Отандық мақта сорттары

Мақта саласындағы ғылыми-зерттеу­лерді дамыту отандық бәсекеге қабілетті мақтаның жаңа сорттарын шығару, жалпы мақта өндірудің тиімділігін арттыру мақса­тында бұрынғы Мақтаарал ауылшаруа­шы­лық тәжірибе стансасының базасында 2005 жылы Ауыл шаруашылығы министрлігіне қарасты Қазақ мақта шаруашылығы ғылы­ми-зерттеу институты құрылды.

2000 жылға дейін Қазақстанда отандық аудандастырылған мақта сорттары болма­ған. Барлық мақта егістігі жерлеріне Өз­бекс­танда шығарылған мақта сорттары егіліп келген. Қазақ мақта шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының селекцио­нер­лерінің қажырлы еңбегінің арқасында қысқа уақыт ішінде өзіміздің жергілікті топырақ-климат жағдайымызға бейімделген, сортаңдану мен ылғал жетіспеушілікке шыдамды, мол өнім­ді, сапасы жағынан шетелдік орта талшық­ты мақта сорттарынан еш қалыспайтын, керісінше, кейбір көр­сеткіштері жағынан жоғары тұратын бәсе­кеге қабілетті 10 жаңа мақта сорты шыға­рылып, олардың бесеуі (ПА-3031, ПА-3044, М-4005, М-4007 және М-4011) аудандас­тырылды. Тоғыз сортқа автор­лық куәлік берілсе, мақтаның ПА-3031, ПА-3044, М-4005 сорттарының селек­циялық жаңашылдығы мен жетістігіне Әділет министрлігі Зияткерлік меншік құ­қығы комитетінен иннова­циялық патент тапсырылды. Қазіргі таңда аудандас­тырыл­ған 5 отандық мақта сорт­тары 110 мың гектар жерге егілуде. Бұл еліміздегі жалпы мақта егістігінің 80 пайы­зынан астамын құрайды.

– Елімізде өсіріліп жатқан мақта өнімінің сапасы туралы. Сапа мәселесіне келетін болсақ, біздің мақтаның отандық сорттары орта талшық­­ты­­лардың ішінде жоғары көрсет­кіш­терге жетіп, талшықтың орташа шы­ғымы – 38,7-39,3%, үзілу ұзындығы – 26,1 км., беріктігі – 4,9 гк., микронейрі – 4,5, талшықтың ұзын­дығы – 34,1 мм. құрады, бұл көрсет­кіштер көршілес өзбекстандық сорттармен салыс­тырғанда әлдеқайда жоғары.

Мемлекет басшысының осы салада ұстан­­ған көреген саясатының арқасында бүгінде қазақ мақтасы бірте-бірте ел брендіне айналып отыр. Осы саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстарының қалыптасып, жолға қойылуы жаңа инновациялық бәсекеге қабілетті сорттар мен жоғары сапалы тұқым шығаруға оңды ықпал етуде. Сонымен қатар, бұл өнімді өндіруге және өңдеуге қажетті жаңа технологиялар өндіріске белсенді түрде енгізілуде.

Халықаралық мақта консультативтік комитетінің мәлімдемесі бойынша, мақ­таның өнімділігі жөнінен дүниежүзілік рейтингте Қазақстан 1998-1999 жылдары мақта өндіретін 68 мемлекеттің арасында 24-25 орында болса, соңғы 3-4 жылда 15-17 орынға жоғарылады.

Оның үстіне, жуықта Германияның Бремен қаласындағы мақта талшығын те­рең зерттеу орталығының мамандары әлем­дегі мақта өндіретін сол 68 мем­лекеттің арасы­нан 30 мемлекетті таңдап алып, олардың арасында неғұрлым бәсе­кеге қабілетті сапалы мақта өндіретіндерін айқындаған болатын. Осы зерт­теуге отан­дық «Мақта­арал» мақта сорттары да ілікті. Зерттеу қорытындысында Қазақстан Республикасы жоғары сапалы орта талшықты мақта өндіретін 10 мемлекеттің қатарына енді. Бұл біздің халықаралық мақта бәсекесі сала­сындағы үлкен жеңісіміз.

Қыркүйек айының бірінші аптасында Халықаралық мақта консультативтік коми­те­тінің Аргентинаның Буэнос-Айрес қала­сын­да өткен пленарлық отырысына рес­публи­камыздың атынан қатысып, баяндама жасадым. Бұл комитеттегілер еліміздегі осы саланың даму барысын жақсы біледі және бақылап та отыр. Комитеттің атқа­рушы ди­ректоры Терри Таунсенд жиналыс жүріп жатқан кезде біздің Қазақстанның қарқынды дамып келе жатқандығы, Елба­сымыз Н.Ә.Назарбаевтың ерен еңбегі туралы екі минөттей әсерлі әңгіме айт­қанда төбем көкке жеткендей болды. Отырыс барысында еліміздің мақта-тоқы­ма кластерін ұйым­дастыру арқылы мақтаны терең өңдеп дайын бұйым жасап сататын мемлекеттер қатарына енгендігі атап көрсетілді. Бүкіл әлем бойынша 23 мемлекеттің ғана мақтаны терең өндеп, дайын бұйым шығаратынын ескерсек, бұл да үлкен табыс дер едім.

Алайда, бұл айтылғандардың өзі де біздің жетістігіміздің шегі емес. Егер елі­міздің мақта өндірушілері Қазақ мақта шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты ғалымдары дайындаған мақтаның бәсекеге қабілетті жаңа отандық сорттарын, жаңа­дан жасалған технологияларды, ұсыныс­тарды өндіріске оңтайлы ендіріп, Үкімет көрсетіп отырған көмекті дер кезінде тиімді пайдалана алса, гектар өнімділігін 35-40 центнерге жеткізуге толық мүмкіндік бар. Сонда Қазақстан мақтасы дүниежүзілік рейтингте 5-7 орындарға көтеріле алар еді.

Ауа-райына байланысты агротехникалық іс-шаралар кешеуілдеген жылдары тезпісер сорттарды дұрыс таңдап алған шаруашылықтар жоғары өнім алады.

Өндіріске ұсынылып отырған ерте пісетін М-4005 және М-4007 мақта сорттары құнарлы сұр топырақта орналасу жиілігі гектарына 110-120 мың өсімдіктен тура келген жағдайда өзінің потенциалдық мүмкіндіктерін жақсы көрсете алады. Өнімділігі төмен, сортаңданған және құмдауыт топырақтарда орналасу жиілігін 1 гектарға 10-15 мың өсімдікке дейін арттыруға болады.

«Мақтаарал-4005» мақта сорты қозасының биіктігі 123-127 см. Пісіп жетілу мерзімі – 110-117 күн. Ауруларға шалдығуы С-47-27 сортымен салыстырғанда 35,0-38,0% төмен. Өнімділігі орта есеппен гектарына 38,0-39,0 ц. Ал Мақтаарал-4007 сорты қозасының биіктігі 120-135 см. Пісіп жетілу мерзімі – 117-120 күн. Ауруларға шалдығуы С-47-27 сортымен салыстырғанда 38,0-40,0% төмен. Өнімділігі орта есеппен гектарына 40,1-41,0 ц. Екі сорт та ерте пісетін сорттар қатарына жатады.

Өсімдіктердің орналасу жиілігінің әртүрлілігі жеке өсімдіктердің жағдайына және өсіп дамуына әсер етеді және осы өсімдіктерде пайда болған тұқымдардың онтогенезін өзгертеді. Өсімдіктердің орналасу жиілігі бірдей болған бір гектарда өсімдіктерді жүйектерде әртүрлі орналастыруға болады: мысалы, көктем жаңбырлы болып келген жылдары қатараралығын кең етіп ұяшықтарға 3-5 тұқымдық шитті ексе, топырақтың беткі қатқалағын бұзып өніп шығуға қарқындылық туындайды. Ал көктем қолайлы келген жылдары әр ұяшыққа бір өсімдіктен егіп қатараралығын қысқарту мүмкін. Бұл жағдайда бір бірлік алқаптағы өсімдік саны бірдей болуы мүмкін, бірақ өсімдіктердің өсуі мен даму жағдайлары әртүрлі болады. Өсімдіктер жеке егілгенде бірдей оңтайлы жағдайларда өседі. Сондықтан өсімдіктер жеке жайласқан жағдайында ұяшықтарға жиі отырғызылған жағдайға салыстырғанда өсуі мен дамуы жақсы болады. Мұндай егісте көсектердің жинақталуына, отандық сорттардың тұқымдарының түзілуіне және дамуына жақсы жағдай жаратылады.