46. Экспедыцыя ю.Заліўскага.

«Экспедыцыя Заліўскага» ўяўляла сабой спробу ўзнаўлення барацьбы за незалежнасць Рэчы Паспалітай супольна з агульнаеўрапейскім рэвалюцыйным рухам. Ю. Заліўскі - адзін з арганізатараў паўстання на землях былога ВКЛ. У эміграцыі ён стварыў арганізацыю «Помста Народа» («Zemsta Ludu»). Яна згуртавала пэўную колькасць эмігрантаў, якія згадзіліся выехаць на радзіму ў якасці эмісараў з мэтай аднаўлення ўзброенай барацьбы на тэрыторыі Каралеўства Польскага і заходніх губерняў Расійскай імперыі. Далёка не ўсім удалося дабрацца да месца прызначэння і распачаць актыўныя дзеянні. На тэрыторыі Беларусі ў 1833 г. гэта паспеў зрабіць толькі М. Валовіч. Астатнія з прыбыўшых на месца эмісараў - М. Шыманскі, А. Пішчатоўскі, Ю. Гардынскі толькі пачалі наладжванне канспіратыўных сувязяў. Звяртае на сябе ўвагу той факт, што за выключэннем М. Валовіча, астатнія кіраўнікі ў сваёй эмісарскай дзейнасці ў асноўным абапіраліся на мясцовае духавенства. Менавіта каталіцкія ксяндзы і манахі давалі рэкамендацыі адносна надзейных людзей, прадастаўлялі сховішча, перадавалі тайную пошту, нагаворвалі мясцовую шляхту да выступлення. Паводле ўспамінаў тагачаснага гродзенскага губернатара М. Мураўёва, па справе эмісараў у губерні было арыштавана каля 200 асоб. Архіўныя дакументы сведчаць, што колькасць асоб духоўнага звання, прыцягнутых да следства, перавышае 10 %. У якасці пакарання большасць іх была пераведзена ў іншыя епархіі. 10 асоб (ксяндзы І. Нецюнскі, Я. Сянкевіч, А. Шымборскі, В. Багінскі, Ф. Зялінскі, А. Садкоўскі, С. Шышко, К. Важынскі, Ф. Ляскоўскі, С. Гілеўскі) за падтрымку эмісараў саслалі ў Сібір або ў цэнтральныя губерні Расіі. Некаторыя з іх былі пазбаўлены шляхецкай годнасці і духоўнага сану. Таксама за «обнаруженное участие монахов злонамеренных замыслах преступников, возвратившихся из-за границы», у 1833 г. быў ліквідаваны гродзенскі дамініканскі кляштар.

47. Зараджэнне рэвалюцыйна-дэмакратычнага руху. Дзейнасць тайных арганізацый “Дэмакратычнае таварыства” і “Саюз свабодных братоў.”

Студэнт медыка-хірургічнай акадэміі ўраджэнец Піншчыны Франц Савіч заснаваў у 1836г. у Вільні "Дэмакратычнае таварыства", У статуце арганізацыі “Прынцыпах дэмакратызму”, напісаных Савічам, былі абвешчаны ідэі сацыяльнай справядлівасці, вызвалення сялян з зямлёй ад прыгону, права кожнага народа на нацыянальную самастойнасць. У 1838г. нелегальная арганізацыя была выкрыта, ўдзельнікі таварыства былі арыштаваны. Па прыгавору суда Савіча выслалі ў салдаты на Каўказ.

У 1846-1849гг. у шэрага гарадоў Беларусі і Літвы дзейнічалі суполкі арганізацыі разначыннай рэвалюцыйна-дэмакратычнай моладзі “Саюз свабодных братоў”. Сваімі задачамі “Саюз” ставіў звяржэнне самадзяржаўя, ажыццяўленне дэмакратычных пераўтварэнняў у Расіі і Польшчы, стварэнне незалежнай Польскай дэмакратычнай рэспублікі.

48. Прычыны адмены прыгоннага права. Падрыхтоўка сялянскай рэформы 1861 г.

Адмену прыгоннага права ў Расійскай імперыі абумовілі дзве галоўныя прычыны: існаванне прыгонніцтва стрымлівала эканамічнае развіццё дзяржавы; узрастанне антыпрыгонніцкага руху, перш за ўсё сярод сялянства, пагражала моцным сацыяльным выбухам. У сярэдзіне XIX ст. Расія заставалася адной з нямногіх вялікіх дзяржаў, дзе захавалася права адных людзей валодаць другімі. Ужо не менш як пяць дзесяцігоддзяў пытанне аб прыгонніцтве займала цэнтральнае месца ў ідэалагічных спрэчках розных кірункаў грамадскай думкі Расіі. Але толькі паражэнне ў Крымскай вайне 1853-1856 гг. здолела прымусіць кіраўніцтва імперыі перайсці да непасрэднага вырашэння сялянскай праблемы. Ва ўрадавых колах разумелі, што рэформу лепш правесці “зверху”, інакш можна дачакацца адмены прыгонніцтва “знізу”.

Новы ўрад Расіі на чале з імператарам Аляксандрам II пачаў падрыхтоўку да скасавання прыгону. Спачатку падрыхтоўка сялянскай рэформы вялася ў сакрэце ад шырокіх колаў грамадскасці. У студзені 1857г. быў створаны Сакрэтны камітэт “для абмеркавання мер па ўладкаванні побыту памешчыцкіх сялян”. Члены камітэта спрачаліся наконт умоў адмены прыгоннага права. Адны прапаноўвалі “остзейскі” варыянт, г.зн. вызваленне сялян без зямлі; іншыя жадалі, каб цар узяў ініцыятыву на сябе і дараваў вольнасць сялянам ад свайго імя; некаторыя лічылі, што ўмовы вызвалення сялян павінны выпрацаваць памешчыкі.

Рэформу было вырашана пачынаць з заходніх губерняў. Папершае, мясцовыя памешчыкі былі значна больш, чым памешчыкі ў іншых раёнах Расіі, уцягнуты ў таварнаграшовыя адносіны, што абумоўлівалася блізкасцю да заходнееўрапейскага рынку. Падругое, увядзенне ў 1840-х гг. абавязковых інвентароў у тутэйшых памешчыцкіх гаспадарках прывяло памешчыкаў Беларусі да ўсведамлення хуткай і непазбежнай страты імі сваёй улады над сялянамі і, разлічваючы на больш выгадныя для сябе ўмовы адмены прыгонніцтва, яны мусілі першымі адгукнуцца на прапанову ўрада. Патрэцяе, для самадзяржаўя апазіцыйна настроенае польскае дваранства ўяўляла палітычную небяспеку, таму неабходна было найхутчэй пазбавіць яго магчымасці выкарыстаць сялянскія хваляванні ў сваіх нацыянальных інтарэсах. Для расійскага ўрада было важна, каб ініцыятыва адмены прыгоннага права зыходзіла ад памешчыкаў галоўнай сацыяльнай апоры ўлады. Паколькі памешчыкі асабліва не спяшаліся з прапановамі аб скасаванні прыгонніцтва, памешчыцкую “ініцыятыву” трэба было арганізаваць. Зрабіць гэта аказалася не вельмі цяжка. Яшчэ ў маі 1856г. генерал-губернатар Віленскай, Ковенскай і Гродзенскай губерняў Назімаў на сустрэчы з Аляксандрам II у Брэсце запэўніў імператара, што дваране яго генерал-губернатарства, бачачы вынікі вызвалення сялян у суседніх прыбалтыйскіх губернях, дзе яны атрымалі асабістую свабоду яшчэ ў пачатку XIX ст., пагадзіліся б на падобную рэформу. Летам 1857г. Аляксандр II зноў сустрэўся з Назімавым, цяпер ужо ў Вільні, і генерал-губернатар пацвердзіў, што памешчыкі паўночназаходніх губерняў гатовы выступіць з ініцыятывай адмовы ад прыгоннага права.

20 лістапада 1857г. быў апублікаваны рэскрыпт Аляксандра ІІ віленскаму генерал-губернатару Назімаву. У ім афіцыйна абвяшчалася аб пачатку падрыхтоўкі сялянскай рэформы, умовай якой быў выкуп сялянамi не толькі прысядзібнай, але і палявой зямлі. Для падрыхтоўкі праектаў рэформы прапанавалася стварыць губернскія дваранскія камітэты. У лютым 1858г. Сакрэтны камітэт быў ператвораны ў Галоўны камітэт па сялянскай справе, пад яго кіраўніцтвам павінна была праводзіцца ўся работа па падрыхтоўцы аграрнай рэформы.

Губернскія дваранскія камітэты ў Беларусі былі створаны ў лютым – жніўні 1858г. Магілёўскі і Віцебскі камітэты падтрымалі ідэю надзялення сялян зямлёй за выкуп. У складзе гэтых камітэтаў пераважалі памешчыкі, якія асноўную частку прыбытку атрымоўвалі ад прадпрыемстваў і чыншавых сялян. Яны імкнуліся пазбавіцца ад неўрадлiвай зямлі за вялікі выкуп і разлічвалі ў далейшым на прыбытак ад укладзеных у банкі грошай, атрыманых ад сялян. У заходніх губернях Беларусі зямля каштавала дорага, таму памешчыкі гэтых губерняў выказаліся за вызваленне сялян, але без зямлі. Беззямельныя і малазямельныя сяляне, якіх у гэтым рэгіёне было празмерна шмат, маглі іх забяспечыць таннай рабочай сілай.

У сакавіку 1859г. пры Галоўным камітэце былі створаны рэдакцыйныя камісіі, якiя павінны былі выпрацаваць агульны праект закона аб адмене прыгоннага права на аснове прапаноў губернскіх камітэтаў.

19 лютага 1861г. праекты “Палажэнняў”, распрацаваныя рэдакцыйнымі камісіямі, адобраныя Дзяржаўным саветам і падпісаныя Аляксандрам ІІ, атрымалі сілу закона.