғалардың бір екендігі байқалады. Сондақтан да, Қылмыс ережесінің 117 бабына сәйкес:

ОГПУ-дің Қостанайдағы округтік бөлімі жүргізген Дулатов Асқарды және басқа да жиыны 13 адамды жауапқа тартқан тергеу ісі №6 іске тіркелсін – деп ұйғарым жасадым.

Осы қатынастың көшірмесі ОГПУ-дің ҚССР-дегі республикалық тергеу бөліміне және ОГПУ мекемесін бақылайтын прокурорға жіберілсін.

ПП ОГПУ-дің ҚССР-дегі Шығыс бөлімінің бастығының көмекшісі – Саенко”, – деп пәрмен жолдаған.

Сөйтіп, “Алаштың” ісіне тағы бір қылмысты топ бүйірден кеп қосылды. “Кіші октябрь ісі” осылай тікенек торын жая берді. Ал Голощекин болса, әрбір жолы мінбеге шыққан сайын тағы да бір қылмыстық топтың ашылғаны туралы шабыттана хабарлап жатты.

Асқар Дулатовтың тергеу ісі, яғни, даудың басы қазақтың дәстүрлі күрес тәсілі – бақталастықтан өршіген. Мұны ілікке себеп іздеген тергеу орындары өте сәтті пайдаланған және қашан кемеріне келіп, асып-төгілгенше, бірінің ішегіндегі қырындыны екіншісі қырып, су жіберіп тазартқанша бақылап отырған. Иі қанған соң барып, таспа тілген. Саяси астар алған бұл оқиға былай өршіген...

Тәргілеудің қарсаңында кеңестік мекемелер ауылнайлардың сайлауын өткізеді. Міне, ежелден келе жатқан қазақы текетірес сол кезде сұр жыландай басын көтеріп шыға келеді. Жерімізді алғанда оянбайтын, намысымызды таптағанда шыдаудай-ақ шыдап бағатын ел-жұртымыздың жуастығы – сайлау дегенде басын көтеріп алып, тік шапшитын әдетіне басқан. Голощекинді бар тауқыметті кейін ысырып қойып, үйренген майданға кірісіп кетеді. Сайлау жөніндегі уәкіл Хамза Жүнісов те жоғарыға тиісті мәліметті дайындай қояды.

Сайлау барысында екі рулы ел егер болады. Ақырында мадьяр руынан шыққан Сәтбаев сайланады, ақсақалдар өзара келеге түсіп, келесі жолы өтей руынан Оспанбаев сайлансын деп шешеді. Олар: облигация сатып алмауға еріктіміз. Бізді зорламаңдар, – деп өкілдің айтқанына көнбейді.

Міне, осы жайды хабарлаған Хамза Жүнісовтің мәліметі тергеуге арқау болған. Ол кеңсесіне келе салысымен құжат толтырып, айыпкерлерді анықтауға кіріскен. Хамза Жүнісов – 31 жаста, 1916-жылы ұлт азаттық көтеріліске, 1918-1919 жылдардың арасында азамат соғысына қатысқан, ысылған, өлім мен өмірдің мағынасын айырып қалған көзі қарақты азамат болса керек.

Әрине, Аманкелді мен Әлібидің сарбазы “Алаштың” туы тігілген ауылға барғанда, оған іштартпағаны анық. Ол мынадай мәлімет жасаған:

“Мен Хамза Жүнісов, ауылдық жердегі кеңес сайлауын өткізу үшін, №10 ауылға жіберілдім. №10 ауылға келгенде жікшіл топтардың бар екенін көрдім, оларды басқаратын мыналар: