59.1993Ж 28 қаңтарда қабылданған қр Конституциясының тарихи маңызын ашып көрсетіңіз.

1993 жылы қаңтардың 28-де тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш Конституциясының талқылау және қабылдау жөніндегі жұмыстары аяқталған болатын. Сол күні Жоғарғы Кеңестегі 312 депутаттың 309-ы Қазақстанның тұңғыш Конституциясын қабылдау жөніндегі ұсынысты қолдап, дауыс берді және ҚР президенті Нұрсұлтан Назарбаевқа тұңғыш Конституцияның түпнұсқа мәтіні табыс етілді.Бірақ уақыт өте келе тұңғыш Конституцияның кейбір тұстары нарықтық қоғамдағы өзгерістерге сәйкес болмай шыққаны байқалып, екі жыл өткеннен кейін қолданыста жүрген қазіргі Конституция қабылданды. 1995 жылғы 30-тамызда жаңа Конституция өмірге келгеннен бері 1993 жылғы қаңтардың 28-інде қабылданған ҚР Конституциясының мәтіні мемлекеттік мұражайда сақталып тұр.Төрт бөлімнен тұратын Негізгі Заң 21 тарау 131 баптан тұрды. 1993 жылғы Конституция Президенттің позициясын айтарлықтай күшейтті. Бұл құжаттың қабылдануымен Президент тек қана мемлекеттің емес, сонымен қатар елдің атқарушы билігінің бірыңғай жүйесінің басшысы болды. Конституцияда Қазақ КСР-ның заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентінің өз өкілеттіктерін кезекті президент сайлауына дейін сақтайтындықтары ерекше көрсетілді. Сонымен қатар Қазақстан Республикасы Конституциясының президент лауазымына қатарынан ең көп екі мәрте сайлана алатыны туралы ережесі Қазақстан республикасының Президенті үшін-де күшінде болды. Президент Жоғарғы Кеңестің келісімін алып барып қана Премьер-Министр лауазымын және басқа мемлекеттің жоғары лауазымды тұлғаларын бекітіп, қабылданатын заңдарға қол қоя алатын еді.1993 жылғы Конституция өтпелі кезеңнің ахуалын сипаттайтын құжат реттінде, жүріп жатқан реформаларға байланысты міндеттерді,, әлеуметтік –экономикалық және саяси мәселелерді шешуге бағытталды.Және де Негізгі заңда ҚР-дағы мелекеттік тіл –қазақ тілі екендігі, ал орыс тілі ұлтаралық қатынас тілі днп анықталды.Сонымен бірге басқа тілдерді де қолдауға, оларды қолдану аясының кеңіп, еркін дамуына кепілдік берілді.

 

60. Бүкілхалықтық референдум, қазіргі қолданыстағы қр конституциясын қабылдау

Конституциялық комиссияның қажырлы да ұзақ еңбегінің нәтижесінде 1993 жылы 28 қаңтарда Қазақстан Республикасы Жоғары Кеңесі жариялы түрде дауыс беру арқылы түгелге жуық көпшілікпен Қазақстан Республикасының алғашқы Конституциясы қабылданды. Уақыт өте келе бұл Негізгі Заң өзінің әлсіз тұстарын көрсете бастады. Ал 1995 жылы 30 тамызда ҚР Президентінің жарлығына сай Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясын қабылдау жөнінде бүкілхалықтық референдум өткізілді. 89,14% сайлаушылардың қолдауымен Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы қабылданды.

Қолданыстағы Конституцияда мемлекет адам құқықтарына шынайы кепілдіктер берген. Олар: әрбір азаматтың еңбек ету және кәсіпкерлікпен айналысу еркіндігі; заң бойынша мөлшермен тегін медициналық көмек алуға; тегін орта білім алуға; діни – сенім бостандығы; конкурстық негізде ақысыз жоғары білім алуға; әлеуметтік қамсыздандыру. Бүгінде осы конституциялық негіздер әрбір Қазақстан азаматының өмірінен берік орын алды. Қазіргі қолданыстағы Конституция адамның негізгі құқықтары мен бостандықтарын бекітіп, еліміздің азаматтарының құқық алдындағы теңдігін қамтамасыз етті. Бұл принциптер мемлекетіміздің экономикалық - әлеуметтік дамуына, іргесі мықты, азат ел құруға негіз болды.

93 пен 95 жылғы конституцияның айырмашылығы

Тұңғыш Конституция оның саяси маңыздылығына қарамастан көптеген түбегейлі мәселелерге жауап бере алған жоқ және қарама-қайшылықты болды. Жекелеген қағидалары қоғамда біржақты емес реакция ду туындатты. Қарастырылған мемлекетті ұйымдастыру ісі үшжақты билік синдромы мен ішкі қақтығыстардан қорғалған жоқ.

Жаңа Конституцияда адамдарды толғандырған сауалдарға жауаптар қамтылған. Ақыл-ойдың астан-кестең болып, билік тармақтары арасындағы үздіксіз дағдарыс кезеңі азаматтардың өз болашағына, өз балаларының болашағына, қоғам мен мемлекеттік аппараттың тұрақтылығы мен жанжалсыздығына деген сенімі дәуіріне алмасты. Адам құқығының үстемдігі, сондай-ақ демократиялық, зайырлы, құқықтық әрі әлеуметтік мемлекет мұраттарымен байытылған жаңа конституциялық кеңістік біртіндеп қалыптасты. Ата заң үстемдігі елдің зайырлылығын кепілдендіреді, оның құқықтық жүйесін жат әрі қауіпті құбылыстардың кіруінен қорғайды. Негізгі заң идеологиялық әрі саяси көптүрлілікке, пікір алуандығы мен меншік формаларының теңдігіне, мемлекеттік тілді дамытуға, орыс және Қазақстан халқының басқа тілдерін қолдануға, халықаралық құқық ұстанымдары мен нормаларын құрметтеуге кепілдік береді. Адамдар мен азаматтардың конституциялық құқығы және бостандығы жиынтығы адам құқығы туралы халықаралық биллге сәйкес келеді әрі барлық азаматтардың тең құқылығына негізделеді. Бірлік пен биліктің бөлінуіне негізделген басқарудың президенттік формасы барлық тармақтағы органдардың бірлескен жұмысының ортақ нәтижесін - елдің өрлей дамуын қамтамасыз етеді.