39. Сялянскія хваляванні 1830-1850 гг.

Сялянскі рух, які з’яўляўся адным з найважнейшых фактараў разлажэння і крызісу прыгонніцтва, у першай палове XIX ст. узрастаў. Гэта ў першую чаргу было выклікана ўзмацненнем феадальна-прыгонніцкага ўціску, што знайшло сваё адлюстраванне ў павелічэнні феадальных павіннасцей, захопе ці скарачэнні сялянскіх надзелаў, гвалтоўным перасяленні сялян на горшыя, неўрадлівыя землі, пераводзе на вотчынныя фабрыкі, ператварэнні вольных людзей у прыгонных, у жорсткім абыходжанні з імі памешчыкаў, аканомаў, арандатараў казённых маёнткаў. Узмацненню феадальнага прыгнёту сялянства аказвала усё больш рашучы адпор.

З павелічэннем памераў паншчыны, узмацненнем панскага прыгнёту і свавольства ва ўмовах крызісу феадальна-прыгонніцкай сістэмы сялянскі рух значна ўзрос у 1830-1850 гг. За гэтыя гады ў Беларусі адзначана 350 выступленняў сялян. Абсалютная большасць сялянскіх хваляванняў прыпадае на панскія ўладанні. 32 выступленні падаўлены ваеннай сілай. Як і раней, многія хваляванні сялян вылучаліся ўпартасцю і вялікім напалам барацьбы: 20 выступленняў працягваліся больш чым два гады. Некаторыя сяляне змагаліся з памешчыкамі і ўладамі шмат гадоў. Самай распаўсюджанай формай сялянскага руху ў Беларусі ў заставаліся прашэнні, скаргі, колькасць якіх намнога ўзрасла. Сяляне падавалі таксама “іскі аб волі” або змяншэнні велічыні павіннасцей. Прашэнні, скаргі, “іскі аб волі” падаваліся павятовым ўладам, у губернскія і цэнтральныя ўстановы, часам – на імя цара. Але ўсе прашэнні пераходзілі ў найніжэйшыя інстанцыі, пападалі да мясцовых улад, якія каралі сялян, саджалі ў турму.

Пошукі волі, імкненне вызваліцца ад прыгоннай залежнасці, панскай улады былі характэрнай рысай сялянскага руху ў Беларусі ў гэты перыяд. Сялянства прагна прыслухоўвалася да чутак аб волі, горача ўспрымала весткі аб сялянскіх зваляваннях у суседніх рэгіёнах, рэвалюцыйных падзеях на Захадзе. Пошукі волі ўсё часцей становяцца падставай для выступленняў сялян. Некаторыя з іх працягваліся гадамі. Нярэдка сяляне патрабавалі пераводу іх з паншчыны на аброк ці перадачы ў казённае ведамства.

Як і раней, масавай формай сялянскага пратэсту з’яўляліся ўцекі. У перадрэформеннае дваццацігоддзе толькі злоўленых збеглых па кожнай з заходніх губерняў штогод налічвалася па некалькі соцень чалавек, а ў час голаду і іншых бедстваў колькасць іх значна павялічвалася. Часта ўцёкі сялян былі выкліканы чуткамі аб дараванні волі, перадачы іх ў казну.

Сярод актыўных формаў барацьбы сялян па-ранейшаму найбольш пашыранымі з’яўляліся масавыя адмовы ад выканання павіннасцей і распараджэнняў памешчыкаў, аканомаў, мясцовых ўлад. Пераважная большасць адмоў ад выканання павіннасцей была накіравана выключна супраць адбывання паншчыны. Нярэдка хваляванні набывалі ўпарты, працяглы характар і ўсё часцей заканчываліся сутычкамі з прадстаўнікамі мясцовай улады, паліцыяй і войскам.

З другой паловы 40-х гг. XIX ст. сялянскі рух у Беларусі ўзмацніўся таксама з увядзеннем у панскіх уладаннях абавязковых інвентароў. У некаторых месцах увядзенне інвентароў суправаджалася скарачэннем сялянскіх надзелаў, павелічэннем павіннасцей. Абеззямеленне сялян пры правядзенні інвентарнай рэформы зафіксавана ў 9 панскіх уладаннях. З абвастрэннем класавай барацьбы ў беларускай вёсцы пачасціліся забойствы і замахі на памешчыкаў, аканомаў, арандатараў.

Такім чынам у Беларусі адзначалася ўзмацненне сялянскага руху. Многія выступленні вызначаліся вялікай актыўнасцю, масавасцю і вастрынёй. Сялянскі рух натхняўся ідэяй вызвалення ад прыгоннай залежнасці. Пазам з тым, як і ў папярэдні перыяд, ён характарызаваўся распыленасцю, лакальнасцю, слабай арганізаванасцю, адсутнасцю выразных палітычных пазіцый, што абумовіла яго няўдачу.