43. Ліберальна-буржуазны рух на беларускіх землях ў 1830-1850 гг.

У 30-50-я гг. грамадскія дзеячы часцей, чым у першай трэці XIX ст., звярталіся да ліберальнай дактрыны, якая выяўлялася ў той час у імкненні да вызвалення асобы ад межаванняў, якія накладваюцца традыцыяй, грамадскай структурай ці законам, а таксама ў веры ў паступовасць прагрэсу і паслядоўнасць усіх яго стадый. Асноўнымі патрабаваннямі лібералізму ў вобласці дзяржаўнага ладу былі: канстытуцыйны прадстаўнічы парадак, пашырэнне мясцовага самакіравання, свабода асобы ад дзяржаўнай апекі, адмена саслоўных прывілегій, удзел народа ў правасуддзі, усталяванне прамога падаходнага падатку і палітычныя свабоды (свабода слова, сходаў і саюзаў). У эканамічнай вобласці прынцып свабоды лібералы раземелі як свабоду гандлю і працы, неўмяшанне дзяржавы ў эканамічную дзейнасць уласнікаў.

Тымі, хто імкнуўся перабудаваць сваю дзейнасць, не парушаючы існуючых законаў, былі сфармуляваны асноўныя прынцыпы так званай праграмы “арганічнай працы”. Апошняя разумелася як паступовая, легальная дзейнасць, а сама праграма супрацьпастаўлялася планам рэвалюцыйнай узброенай барацьбы і нелегальнай актыўнасці. Вельмі істотным элементам праграмы арганічнай працы была прапаганда прагрэсіўных метадаў апрацоўкі зямлі, развіцця прамысловасці і гандлю. Ліберальная частка дваран патрабавала часовага вызвалення ад падаткаў тых памешчыкаў, якія мелі ці будавалі фабрыкі, і заснавання ў Вільні агранамічнага інстытута, імкнулася арганізаваць таварыства, якое давала б памешчыкам субсідыі для будаўніцтва фабрык, выказвалася за стварэнне спрыяльных ўмоў, каб заахвоціць гарадскіх прадпрымальнікаў да стварэння фабрык.

Ліберальныя ідэі абмяркоўваліся ў дваранскіх салонах і гуртках – у графа Тышкевіча, у Мастоўскага. Вакол віленскага дваранскага грамадства групаваліся памяркоўна-ліберальныя колы тагачаснай Беларусі. Ідэолагам гэтых колаў быў ксёндз Трынкоўскі, які выступаў у абарону сялян, крытыкаваў саслоўны эгаізм шляхты і заклікаў кіравацца ў адносінах да сялян “законамі розуму”, лічыць іх братамі, роўнымі сабе людзьмі.

У канцы 30-х гг. XIX ст. сярод студэнцкай моладзі пачалі вызначацца людзі з памяркоўнымі ліберальнымі поглядамі і так званыя радыкалы. Найбольш аўтарытэтным прадстаўніком першых быў Лавіцкі, які лічыў неабходным знішчэнне саслоўнай няроўнасці, распаўсюджванне асветы сярод шырокіх народных мас, усталяванне народнага кіравання і г.д. Радыкалы адрозніваліся ад іх не столькі ўяўленнямі аб прынцыпах пабудовы справядлівага грамадства, колькі антыпамешчыцкай накіраванасцю і спробамі знайсці падтрымку ў сялян і раме

44. Навуковае вывучэнне Беларусі. Польскія і рускія навукоўцы аб Беларусі і беларусах.

Пешая палова XIX ст. была часам станаўлення навуковага беларусазнаўства, якое ўзнікла як складаная частка маладой тады навукі – славістыкі. Менавіта ў той час распачалося комплекснае даследаванне гісторыі, мовы, матэрыяльнай і духоўнай культуры беларускага этнасу.

Вялікую цікавасць да Беларусі пачынаючы з канца XVIII ст. праяўлялі польскія і рускія даследчыкі, што, несумненна, у значнай ступені тлумачылася як настальгічнымі пачуццямі польскага грамадства ў адносінах да былых усходніх тэрыторый падзеленай і такім чынам знішчанай Рэчы Паспалітай, так і імкненнем Расійскай дзяржавы бліжэй пазнаёміцца з новадалучанымі заходнімі тэрыторыямі. Першыя звесткі пра Беларусь руская навука атрымала ад публікацый вынікаў падарожжаў акадэмікаў І.Ляпёхіна і В.Севяргіна, і дзейнасці дзяржаўных устаноў, якія ажыцяўлялі генеральнае межаванне зямельнага фонду Беларусі.

Сярод першых даследчыкаў старажытнага беларускага пісьменства былі польскія вучоныя Т.Чацкі, С.Ліндэ, рускі бібліёграф В.Сопікаў. Першая спроба даследавання жывой беларускай мовы належала рускаму вучонаму К.Калайдовічу. Беларускія фальклорныя і этнаграфічныя матэрыялы змяшчалі ў сваіх капітальных выданнях выдатныя польскія даследчыкі Л.Галамбёўскі, А.Глінскі і рускія навуковыя славутасці І.Снегіроў, А.Афанасьеў. Беларускія фальклорныя запісы, сабраныя мясцовымі энтузіястамі для І.Кірэеўскага, склалі каштоўнейшы рукапісны “Беларускі архіў” знакамітага рускага вучонага.

Беларуссю і беларусамі цікавіліся і вядомыя еўрапейскія славісты. Знакаміты П.Шафарык у той час, калі многія яго калегі, у тым ліку польскія і рускія. Вагаліся ў вырашэнні пытання самастойнасці і самабытнасці беларускага этнасу, у сваёй манументальнай працы “Славянскае народапісанне” (1842) на аснове вядомых яму лінгвістычных і фальклорных даных, “прадказаў існаванне Беларусі, як астраном прадказвае існаванне новай, яшчэ невядомай планеты”.