Ерекше білім алу қажеттіліктері бар балалардың ата-аналарына арналған тренингтер жүргізу

Тренинг мақсаты: дамуында ақауы бар балалар отбасында жағымды психоэмоционалды климат құру, ата-аналар санасына жағымды бағыттар қалыптастыру.

Міндеттері:

• Ата-аналар – балалар өзара қарым-қатынасын реконструкциялау; ерлі-зайыптар және отбасы ішінде қатынасты оптимизациялау.

• Қоршаған ортамен адекватты сөйлеу дағдысын қалыптастыру.

Топтағы жұмыс ережелері:

1. Қарым-қатынастың сенімді стилі; Басқаларға өзі туралы әңгімелеу және одан да соны күту.

2. Қарым-қатынаста шынайлылық. Егер шынайлылық болмаса, онда біз әңгімелесе алмаймыз.

3. Топта болған жайттардың барлығын құпия сақтау. Топта болған жайттарды ешкім жария ете алмайды. Кез келген адам жеке басының құпиясы топта қалатынына сенімді болуы керек.

4. Топ әрбіреуіне қолдау көрсетеді (кеңес, тыңдау мүмкіндігі, мейірімді сөздер).

Біздің сабағымыздың талқыланып жатқан отбасы мәселесі болып табылады, яғни ерекше білім беруді қажет ететін балалар тәрбиеленетін отбасы.

№1 сабақ

Жаттығу

Сәлемдесу.

Психолог топта сабақтың басталуымен барлық қатысушылармен жігерлене сәлемдеседі: «Сәлеметсіңдер ме! Сіздерді көріп тұрғаныма өте қуаныштымын, сонымен қатар осы жерде барлығымыз кездескенімізге де қуаныштымын. Ал сіздер ше? Сіздер қандай сезімдесіздер? Бөлісіңіздер?».

Психолог әрбір қатысушылардың әсер алғанын анықтайды, ата-аналардың алғашқы жайсыз белгілерінен арылтуға тырысады. «Сізге жағдайдың ғажайыптылығы әсер ете ме? Сіз осы кезде нені сезініп отырсыз?».

Психолог бәріне шеңбер болып тұруын ұсынады. Психолог шеңберде тұрып қатысушылар бір-бірімен танысуын ұсынады: «Әрбіреулеріңіз өздеріңізді одан өзіңіз ләззат ала алатын етіп таныстыруларыңызды өтінемін». Қатысушылар өздерінің шеңбердегі көршілерімен сәлемдеседі және олардан да мейірімді алғыс сөздерін естиді.

«МЕНІҢ ӘСЕРІМ» ойыны

Психолог:

Шеңберде болып, көршілеріңізбен қол ұстасып тұрыңыз. Көздеріңізді жұмыңыздар. Тек өздеріңіздің сезімдеріңізге тоқталыңыздар. Қолыңыздың көмегімен (дене контактісі) өз жылуыңызбен оң жағыңыздағы көршіңізге қолдау көрсетіңіз. Бір уақытта сол жақтағы көршіңіздің берген әсерін сезінуге тырысыңыз.

Жаттығуды жүргізгеннен кейін психолог әрбір қатысушыдан өзінің сезімі туралы айтуды және бағалауды өтінеді. Сабақ үдерісі кезінде психолог үнемі әрбір қатысушыдан өзінің сезімі туралы еркін айтуды және сондай-ақ ата-аналар өз сезімін «тыңдауды» және психологиялық өзін қорғаудың әртүрлі механизмдерінен оларды «босатуды» үйретеді.

«СЕРІКТЕСІҢ ҚАНДАЙ ЕКЕНІН БАҒАЛАУ?» ойыны

Психолог:

«Тағы да шеңбер болып тұрыңыздар. Көздеріңізді жұмыңыздар. Енді оң жақтағы серіктесіңізді мақсатқа бағытталғанын сезініңіз. Олар туралы әңгімелеп беріңіз. Шеңберде орындарыңызды ауыстырыңыздар. Осы жасағаныңызды тағы бір рет қайталаңыз. Тағы да сезіміңізді анықтап, оларды айтып беріңіз. Серіктесіңізден жағымды қасиеттерін сезінуді тырысыңыз, оларды қолдаңыз».

Ойын аяқталғаннан кейін тағы да әрбір қатысушыға әр түрлі серіктестерден алынған сезімдердің бағалауын анықтау мақсатында сауалнама жүргізіледі. Психологтың осы кезеңдегі негізгі міндеті серіктесінен жағымды қасиеттері мен сапасын көбірек көру, байқау.

Негізгі бөлім.

А). Психологтың топқа жұмыс ережелерімен таныстыру. Топтағы әрбір қатысушының барлық ережелерді орындау қажеттілігін талқылау және түсіндіру. Барлық топтағылар үшін ережені көрнекті жерге іліп қою.

Б). «Менің өмірлік жолым. Менің жетістіктерім және менің сәтсіздігім» тақырыпта сауалнама.

Топтағы қатысушыларға сауалнама бланкісін толтыруға таратады. Пихолог ата-аналарға жүргізіліп отырған тапсырманың мазмұнын әңгімелеп береді және оларға осы жұмысты орындауға кірісуді ұсынады. Біткеннен соң әрбір қатысушылардың жауабын толықтай талқылау өткізіледі. Осы сауалнаманы жүргізу өте маңызды, өйткені тек топ қатысушыларының бір-бірімен танысу кезеңінің жалғасы ғана емес, сонымен бірге бір уақытта өткізілген тренингтің мақсатын түсіну болып табылады.

Осы жағдайда, егер ата-ана өзінің сәтсіздік кезеңі науқас баланы дүниеге әкелу деп атаса, психолог оған қарсы аргумент табуы қажет, себебі осы айтқанын сенімсіздігін жалғандығын әшкерелеу немесе ұшырату.

Аутотренинг

Психолог жаңа сабақ кезеңін атайды және қатысушыларды оның мақсаты және мазмұнымен таныстырады. Сосын барлығына ыңғайланып отырып, көздерін жұмуды ұсынады. Мәтінді оқи отырып, психолог дауыс ырғағын өзгертеді. Ол иландыру реңктеріне ие болады.

«Ыңғайлы орнығып отырыңыз. Өзіңізді толығымен еркін ұстаңыз. Тек менің дауысыма ғана көңіл бөліңіздер. Менің айтқанымды орындауға тырысыңыздар. Тек мені ғана тыңдаңыздар. Барлық мәселелеріңізден арылыңыздар. Бұл тек бірнеше минут қана, қорықпаңыздар. Бірнеше минуттан кейін, қайта соған ораласыздар. Бірақ қазір ол мәселелеріңіз жоқ. Тек сіз және біздің түйсінуіміз бар. Басымыз жеңілденді, ол ауырлық пен мәселелерден босатылды. Кеудеңізді еркін ұстаңыз, ол да жеңілденсін. Кеудеңіз жеңіл дем алғанын сезініңіз. Терең, еркін дем алыңыз (3 рет). Қолдарыңызды еркін ұстаңыз. Қолыңыздағы жеңілдікті сезініңіз. Қолдарыңыз жеңіл, шапшаң, күшті. Аяқтарыңызды еркіндігін сезініңіз. Аяқтарыңыздың барлық ауырлығы мен шаршағаны төменге түсті, еденге, жерге кетті. Аяқтарыңыз жеңіл, тез, шапшаң. Терең, еркін тыныс алыңыз (3 рет)». Сіз жеңіл, шапшаң және күшті (3 рет) сезінесіз. Сіздің денеңіз жеңіл, шапшаң, күшті (3 рет). Сіз дем алдыңыз. Көздеріңізді ашыңыздар. Өзіңізді қалай сезіндіңіздер?».

Музыкалық релаксация

«Ана мен бала» тақырыбы

Музыкалық әуенмен: «AVE MARIA» Ф. Шуберттің аспаптық әуені ойналады.

Психолог:

«Ана мен бала» әдебиетте, кескіндемеде, музыкада, өнерде толығымен мәңгі тақырып. Әлі ана болмаған, бірақ болашақта дайындалып әйел адам әлемді басқаша қабылдайды. Ол оны екеуі үшін сезінеді.

Сіз балаңыздың алғашқы қимылын қалай сезінгеніңізді есіңізге түсіріп көріңізші. Оның әрбір жаңа қадамдарына қуанғаныңызды және оларға құлақ салғаныңызды есіңізге түсіріңізші.

Жаңа өмірді алып жүрген әйел адам өмірге екі жұп көзбен қарайды, тыныс алады, өзі және болашақ сәбиі үшін қоршаған ортаны сезінеді. Сол кезде Сіз қандай түрлену өнерінің болғанын есіңізге түсіріп көрші.

Ұзақ 9 ай бойы кішкентай кереметтің жарыққа келуін, өмірінің бақытты жалғасын күтеді. Осы сәтті күтуде біртіндеп бақытқа толғанын есіңе түсіріп көріңізші.

Міне, енді оның дүниеге келген кезі, ұзақ күткен, ыстық махаббатқа толы, қаның мен тәніңнен жаратылған. Сәбиіңіз дүниеге келді. Бала дүниеге келгеннен кейінгі Сіздің өмір сүруіңізге одан да көп салмақ түскенін есіңізге рақатты түсіріп көріңізші. Көзі жасы мен алаңдаулардан кейін Бақыт келді. Ол дүниеге келді!!!

Сол кезде қандай бақытты болғаныңызды есіңе түсіріп көріңіз. Сәбиіңізге күлімсіреңіз. Күліңіз. Оны қолыңызға алыңыз. Кеудеңізге жатқызыңыз. Тербетіңіз. Ол тек Сіздікі, Сіздікі ғана. Әрқашанда Сіздікі. Сіздің оған деген махаббатыңыз күшті және шексіз!

Терең тыныс алыңыз. Көзіңізді ашыңыз!!!

«ПОЗИТИВТІ КӨРУ ІСКЕРЛІГІ» жаттығуы

Психотерапевттер – адам өмірдің позитивті жақтарын көрген кезде дені сау болады деген формула енгізген.

Ханның бақшасы болады екен. Бақшасының сәні тауыс құсы болды. Ханның қонақтары соған тамсанған. Сол кезде сауысқан ұшып келіп, мынадай тауыс құсына сын айтқан: «Қараңдаршы, оның аяғы қандай қисық, саусақтары да қисық». Бір күні тауыс құсы шыдамай, сауысқаннан сұрайды: «Неге менің тек қисық аяғымды көресің? Неге менің тамаша, әдемі қауырсындарымды көрмейсің?»

«Мен жақсымын» шығармасы.

Кофе-брейк

Тренингтің қорытындысын шығару

Психолог:

«Біздің бірінші сабағымыз аяқталды. Сабақта дем алдыңыздар, проблемаларыңыздан арылдыңыздар, ең бастысы балаңызға байланысты проблемалардан арылдыңыздар деп үміттенемін. Сондай-ақ сабақ сіздерді қызықтырды деп үміттенемін, себебі сіз үшін ең басты не туралы ойлайтыныңыз және өмір сүруіңіз жайлы айтылды. Біздің әрбір кездесуімізден кейінгі сезімімізді сақтап қалу, сосын оларды салыстыру үшін Сізден күнделік бастауды өтінемін. Бұл жай дәптер бола берсін, бірақ сіз оған өзіңіздің ең қымбат сырларыңызды және үміттеріңізді сене аласыз».

Қоштасу

Психолог:

«Ал енді қоштасар алдында мынаны айтқым келеді, сіздермен жұмыс істегеніме өте қуаныштымын. Ал сіздер ше? (Топтың қатысушылары өз ойларын айтады). Барлықтарыңызға көмектескендеріңіз үшін алғысымды білдіремін». Психолог барлығына шеңберге тұрып, қоштасар алдында бір-біріне мейрімді сөздер айтуды және қайталап кездескенде осы сөздерді айтуды қажеттілігін айтады.

№2 сабақ

Жаттығу

Сәлемдесу

Психолог:

«Барлық мәселелеріңізді ығыстырып қойыңыз. Барлық мәселелеріңізді есіктен кірмес бұрын тастап кетіңіз.

Әрбіреулеріңіз өз іштеріңізден, сосын барлық амандасқандарға күлімсіреңіздер.

Бәрекелді жарайсыңдар!

Мен тағы да барлығымыз кездесіп отырғанымызға, сіздердің көздеріңіз бен күлкілеріңізді көргеніме қуаныштымын!». Психолог тағы да топ жұмысының Ережелеріне назар аударады. Олар қатысушылардың біреуімен немесе психолог дауыстап оқылады:

а) топтағы контактіні дамытуға арналған жаттығулар.

«ӨЗІҢНІҢ ЖАҒЫМДЫ ЭМОЦИЯ МЕН СЕЗІМІҢДІ БАСҚАҒА БЕР» ойыны (тактильді контакт)

«СЕРІКТЕСІҢНІҢ СЕЗІМДЕРІН ТАП» ойыны (тактильді контакт).

Жаттығулардың екеуі де №1 сабақтың жаттығулары аналогиялары бойынша өткізіледі.

б) «Тек бүгін ғана позитивті ойлауды жаттықтыру» мәтінін оқу. Күнде таңертең өзіңізге осы мәтінді іштей қайталаңыз. Өзіңізді әрекетке ынталандырыңыз. Өзіңізге уағыздау сөздерін айтуды ұмытпаңыз. Қайсарлық пен бақыт, жігерлік пен тыныштық туралы ойлаңыздар. Сіздерге сәттілік тілеймін!

«МЕНІҢ ӘСЕРІМ» ойыны

Психолог:

Шеңберге болып, көршілеріңізбен қол ұстасып тұрыңыз. Көздеріңізді жұмыңыздар. Тек өздеріңіздің сезімдеріңізге тоқталыңыздар. Қолыңыздың көмегімен (дене контактісі) өз жылуыңызбен оң жағыңыздағы көршіңізге қолдау көрсетіңіз. Бір уақытта сол жақтағы көршіңіздің берген әсерін сезінуге тырысыңыз.

Жаттығуды жүргізгеннен кейін психолог әрбір қатысушыдан өзінің сезімі туралы айтуды және бағалауды өтінеді. Сабақ үдерісі кезінде психолог үнемі әрбір қатысушыдан өзінің сезімі туралы еркін айтуды және сондай-ақ ата-аналар өз сезімін «тыңдауды» және психологиялық өзін қорғаудың әртүрлі механизмдерінен оларды «босатуды» үйретеді.

«СЕРІКТЕСІҢ ҚАНДАЙ ЕКЕНІН БАҒАЛАУ?» ойыны

Психолог:

«Тағы да шеңбер болып тұрыңыздар. Көздеріңізді жұмыңыздар. Енді оң жақтағы серіктесіңізді мақсатқа бағытталғанын сезініңіз. Олар туралы әңгімелеп беріңіз. Шеңберде орындарыңызды ауыстырыңыздар. Осы жасағаныңызды тағы бір рет қайталаңыз. Тағы да сезіміңізді анықтап, оларды айтып беріңіз. Серіктесіңізден жағымды қасиеттерін сезінуді тырысыңыз, оларды қолдаңыз».

Ойын аяқталғаннан кейін тағы да әрбір қатысушыға әр түрлі серіктестерден алынған сезімдердің бағалауын анықтау мақсатында сауалнама жүргізіледі. Психологтың осы кезеңдегі негізгі міндеті серіктесінен жағымды қасиеттері мен сапасын көбірек көру, байқау. Бақыт – бұл әрбір адамның ішкі жағдайы. Бақыт сыртқы жағдайларға байланысты емес. Менің бақытым ішімде тұтқындалған. Әрбір адам қаншалықты бақытты болам десе, соншалықты бақытты бола алады.

Негізгі бөлім.

«Менің өмірдегі сүйенетін ұстанымым» атты тақырыпта сауалнама. Маған не көмектеседі, не кедергі жасайды.

Психолог:

«Өзімізбен үлкен және парасатты жұмыс жасауды жалғастырамыз, әрбірімізде өмірде кедергі немесе көмектесетін адамгершілік және кемшіліктер саны жеткілікті. Оларды атайық және анықтайық, қойылған сұрақтарға жауап берейік».

Сосын психолог топ қатысушылар толтыру үшін арнайы бланкілер таратады. Жауап беруге 5-7 минут беріледі. Алынған нәтижелер талқыланады. Сондай-ақ, егер қатысушылардың қандай да біреуі өзінің позициясын жариялағанды қаламаса, онда ол қанат белгісін немесе крест белгісін қою керек.

Психолог оны оқымайды және талқылауға ұсынбайды. Әдетте психолог осы позицияға көңіл бөлуі керек, өйткені дәл осы кезде қатысушылардың мәселелелері қарастырылып жатыр. Осы сияқты мәселелерге басқа коррекциялық техниктердің көмегімен өңдеу жасау керек.

Аутотренинг

Психолог жаңа сабақ кезеңін атайды және қатысушыларды оның мақсаты және мазмұнымен таныстырады. Сосын барлығына ыңғайланып отырып, көздерін жұмуды ұсынады. Мәтінді оқи отырып, психолог дауыс ырғағын өзгертеді. Ол иландыру реңктеріне ие болады.

«Ыңғайлы орнығып отырыңыз. Өзіңізді толығымен еркін ұстаңыз. Тек менің дауысыма ғана көңіл бөліңіздер. Менің айтқанымды орындауға тырысыңыздар. Тек мені ғана тыңдаңыздар. Барлық мәселелеріңізден арылыңыздар. Бұл тек бірнеше минут қана, қорықпаңыздар. Бірнеше минуттан кейін, қайта соған ораласыздар. Бірақ қазір ол мәселелеріңіз жоқ. Тек сіз және біздің түйсінуіміз бар.

Денеңіздің әрбір бөлігі қалай босаңсығанын сезініңіз. Басыңыз жеңілденді, ол ауырлық пен мәселелерден босады. Кеудеңізді еркін ұстаңыз – ол да жеңілденсін. Кеудеңіз қалай жеңіл дем алғанын сезініңіз. Терең және еркін тыныс алыңыз (3 рет). Қолдарыңызды еркін ұстаңыз. Қолыңыздағы жеңілдікті сезініңіз. Қолдарыңыз жеңіл, шапшаң, күшті. Аяқтарыңызды еркіндігін сезініңіз. Аяқтарыңыздың барлық ауырлығы мен шаршағаны төменге түсті, еденге, жерге кетті. Аяқтарыңыз жеңіл, тез, шапшаң. Терең, еркін тыныс алыңыз (3 рет). Сіз жеңіл, шапшаң және күшті (3 рет) сезінесіз. Сіздің денеңіз жеңіл, шапшаң, күшті (3 рет). Сіз дем алдыңыз. Көздеріңізді ашыңыздар. Өзіңізді қалай сезіндіңіздер? Сосын психолог әрбір қатысушыларға осы жұмыс формасына қандай деңгейде қатысқанын анықтау үшін сауалнама өткізеді.

Вокалотерапия

Психолог топ қатысушыларына караоке немесе аккордеонда 2-3 танымал әндерді салуға ұсынады. Ән мәтінін топ қатысушылар алдында алдын ала қойылады. Топ мүшелерінің дауысының жоқтығына сілтемелемей барлығы белсенділік танытуы керек. Психолог бұл музыкалық сабағы емес, психокоррекциялық сабақ екенін түсіндіру керек, сондықтан барлығыңызға ән салуға болады.

Тренингтің қорытындысын шығару

Психолог:

Үй тапсырмасы: психолог ата-аналарға өз өмірлік сенім қалыптастыруға, оны жазуға ұсынады. Біздің екінші сабағымызда аяқталды. Сабақта дем алдыңыздар, проблемаларыңыздан арылдыңыздар, ең бастысы балаңызға байланысты проблемалардан арылдыңыздар деп үміттенемін. Сондай-ақ сабақ сіздерді қызықтырды деп үміттенемін, себебі сіз үшін ең басты не туралы ойлайтыныңыз және өмір сүруіңіз жайлы айтылды».

Қоштасу

Психолог: «Ал енді қоштасар алдында мынаны айтқым келеді, сіздермен жұмыс істегеніме өте қуаныштымын. Ал сіздер ше? (Топтың қатысушылары өз ойларын айтады). Барлықтарыңызға көмектескендеріңіз үшін алғысымды білдіремін». Психолог барлығына шеңберге тұрып, қоштасар алдында бір-біріне мейрімді сөздер айтуды және қайталап кездескенде осы сөздерді айтуды қажеттілігін айтады».

№3 сабақ

Жаттығу

Сәлемдесу

а) Топтағы қысымды болдырмауға арналған жаттығулар.

Пантомимка тәсілдерін қолдану. Психолог топ қатысушыларына жұмыстан кейінгі үйге асығып келе жатқанын, адамға лық толған көлікте келе жатқанын, бастығының кабинетіне кіріп бара жатқанын (осы сахнада барлығының алдында көрсету) өзін бейнелеуді ұсыну және т.б.

б) өзін танытуды дамытуға және өзіндік бағасын жоғарлатуға арналған жаттығулар.

«МЕНІҢ ЖАҒЫМДАҒЫ МЕН АРАСЫНДАҒЫ ДИАЛОГ: МЕЙРІМДІ АНА МЕН ҚАТАЛ АНА» ойыны

Психолог:

«Сонымен, бірінші тапсырма: үнемі баласымен қарым-қатынаста өзінің жылулығы мен қамқорлығы, жақсы көруімен толықтыратын мейірімді, көңіл бөлгіш ана кейпін бейнелеу қажет. Оны әрқашанда оның олақтығы, баяулығы және епсіздігі тітіркендірмейді. Ол ешқашанда баласына дауыс көтермейді және әсіресе денесіне жарақат түсіру түрінде жазалауды қолданбайды. Бастадық».

Мұндай тапсырма психосоматикалық типті кейбір түрлеріне және беделді ата-аналарға айрықша ұсынылады. Күн тәртібі кезеңдерін (таңертең: мектепке дайындық; үй тапсырмасын орындау; қонақ күтуге дайындық және т.б.) қолданумен ойын жүзеге асырылады.

Психолог:

«Ал енді, қатал ана кейпін бейнелейміз. Бастадық».

Бұл тапсырма невротикалық типті аналарға ұсынылады. Практикалық материалды талқылау кезінде күн тәртібі кезеңдері қолданылады.

Егер топ қатысушылары тапсырмаларды орындау кезінде қиыншылық туындаған жағдайда, оны «бос» орындық техникасымен жеңілдетуге болады. Бұл келесі түрде жүзеге асырылады. Шеңбер ортасына екі орындық қойылады, оның біреуіне баласымен қатынаста қиыншылық туындаған қатысушы отырады. Алдымен оған өзіне дағдылы мінез-құлқын көрсету ұсынылады (авторитарлы ана үшін агрессивті, ал невротикалық үшін пассивті, психосоамтиклық аналар үшін екі вариантта кездеседі). Сосын психолог қатысушыға қарама-қарсы тұрған орындыққа отыруды және өзін басқа, қарама-қайшы қасиеті жағынан көрсетуді ұсынады. Сонымен қатар барлық топ қатысушылары жаттығу орындауға көмектеседі.

В) «Тек бүгін ғана, №4 тармағы.

Негізгі бөлім

«Ұлым мені жақсы көрмейді» әңгімесін талқылау.

«Психологқа бір әйел келеді. Оның өте жүйкесі жұқарған, көзі жасқа толы.

– Менің ұлым – мүгедек. Жалғыз балам. Күйеуім бізден баяғыда кетіп қалған. Оның қазір басқа отбасы бар. Не менімен, не ұлыммен мүлде сөйлеспейді. Әжемізбен, менің анаммен тұрамыз.

– Сізді маған келуге не итермеледі?

– Менде тек екі жақын адамдарым бар: ұлым және анам, өмір солай болды. Анаммен қарым-қатынасымыз жақсы, ал бірақ ұлыммен мүлде сөйеспейміз деуге болады.

– Неге олай болды? Сізді не мазалайды?

Әйел біраз үнсіздіктен кейін жалғастырды:

– Менің ұлым..., - оның келбеті жүйке, бет-аузын қисайту, қолдары мен дауысы дірілдейді. Кейде, бір нәрсені айтуға кедергі жасайтын сияқты көрінеді, - менің ұлым... ол мені... жақсы көрмейді, - терең тыныс алады әйел. – Мүмкін өзім кінәлі шығармын, білмеймін.

Ол жылайды.

– Сеніңізші, одан кішкене болсын жылулық сезімін алғым келеді. Басқа аналарға қарап, оларға қызғанамын. Олар бақытты: оларды балалары жақсы көреді.

Әйел үндемейді. Қобалжуын басып, жалғастырады:

– Ол кішкене болған кезде оған жақсы көрмеген екенімді мойындаймын. Мен не деп кеттім, деп әйел жөндейді, - Сіз мені тек дұрыс түсініңіз. Мен оны үнемі қатты жақсы көрдім. Ол үшін барлығын жасадым: оған қажетті дәрігерді, педагогты таптым; оны мектепке баратынмын, мектеп біздің үйден өте алыс; менімен бірге ұзағырақ болу үшін оны бес күндікке тастап кетпейтінмін. Бірақ жүрегімде үнемі қандай да бір ұят, қорқыныш сезімдері болатын. Менің сезінгендерімді қалай айтуға болатынын білмеймін. Бәлкім, оны жақсы көруге де осы кедергі жасаған шығар?

Қазір ол жасөспірім. Ер жетті. Оның кейбір қылықтарына әлі күнге дейін үйрене алмай жүрмін.

Психолог: Сізді ұлыңыз қазіргі жағдайы ашуландырды немесе ашуландырады ма? – Ия... Мені үнемі... оның сыртқы келбеті ашуландыратын. Одан үнемі сілекейі ағып тұратыны. Ол күлгенде қандай болатынын білсеңіз ғой? Тіпті оны қалай сипаттап берерімді де білмеймін. Сосын тағы да: барлығы тыныш, жақсы дерлік; ол бір нәрсемен айналысып отыр... кенеттен қолын шапалақтай немесе бұлғай ете жөнеледі. Бұл дегеніміз, ол бір нәрсе тапты немесе бір нәрсеге таң қалды деген сөз. Тіпті қандай да бір сөздерді айқалап айтуы, шыр ете түсуі де мүмкін. Оған, Асан қой деп айтсаңда, ешбір тынышталғысы келмейді. Міне, ұлымыздың жұмысымыз осы.

Психолог: Ұлыңыз Сізге мейрімді болады ма айтыңызшы?

– Жоқ, ешқашан.

Психолог: Ал Сіз ше, оған өз махаббатыңызды қалай білдіресіз?

– Иә жоқ. Жалпы, мен өте қаталмын. Оны қалай білдіру керек? Мен білмеймін.

Психолог: Балаңыздың қылықтар мен ерекшеліктері ертеде көп жағдайда сізді итермелеген шығар. Ал қазір жағдай өзгерген шығар? Сіз оған үйретініп және шыдамды болдыңыз ба? Өйткені ол Сіздің ұлыңыз емес пе? Сіз ол үшін сонша нәрсе жасадыңыз, оны сөзсіз жақсы көресіз.

– Ия, әрине, әрине. Енді ол сондай, маған не істеу керек. Мен оның барлығын түсінемін. Тек екеумізде арақатынасымыз дұрыс болмай жүр. Қалай болу керек, маған кеңес беріңізші».

Психолог:

Сіз не деп ақыл айтар едіңіз?

Сізде осы сияқты жағдайлар болған жоқ па? Дамуында ауытқуы бар бала жақсы көре алады деп есептейсіз бе?

Осы жағдайды қалай түзетуге болады? Ана мен бала махаббатын қалай қайтадан оятуға болады?

Оны жасауға тұрады ма? Ал, егер де иә болса, онда оны қалай жасауға болады? Өз тәжірибеңізбен бөлісіңіз.

Балаңыз Сізді жақсы көреді деп ойлайсыз ба? Балаңыздың махаббаты қандай жағдайлары сізді қуантады?

Аутотенинг

Алдындағы схема бойынша жүргізіледі.

Музыкалық релаксация

Тақырыбы «Бұлақ – суға толы өзен».

Музыкалық демеу: В.Калинниковтың Алғашқы симфониясынан үзінді.

«Мен кішкентай ғана бұлақпын. Мен жер астынан әзер жарып өтемін. Менің сылдырап ағыс дауысым әзер естіледі. Мен шөптердің арасынан дерлік көрінбейді. Ал шөптер қалың, менің алдымда қалың орман сияқты шулайды...»

Бірақ мен тез жүгіремін, егістік бойынша иреңделіп, аз-аздан кеңейе және күшейе түседі. Міне, менде энергия бұрқылдай түсті. Мен тастан тасқа көңілді секіремін және секіре-секіре алдыға ұшамын. Менің артымнан ешкім қумайды. Мен алдыға шапшаң ұшамын, өзімнің күшімнен ләззат аламын. Ия, әрине, міне, мен өзен болдым: күшті, жылдам, батыл, жолымда кездескен барлық кедергілерді жеңетін. Маған барлығы түк емес. Мен барлығын жасай аламын. Мен күштімін және суға толымын. Мен энергияға толымын. Менің күшім менің ақылымда. Мен тыныштырақ және сенімдірек бола түсемін. Енді мен тыныш және өктем ағамын. Жолымда мені ешкім тоқта алмайды. Өмірімде не жасай керектігінің барлығын жасаймын. Мен не үшін өмірге келгенім, тағдыр не даярлағанның барлығын жасаймын.

Әрбіреуіміз бұл өмірге бақытты болу үшін келеміз. Мен бақытты болғым келеді! мен бақыттымын! бақыттымын! бақыттымын!

Сабақты қорытындылау

Үй тапсырмасы: Апта бойы балаңыздың сізге махаббатын қалай көрсеткенін, күнделікке сөзбен немесе жағдайды сипаттап жазыңыз.

Қоштасу.

№4 сабақ

Жаттығу

Сәлемдесу

а) Топтағы қысымды болдырмауға арналған жаттығулар. Пантомима.

Психолог қатысушыларға өзін таныстыруды, сынған әйнекпен жалаң аяқ жүруді, суық қармен, құмға аяғы күйіп бара жатқан және т.б. (сосын көрсетуді) ұсынады.

б) өзін танытуды дамытуға және өзіндік бағасын жоғарлатуға арналған жаттығулар.

Психолог:

«Қазір біз «Мен істей аламын...» атты ойынын ойнаймыз. Бұл ойын Сізге кейбір қиыншылықтарды жеңуге көмектеседі. Топ бірінші, екінші деген нөмері бар жұптарға бөлінеді. Бірінші нөмерлілер екіншілерге «Мен істей аламын» бір сөздің көмегімен шынымен де бір нәрсе істей алатынын дәлелдеу керек. Ол үшін Сіз жасай алатын қимылды атамай, бейнелеу керек, бірінші нөмерлілердің ең басты міндеті бұл шынында да осылай екендігін сенімді дәлелдеу. Осы уақытта екіншілер оларға барлық күшімен кедергі жасауға тырысады, сосын қатысушылар рөлдерімен ауысады».

Ойын үдерісінде психолог қатысушылар арасында нөмірге былай бөледі, невротикалық типті ата-аналар өзін тануын сезіну үшін, ал авторитарлы типті ата-аналар біріншілер алдында беріктіктен ұялуды сезіну үшін. Әрбір жұп бәрінің алдында жұмыс істейді. Топтар бірінші нөмірлілерге көмектеседі және екіншілер жұмысына кедергі жасайды.

в) «Тек бүгін ғана» жаттығуы, №5 тармағы.

Негізгі бөлім

Арттерапия. «Менің балам» тақырыбына сурет салу. Баламды мен туғанға дейін қалай елестеттім және ол қазір қандай». Психолог:

«Сіз балаңызды қандай сезіммен күткеніңізді есіңізге түсіріп көріңізші. Оларды түрлі түсті бояумен көрсетіңіз. Техниканы жетік білмейтініңізге қорықпаңыз. Сіз үшін ең бастысы - әсеріңіз бен сезіміңізді жүзеге асыру.

Сіз балаңызды енді қалай көресіз? Суретте сіздің санаңыздағы барлық мәселені көрсетуге ұмтылмаңыз. Ол қандай болса да, ол бала, ол сіздің балаңыз. Ол сіздің махаббатыңыз бен қамқорлығыңызға мұқтаж. Ал осы сезімдер үнемі адамның өмір сүре бастаған уақыттан бастап тамаша сезімдер болып келеді. Сізге осы жолда сәттілік тілеймін».

Аутотренинг

Алдынғыдағы схема бойынша жүргізіледі.

Музыкалық релаксация

Тақырыбы «Тамаша гүл»

Музыкалық демеу: П.И.Чайковскийдің «Щелкунчик» балетінен әуен.

Психолог:

«Бүгін біз сіздермен ертегі және балет әлеміне, сыйқырлы әлемге саяхат жасаймыз. Қане, барлығымыз бұл сиқырлықты денеміздің қимылы көмегімен бейнелеп көрейік.

Өзіңізді кішкентай, жерде көрінбей жатқан кішкентай дән деп елестетіп көріңіз. Тізе бүгіп отырыңыз және еңкейіңіз. Қаншалықты еңкейе аласыз, сонша еңкейіңіз. Өзіңізді соншалықты кішкентай деп сезініңіз. Міне, кішкентай өскін пайда болады (біраз басыңызды көтеріңіз). Ол жоғарыға жердің қалыңдығы арқылы созылады. Оған қатты, қалың, қайсар жерден жарып өту асқан қиын (барлық денеңізбен оның қандай қиын екенін көрсетіңіз).

Әйтеуір өскін сыртқа жарып шықты және сыртқа өсіп шығуға тырысты (ақырындап көтеріліңіз, тезірек, тезірек). Оның сабақтары қатая түседі, түбірі жердің шырынымен қоректенеді. Олар дің арқылы жапыраққа және өзінің гүліне жоғарыға биіктей түседі (сабақтары қалай күш алатынын көрсетіңіз және сезініңіз). Гүл басын күнге қарай көтереді (көтеріліңіз, өзіңіздегі жаңа күштің тасуын және осыған байланысты ішкі жағдайыңыздың өзгергенін сезініңіз).

Күн гүлге өмір энергиясымен әсер етеді. Гүл ашылады. Ол керемет. Күн гүлге және бізге жарық энергиясын, қуаныш энергиясын және бақыт беерді. Сіздер күн энергиясына толасыздар. (Менімен бірге қайталаңыздар). Менде күн энергиясы бар. МЕН КҮШТІМІН, ҚУАНЫШТЫМЫН, БАҚЫТТЫМЫН. МЕН ОСЫ ҒАЖАЙЫП ГҮЛ СИЯҚТЫ КЕРЕМЕТПІН».

Әсерлеріңізбен бөлісіңіздер.

Сабақты қорытындылау

Үй тапсырмасы: әдетте балаңызды еркелетіп атайтын сөздерді күнделікке жазып келіңіз. Қоштасу.

№5 сабақ

Жаттығу

Сәлемдесу

а) Топтағы қысымды болдырмауға арналған жаттығулар. Пантомима (музыкалық жаттығулар);

б) күнделіктегі жазуларды талқылау;

в) «Тек бүгін ғана» жаттығуы, №6 пункті.

Негізгі бөлім

«Адам қасиетін бағаалй» және «Баламдағы нені жақсы көремін және нені ұнатпаймын» тақырыптары бойынша сауалнама.

Психолог ата-аналардан қиын балаларымен өзара қарым-қатынастағы ерекшеліктерді түсінуде толық ашып атайды сұрайды. Сосын баланың анықталған қасиеті мен оларға қатынасын талқылайды.

Аутотренинг

Алдындағы схема бойынша жүргізіледі.

Музыкалық релаксация

Тақырыбы «Ана мен бала»

Музыкалық демеу

Психолог:

Ана мен бала - әдебиетте, кескіндемеде, музыкада, өнерде толығымен мәңгі тақырып. Әлі ана болмаған, бірақ болашақта дайындалып әйел адам әлемді басқаша қабылдайды. Ол оны екеуі үшін сезінеді. Сіз балаңыздың алғашқы қимылын қалай сезінгеніңізді есіңізге түсіріп көріңізші. Оның әрбір жаңа қадамдарына қуанғаныңызды және оларға құлақ салғаныңызды есіңізге түсіріңізші. Жаңа өмірді алып жүрген әйел адам өмірге екі жұп көзбен қарайды, тыныс алады, өзі және болашақ сәбиі үшін қоршаған ортаны сезінеді.Сол кезде Сіз қандай түрлену өнерінің болғанын есіңізге түсіріп көрші.

Ұзақ 9 ай бойы кішкентай кереметтің жарыққа келуін, өмірінің бақытты жалғасын күтеді. Осы сәтті күтуде біртіндеп бақытқа толғанын есіңе түсіріп көріңізші.

Міне, енді оның дүниеге келген кезі, ұзақ күткен, ыстық махаббатқа толы, қаны мен тәнінен жаратылған. СӘБИІҢІЗ дүниеге келді. Бала дүниеге келгеннен кейінгі Сіздің өмір сүруіңізге одан да көп салмақ түскенін есіңізге рақатты түсіріп көріңізші. Көзі жасы мен алаңдаулардан кейін БАҚЫТ келді.

ОЛ ДҮНИЕГЕ КЕЛДІ!!! Сол кезде қандай бақытты болғаныңызды есіңе түсіріп көріңіз. Сәбиіңізге күлімсіреңіз. Күліңіз. Оны қолыңызға алыңыз. Кеудеңізге жатқызыңыз. Тербетіңіз. ОЛ ТЕК СІЗДІКІ, СІЗДІКІ ҒАНА. ӘРҚАШАНДА СІЗДІКІ. СІЗДІҢ ОҒАН ДЕГЕН МАХАББАТЫҢЫЗ КҮШТІ ЖӘНЕ ШЕКСІЗ!

Терең тыныс алыңыз. Көзіңізді ашыңыз!!!

Сабақты қорытындылау

Үй тапсырмасы: өміріңіздегі позитивті болған жағдайларды есіңізге түсіріп көріңіз, оларды күнделігіңізге баяндаңыз. Қоштасу.

№6 сабақ

Жаттығу

а) күнделіктегі жазуларды талқылау;

б) өзін танытуды дамытуға және өзіндік бағасын жоғарлатуға арналған жаттығулар.

«МЕН БІЛЕМІН» ойыны («Мен істей аламын» ойынының аналогиясы бойынша жүзеге асырылады).

в) «Тек бүгін ғана» жаттығуы, №7 тармағы.

Негізгі бөлім

«Сіздің балаңыз – бұл мүлде бақса іс. Ол менікідей емес» әңгімені талқылау.

«Светлана Николаевна мектеп қызын алуға асығып бара жатқан. Ішке кіріп Ксюшаны сыныптағы балалары қоршап алғанын көреді. Ксюша жақсы көрінді. Ақыл-ойы артта қалған қызының сыртқы белгілері, ол арнайы қосалқы мектепке оқитын, Светлана Николаевнаға онша байқалмайтын.

Ксюша киінгенше, Светлана Николаевна оны күтіп тұрды, сол кезде оған Костяның анасы жақындайды, қызының сыныптастарының бірінің анасы. Олар әңгімелеседі. Костяның анасы Ксюша үй тапсырмасын орындауға қанша уақыт жұмсайтынын сұрайды. Светлана Николаевна әр түрлі: кейде көп, кейде аз уақыт кетеді деп жауап береді.

- Ал Костя болса тындағысы келмейді, дәптерге жаман жазады және нашар баға ала бастады.

Анасының дауысынан мұңды ырғағы естілді.

- Қиналмаңыз, ондай жағдай барлығында болады, - деп Светлана Николаевна оны жұбатады.

Сол кезде киініп, арқасында сөмкесін іліп алған Ксюша келеді. Ол Костяның анасымен амандасады.

Костяның анасы Ксюшаға бұрылып, басалды түрде сұрай бастайды. Оған үй тапсырмасы, өткен жексенбіде не істегені, келесі жексенбі не істейтіні туралы сұрақтар қояды.

Светлана Николаевна Костяның анасының көзі жайнап, бетінде бір уақытта қайран қалу мен өкініш, көңілі қайтқан бейнесі көрінеді. Ксюшамен әңгімелесу кезінде Костяның анасы күрделі, мүмкін ауыр сезім сезінгенін болар.

Костя жақындап, анасына бір нәрсе айтпақ болады. Ол селқос тыңдай салып, қайтадан Ксюшаға бұрылып сөйлеседі. Костя анасының қолын тартады.

- Сен бір минутта күте алмайсың ба! Көрмейсің бе мен Ксюшамен сөйлесіп тұрмын ғой, - Костяның анасы сөзін бөліп жібереді. Костя өкпелеп, шетке кетіп қалды.

- Сіздер дайынсыздар ма? – деп Ксюшаның анасы сұрайды, - Барыңыздар?

- Ия, қазір, - деп Костя анасы жауап береді. Ол Ксюшадан еш көзін ала алмайды. Оның көзқарасы қызды басынан, бәтеңкесінен, иығынан, көйлегінен сипаплап тұрғандай. Сосын, Костяның анасы терең тыныс алып, Светлана Николаевнаға былай дейді:

- Сіздің қызыңыз қандай жақсы! Еркелемейді. Сабақты да жақсы оқиды.

Былай дейді: барлығы түсінікті. Әдепті, жайдары. Ал менің Костям..., анасының көзінде жас келді, - тіпті не істерімді білмеймін. Қайсыбір дарынсыз. Үнемі біреулермен төбелесіп жүруге тырысады. Әрине, қыздардың жөні бөлек. Ал Сіздің Ксюшаңыз..., сондай ерекше.

Ол тағы да Ксюшаға қарап, біраз көзін алмай қарайды. Светлана Николаевнаға бұдан біртүрлі болады. Ол Ксюша деп шақырып, олар тез қоштасып, метроға бағыт алады».

Психолог:

Сіз қалай ойлайсыз, не болды?

Осы ұқсас жағдайлар сізбен және балаңызда болды ма?

Оқылған жөнінде өзіңіздің әсеріңізбен бөлісіңіз.

Сіздің ойыңызша, науқас балалары бар аналар арасында бақталастық сезімі болады ма?

Сізге іштей мына сұрақ мазалайды ма: Ал менің (балам) ... қарағанда нашар ма? Неліктен?

Осы сияқты көңіл-күйлерден арылу үшін Сізге не көмектеседі?

Аутотренинг

Алдынғыдағы схема бойынша жүргізіледі.

Музыкалық релаксация

Топ қатысушылары ұнататын бір немесе екі өлең әндету.

Сабақты қорытындылау

Үй тапсырмасы: сіздің махаббатыңыздың мағынасын айқындайтын сөздерді күнделікке жазу (сіз нені жақсы көретініңіз). Қоштасу.

№7 сабақ

Жаттығу

Сәлемдесу

а) өзін танытуды дамытуға және өзіндік бағасын жоғарлатуға арналған жаттығулар.

«МЕНІҢ ЖАҒЫМДАҒЫ МЕН АРАСЫНДАҒЫ ДИАЛОГ: МЕЙРІМДІ АНА МЕН ҚАТАЛ АНА» ойыны

б) психологиялық қысымды түсіруге және өзіндік бағаны жоғарлатуға арналған жаттығулар.

«КЕМЕ АПАТЫ» ойыны

Психолог:

«Барлық қатысушылар нөмерлері бойынша бөлінеді: бірінші және екінші. Бірінші нөмерлілер ана рөлін ойнайды. Екіншілер – олардың балалары. Барлығы бірге жайлы теплоходта жүзіп келеді. Аналар балаларымен негізгі позицияны алыңыздар (қатысушылыар топталады), ал енді теплоходтың палубасы арқылы серуендеңіздер (жағымды әуен ойнатуға болады)».

Кенеттен психологтың дауысы шұғыл өзгереді: «Біздермен оқыс жағдай болды! Масқара! Енді не істейміз?» (ата-аналардан көмек сұраймыз) – Ия, бірдеңе жасасаңыздаршы енді!» психолог топ қатысушылардың әрекеттерін және іштей сасқалақтамай, өзін және балаларын аман алып қалу үшін жасаған қадмадарын бақылайды.

в) «Тек бүгін ғана» жаттығуы, №8 пункті.

Негізгі бөлім

«Ана, мені ұрмашы, мен сені жақсы көремін» тақырыбын талқылау.

«Марина Ивановна Катя екеуі әжесінікіне қонаққа жиналады. Марина Ивановнаға онша барғысы келмейді. Енесімен кездесу және әңгімеде бір нәрседен қорқу себебінен емес. Катяның өзі қорқытады. Оны тастап кететін ешкімжоқ. Марина Ивановнаның анасы басқа қалада тұратын. Ол Катяның тек жаз айларында ғана алып кететін.

Марина Ивановна іштей ойлайды: «Қазір қонаққа бара салысымен Катя мазалай бастайды және әңгімелесуге де мұрша бермейді. Ал әңгімелесу керек, әйтпесе енем өкпелеп қалады». Марина Ивановна Катяны шақырып алып, оған:

- Катя, біз қазір әжеңнің үйіне қонаққа барамыз. Ол бізді сағыныпты, бізді шайға шақырды. Сен қуаныштысың ба?

Катяның көзі жайдарданып, күлімсірейді, әжем бізге шайға қандай тәттілер дайындапты деп білгісі келді.

Бірақ Катя мынаны есіңе сақта, - дейді Марина Ивановна, - егер қонақта жаман қылық жасасаң, біз бірден үйге кетеміз. Маған әжеңмен әңгімелесу керек. Біз барғанда әжеңмен амандасып, бетінен сүйесің, шайыңды ішесің, сосын ойнауға шығасың. Ал біз әжең екеуіміз өте маңызды мәселе туралы әңгімелесеміз.Сен бізге кедергі жасамайсың! Ұқтың ба?

- Ия, - деп жауап береді...

Қонақта Катя әжесінің мойына асылып, құшақтап, бетінен сүйеді.

- Енді жетер, жетер, Катяшым, сен мені қылқындырасың, - деп жалбарынады әжесі. Қызының саусақтарын алып, оны мойнынан түсіреді де былай дейді:

- Сен қандай жақсы және мейрімді немеремсің - әжесін ұмытпай қонаққа келдің. Менің ақылдым, - деп айтып, Зоя Петровна Катяның маңдайыннан сүйеді. Қыз әжесінің сөзі өзінің келесі әрекетін жүзеге асыруға рұқсат ретінде бағалады. Көп ойланбастан, барлық салмағымен Зоя Петровнаның арық аяғына сылқ етіп отырды. Әжесі айқай салады:

- Ойбай, ойбай, не болды саған! Менің аяғым ауырып кетті ғой.

Бірақ, әжесіне жасағанынан Катя рахат алатын секілді. Анасына еркелей қарап, әжесінің мойнынан құшақтап оны ақырын сілкілей бастайды. Зоя Петровна қорқып кетіп, Катядан оны жіберуін өтінеді.

- Жетер, енді, - деп Марина Ивановна дауысын көтереді, - тыныштал, әжеңді жайына қалдыр, барып ойна. Шай дайын болғанда, біз сені шақырамыз.

Дегенмен, әжесінің алдынан сырғып түсіп, Зоя Петровнаны бұрышқа итеріп, Катя асханадағы орындыққа отырады. Әжесі көніп орын береді. Бірақ кішкентай үй жауызы осымен жұбанбады.

Ас бөлмесінің үстел үстінде кәмпит қорабы тұрды. Зоя Петровна, оны алдын ала қонақтарға қойған. Тағы да печенье, мармелад, тосап тұрды. Катяның көзі қорап кәмпитке түсті. Көп ойланбастан, ол қорапта жатқан кәмпиттердің барлығын қағазынан аршып, бірнен соң бірін тістеп, қайта қорапқа лақтыра бастайды.

- Не істеп жатырсың? Тоқтат! Марина Ивановна Катяның қолынан бас салады:

- Олай жасауға болмайды!

- Катям, - деп айтады Зоя Петровна, - сен барып ойнай тұр, ал анаң екеуіміз үстел жасап сені шайға шақырамыз, кәмпитпен шай ішеміз, сол кезде ғана ол Катя барлық кәмпиттерді «жеп көргенін» байқайды.

- Сен маған дем алуға мұрша бересің бе. Барып, ойна. Сосын мен сені шақырамын, - дейді Марина Ивановна, дауысы қатерлі шығады.

Катя анасына шошып қарап, иығын түсіріп, кетіп қалады. Бір минуттан кейін олқайта келіп, сұрақ қояды:

- Ана, біз қашан шай ішеміз?

- Қазір, - деп жауап береді қатал дауысымен Марина Ивановна, - бірақ шайник қайнамай жатыр. Күте тұр.

Катя кетіп қалады, бір минуттан кейін тағы келіп, жаңа сұрақ қояды:

- Ана, біз қашан серуендеуге шығамыз?

Осылай Марина Ивановна жынданғанаға дейін 3-4 рет қайталанды. Ол барлығы үшін күйіп пысты: қызының өзін ұстай алмауынан ұялу және енесімен қиын әңгіме бар екенін алдын ала сезу. Өз-өзін ұстай алмай, Зоя Петровнаның көзінше қызының бетінен шапалақпен ұрып жібереді, қандай шапалақ десеңші. Ол қызын сілкілеуге кіріседі, қызындағы ұнамайтын қылықтарының барлығын қағып түсіру үшін секілді...

Катяның танауынан қан сорғалай түсті. Ол анасына қолынан жұлқынып шығып кетеді. Марина Ивановна есін жияды. Ашуы басылды.

Оның алдында кішкентай қыз тұрды, әлсіз қолдарымен шайқап, айқалайды. Марина Ивановна тек енді ғана қызының сөзін ұғады:

- А.а.ана, а.а.ана, мені ұ.ұрмашы, мен с.с.сені. ж.ж.жақсы.сы, көремін.н. – оның көзінде қорқыныш пен үрей тұр.

- Ана, мен с.сені жақ.жақсы көрмемін, - деген сөз Марина Ивановнаның құлағының түбінен естілді. Ол қолын төмен түсірді.

«Маған не болды? Бұл қалай болды? Мен не істедім?» - деген Марина Ивановнаның басында сұрақтар қойылды».

Психолог:

Сізбен осындай жағдай болды ма? Айтыңызшы.

Балаңызға деген бақылаусыз мінез-құлқыңызға не себеп болды?

Қалай ойлайсыз, осы сияқты жағдайларға әсер ете ме? Қандай қорытынды шығардыңыз? Әңгімеден сіз өзіңіз үшін қандай пайдалыны алдыңыз.

Аутотренинг

Алдындағы схема бойынша жүргізіледі.

Музыкалық релаксация

Ритмдік әуенге еркін қимыл еркіндік жағдайын қабілеттендіреді және алдыңғы кезеңдегі бастаған бұлшықет релаксациясын ұзартады.

Сабақты қорытындылау

Үй тапсырмасы:

1) күнделікке ашу үстінде балаңызды атайтын немесе атаған қорлайтын «жаман» сөздерді жазу;

2) олардың (қою жазатын қызыл фломастермен) астын сызып қою және жанына бейтарап сөздер жазу, бір жағынан, Сізге ашуыңыздан арылуға, екінші жағынан, баланың жеке тұлғасын қорлауға мүмкіндік бермейді.

Қоштасу.

№8 сабақ

Жаттығу

Сәлемдесу

а) Топтағы қысымды болдырмауға арналған жаттығулар. Пантомима (музыкалық жаттығулар);

б) психологиялық қысымды түсіруге және өзіндік бағаны жоғарлатуға арналған жаттығулар.

«МЕНІҢ ЖАҒЫМДАҒЫ МЕН АРАСЫНДАҒЫ ДИАЛОГ: МЕЙРІМДІ АНА МЕН ҚАТАЛ АНА» ойыны

в) «Тек бүгін ғана» жаттығуы, №10 тармағы.

Негізгі бөлім

«МЕНІҢ БАЛАМА ҚАТЫНАСЫМ ҚАНДАЙ?» тақырыпқа сауалнама

Ата-аналары мен балалары арасындағы өзара қарым-қатынастың әртүрлі жақтарын ашуға көмектесетін сауалнама.

Аутотренинг

Алдындағы схема бойынша жүргізіледі.

Музыкалық релаксация

Әйгілі халық (немесе стильге салынған) әуенге билеу.

Сабақты қорытындылау

Үй тапсырмасы: позитивті ойлауға «Тек бүгін ғана» жаттығу мәтінін жаттау (жатқа айту). Қоштасу.

Ата-аналарға арналған кеңестер

Тақырыбы: «Отбасындағы өзара қарым-қатынас мәселесі»

Кез келген отбасы күтіп жүрген балалары уақытында және дені сау болып туылуын қалайды. Сәбидің дүниеге келуі өмірге маңызды әсер етеді. Сәбиге негізгі назары ауысады, отбасының барлық мүшелері қандай да бір дәрежеде оған қажетті жағдай және дамуына жағдай жасауға айналысады.

Кейбір уақыт аралығында өмір ағысы арқылы өмір тұрақталады, сапалы жаңа деңгейде.

Дамуында ақауы бар бала туылған отбасында жағдай күрделілірек, яғни арнайы білім беруді қажет ететін отбасында. Күтіп жүрген қуаныштың орнына үйге қайғы, қорқыныш, үміт үзу келеді. Сәбилерінің мәселесі туралы білген ата-аналар сезімдері туралы, әке мен шеше болған жағдайды әртүрлі қабылдайды. Көбінесе кез келген ана көп ай бойы құрсағында көтеріп жүрген баласын өзінің бөлігі деп есептейді. Ана баласының науқас екенін бірінші болып біледі, бірінші болып баласы, күйеуі, туғандарының алдында кінә мен ұят сезімін сезінеді. Оған ең бірініш болып қоршаған ортаны оны қалай қабылдайды деп бала үшін қорқыныш үйіп-төгіледі. Бірақ ана өз баласынан бас тарта, оның денсаулығына қарамастан жалғыз тастай алмайды. Ол баласы өсіруге және «аяғына тұрғызуға» қолынан келгеннің барлығын жасайды. Психологиялық жағынан әкелер ұрпағының ден сау болып өскенді қалайды. Баласының науқас болып туғаны үшін оларда аса алаңдаушылық шақырады. Көбінесе әкелерде баласынан бас тарту ойы келеді, егер де ауытқуы анық байқалмаса, онда әкелер біраз тынышталып, барлығы өз орнына келеді деп үміттенеді.

Отбасындағы өзара қарым-қатынастың одан ары дамуы көбінесе анасының мінез-құлқы және жақын туысқандарының оның мінез-құлқына реакцияларымен анықталады. Ана баламен болған жайтқа қатты қиналады, ол үшін өзінің ойымен, сезімімен бөлісуге біреудің болғаны өте маңызды. Егер күйеуі өз сезімі мен эмоциясын жасырмай, ашық айтуға, өзінің қорқынышы мен күмәнін талқылауға мүмкіндік берсе, ол үшін бір үлкен жұбату.

Еш уақытта бір-біріне кінәлау сөздер айтылмау керек. Ата-аналарға «сену – сенбеу» сұрақтарына өзінің қатынасын тезірек анықтап және түсініп алуы қажет, себебі олар «жалғыз емес». Ата-аналар жаңа, экстремалды жағдайларға қаншалықты тез бейімделіп кетуінен отбасы өмірі, баланың ғана емес, сонымен қоса барлық отбасының болашағы байланысты. Әке баланың жанында болуы анаға сенімділік береді, себебі ол өзін жалғыз қалмайтынынан сенімді болады.

Баланың емделуімен айналысып, ата-аналар өз қажеттіліктерін ұмытпауы қажет. Оларға басқа да балалармен, туысқандарымен қарым-қатынасқа түсуі қажет. Ата-аналар достарымен кездесуге, қонаққа баруға, концерттерге барудан бас тартпауы керек. Олар тамаққа, ұйқыға, демалу, көңіл көтеру сияқты қажеттіліктерін қанағаттандыруы керек.

Кейбір ата-аналар науқас баласы үшін бәрін құрбан етіп, бірінші кезекке емдеу тәсілін табуға міндеттіміз деген ойға келеді. Оны ата-аналар өміріндегі іс деп ойлайды, баланың еш өзгермейтіні туралы мамандардың қорытындыларына қарамастан, барлық күштерін, қаржыларын және уақыттарын дәрігер – сиқыршыны іздеуге жұмсайды. Осы сияқты отбасында алғашында барлығы анасымен келіседі, бірақ уақыт өте келе отбасында күштену ұлғая түседі. Күйеуінің назарын жоғалтқан әйелге басқа жақта іздеуге тура келеді. Психикалық және физикалық күштену ананы шаршауға, тітіркенгіштікке әкеледі. Егер шеше «құрбандыққа әкелген» жағдайынан шықпаса, онда отбасы ажырасып кетеді. Отбасының қолдауынан айырылған аналар, әдетте өздерін «азап шегуші» деп есептейді, барлығына күйеуін және басқа туысқандарын кінәлайды. Отбасынан ерлі-зайыптылардың біреуінің кетуі, әсіресе қолында науқас баласы қалған жағдайларда екіншісіне ауыр тиеді.

Егер осы жағдайдың барлығы Сіздің басыңыздан өткен болса, онда келесілерді ойлауға тырысыңыз: мүмкін Сіз өмірлік жарыңызды дұрыс таңдамаған шығарсыз.

Қандай жағдай болмасын, науқас баламен жалғыз қалу қорқынышты болса да, оны жақсы көруіңізді жалғастырыңыз, жаңа адамдармен, бұрын сізге таныс емес – дәрігерлермен, әлеуметтік қызметкерлерімен, осы сияқты балалары бар ата-аналармен қарым-қатынасқа түсіңіз.

Жаңа таныс шеңберіңізді кеңейте, олардан қажетті білім ала отырып, Сіз балаңыздың даму мүмкіндігінмен тез бір тоқтамға келесіз. Кешірімді және көмек алуға үйреніңіз.

Бала үшін қоршаған ортасына жаңа адамның келуі тек оған пайда әкеледі. Баланы күтуге басқа адамдарды қызықтыра отырып, оларға жаңадан көп нәрселерді білуге мүмкіндік бересіз. Дамуында артта қалған баланы күтуде басқа адамдарды қызықтыру Сіздің қоршаған ортаға қатынасыңызды және дамуы артта қалған балаға қоғамда адекватты қатынасты жақсартуға көмектеседі.

Егер сізге жүйелік көмек қажет, оны туыстарыңыз және таныстарыңыз көмектесе алмаса, онда қажетті мемлекеттік мекемелерге (денсаулық сақтау органдары, әлеуметтік көмек, білім беру) немесе қоғамдық ұйымдарға баруіңізге болады, бәлкім олар қажет көмекті көрсететін шығар. Бірақ алдымен көмек сұрамас бұрын, қандай мекемелерден қажетті көмек және қандай жағдайда көрсете алатынын анықтап алғаныңыз жөн. Ол үшін Сізді толғандыратын сұраққа жауап беретін ұйымдар қызметкерлеріне ауызша немесе жазбаша түрінде, Сізге қандай көмек және қандай жағдайда көрсете алатынын сұраңыз.

Қоғамдық ұйымдарда тікелей осы мәселеге қатысы бар адамдар жұмыс істейді. Жеке әңгімелесу кезінде ұйым қызметкерлерін өз эмоцияларыңмен күштемеңіздер, олар да адам баласы және оларда да өмір қиыншылықтары басынан асады. Жағдайды, қандай көмек қажет екенін анық сипаттап беріңіз. Рақымшыл болыңыз. Рақымшылықтың үнемі есесі қайтады. Қызғаныш қызғаншақты арбайды және қоршағандардан итермелейді. Құрметті ата-аналар, естеріңізде болсын!

Дамуында бұзылуы бар бала туылған отбасының ең негізгі міндеті отбасы ішілік және сыртқы әлеуметтік байаныс мен қатынасын сақтау болып табылады. Мүмкін, отбасы ішілік арақатынасты туысқандары мендостарының көмегімен қайта құруға тура келеді. Алғашқы жылдардағы күрделі мәселелерді келісуде жеңе алған отбасы, жаңа деңгейге шығады және өздерінің негізгі міндеті – баланы өз бетінше өмір сүруге дайындауда нәтижелі шешуге қабілетті болады. Осындай отбасындағы бала табысты дамиды, толық құнды өмірмен өмір сүреді, қатынас шеңбері кең, өзінің жетістікерімен жақындары мен туыстарын қуантады. Мұндай баланың болашағы бар екеніне және өмірде өз орнын таба алатындығына сенімдіміз.

Тақырыбы: «Бала өміріндегі ойыншықтың орыны»

Баланың қоршаған орта туралы ойын анықтайтын дайын ойыншықтар, ойынының мазмұнын әртүрлендіреді және оның ойлау мен сөйлеу қабілетін дамытуға көмектеседі. Баланың ақыл-ой әрекетін дамыту үшін арнайы жасалған ерекше категориялы ойыншықтар бар. Олармен ойнауда, ол ажыратуға, салыстыруға, түсін, формаларын, заттың көлемін көрсетуге үйренеді, заттар саны мен сапасы туралы ұғым қалыптастырады.

Осы сияқты ойыншықтар бұрын жасалған болатын. Ұрпақтан ұрпаққа берілген және жетілдірілген халық ойыншықтары: шарлары мен жұмыртқалары бар қайықтар, әртүрлі ұсақ ойышықта, кейінірек – матрешкалар, конус тәрізді түрлі түсті шеңберлі бар мұнара – «пирамидалар», бирюлькалар. Осылардың барлығы дидактикалық ойыншықтар, яғни оқытушы.

Бала дидактикалық ойыншықтармен ойнай отырып, белгілі бір іскерлікке ие болады, жаңа әрекеттерге үйренеді. Дидактикалық ойыншықтар алғаш рет балаға бір жаста сатып әпереді. Сылдырмақ оның сабынан ұстауға, сылдырлатуға, анықтап қарауға және т.б. үйретеді.

Халық дидактикалық ойыншықтарды балалар алғашында ересектермен бірге, кейінірек өз бетінше ойнай бастайды, өйткені олардың үлкен бөлігі өзіндік бақылау мүмкіндігін пайдаланады. Матрешкаларды бір-біріне кигізе, салыстыра, қаттап сала, мұнара-пирамидасының оқтамасына сақинаны кигізе отырып, балалар бірден қатені көреді немесе ойыншықтардың конструкцияларының арқасында қате жібере алмайды. Матрешканы дұрыс жинамай көрейік, бірақ өйте алмаймыз, тек кішкентайларын үлкендерге саламыз, барлық фигураларды біреуге жүйелі түрде салуға болады. Бала бірнеше ойын-тәжірибелерден кейін бұны түсінеді. Бір уақытта ол көзбен бөлшектерді өлшеп анықтай алады, қандай ойыншықтардың жартысын бірге қосуға болатынын үйренеді. Кіші мұнарамен ойнау кезіндегі әрекет қиындайды, мұнда біркелкі сақиналар жоқ, әрбіреуі бір-бірінен сәл ғана үлкен. Егер қателесіп, сақинаны дұрыс кигізбесе, ол бірден көрініп тұрады. Салыстыру – үлкен немесе кіші сондай бөлшек, қаншалықты кіші – қызықты ойын іс-әрекетінде өтеді.

Дидактикалық ойыншықтар баланың қасында ересектер болған кезде анағұрлым пайда әкеледі. Ол түстің атауын, «үлкен-кіші» ұғымын анықтауы, міндет қоя, балаға жаңа ақпарат бере алуы керек.

Бұл жерде дидактикалық ойыншықтардың әрбіреуімен қалай ойнау керектігін толық айтудың керек емес, оның қажеті жоқ, себебі арнайы әдебиеттер саны жеткілікті. Дидактикалық ойыншықтар, егер балаға ересектер көмектескен жағдайда ұсыныс, білімін, бала сөйлеуін байытады. Дидактикалық ойындарда баланың жас ерекшелігін есепке ала отырып, біртінділікті, оқытудың жүйелілігін сақтау өте маңызды.

3-4 жасар баламен ойнауда ересектер оның алдына бір-бірінен кіші матрешкаларды орын-орнына қояды. Ең үлкен матрешкада қызыл орамал, одан кішісінде – көк. Міне одан кіші матрешкада жасыл орамал, ал ең кішісінде - сары. Ересек орамалдар түсін айтады, ал бала оны қаталайды. Бала түсті меңгергенін ересек көргеннен кейін, оған былай дейді: «Көзіңді жұм». Бала көзін жұмады, осы кезде ересек матрешканың біреуін тығады. «Қарашы, біз ұйықтап жатқанда бір матрешка қашып кетіпті. Сенің есіңде ме қайсысы екені? Онда қандай түсті орамал болды?» Бала зейіні мен есте сақтау қабілетін күштейді, егер дұрыс жауап берсе, есіне түскеніне қуанады. Келесі жолы балаға матрешеканың бойы қандай болатын, киімдері қандай түсті болды, тіпті ол қай жерде тұрғанын есте сақтау міндетін қоюға болады. Бұл ойын қызықты, осы үдерісте бала көптеген қажетті сапаларды дамытады: зейінін, ырықты есте сақтау, ақыл-ойын күштеу қабілетін.

Орта және ересек жастағы мектепке дейінгі балалар өздеріне немесе достарына осы сияқты міндеттер қоюына болады. Олар, мысалы, мұнараның қай сақинасы алынған, саны, түсі бойынша қандай болды, қай жерде жатты сияқтыларды табады.

Бір ойыншық әртүрлі жастағы балаларға қызмет етеді, тек тапсырмалары ғана әртүрлі болады, балалардың алған білімдері, дағды және іскерліктері көлемі біртіндеп кеңейе түседі.

Дидактикалық міндет көбінесе үстел үсті ойынында қойылуы мүмкін. Лото, домино, жұп суреттер, «квартеттер» ойындары балаға санап үйренуге, заттардың қарапайым классификацияларын өңдеуге, заттарды тепе-теңдігі және ұқсастығы және т.б. арқылы салыстыруға көмектеседі.

Үстел ойындарының ережелерінде қай жастағы балаларға осы ойынды ойнауға болатыны жазылған. Әрине, ересектер балаларға ойын ережесімен таныстыру керек, олармен бірге ойнауға міндетті. Сосын балалар өздері ойнайды.

Балаларды зеріктіріп жіберген ойынды, қайтадан қызықты етіп жасауға болады. Әдетте ойындардың бірнеше нұсқасы болады. Асығып, бірден балаға барлық нұсқасын көрсету керек емес.

Әрбір ойын баланы оқыту мен тәрбиелеуде ересекке көмекші бола алады. Ересек ойынның ережесімен танысқаннан кейін, барлық нұсқасын баласыз өзі ойнап көрген жөн, себеі олардың әрбіреуі неліктен маңызды және қызықты екенін түсіну үшін, содан кейін барып оны балаға көрсетуге болады.

Үстел ойындарының көбін балалар үнемі ойнағылары келіп тұрады, олар оны тесіктеріне дейін «сүртіп тастайды», ал кейбіреулері үшін қызықсыз, немқұрайлы қарайды. Бұл ойынды балалар ересектерсіз жалғыз ойнауға қиын. Олармен бірге ересектер отыра салысымен, зеріктіріп жіберетін ойын бірден қызықты болып кетеді.

Мысалы, лотода болады. Бұл ойын жиі қараусыз қалып жатады, себебі балаға карточкаларды дұрыс қойғанын тексеру қиын. Бірақ ересектер келеді, бала дұрыс әрекет еткенін біледі.

Ересектер оларды ол үшін мақтайды, лото карточкаларындағы бейнеленген заттар туралы айтады, тап осы кішкентай карточка неге тек осы үлкен карточкаға жататынын түсіндіріп береді.

Лотоны балалар жиі қараусыз қалдырғандықтан кейде ересектер де осы қажетті ойынды алғылары келмейді. Ал бұл лото тек заттар классификациясын ғана меңгеруге көмектесіп қоймай, сонымен қоса бір категориялы заттардың арасындағы байланысты түсінуге, қиын дыбыстарды айтуға үйренуге, ағылшын тілін зерттеуге жақын келуге көмектеседі. Сондай-ақ лото ойыны зейінді, ойын шоғырландыруды, жылдам бағдарлануды талап етеді.

Үстел үсті ойындары көбінесе жеңіс немесе жеңілісті болжайды. Үш-төрт жасқа дейінгі кішкентай балаларды жеңіс қызықтырмайды, олар үшін барлық мазмұны ойын үдерісі, әрекеті болады. Олар жұп суреттерді тапқанына, қажетті лото карточкасын немесе домино тәпіні таңдағанына қуанады. Ересектер ойыншылардың біреуі жеңді дегенде, әдетте балалар былай дейді: «Менде жеңдім. Мен де қуыршақты қойдым».

Ересек балалар жеңуге тырысады, бірнеше рет қатарынан жеңіліп қалса, ренжіп қалады, қыза, құмарлана ойнай бастайды, тіпті алдауы да мүмкін.

Балалармен ойнайтын ересектер бала неде қателесетінін байқауы керек: құмарлық кезінде ол зейінді болмай кетеді, онда ойын қарқынын ақырындату керек, ережені тәртібін түсінуде оған көмектесу, оның жеңілу себебін көрсету үшін қосымша, тіпті оны екі рет бірге ойнау.

Егер жеңіс балаға байланысты болмаса, оның тапқырлығы, зейіні, мысалы, фишкамен ойын кезінде түскен ұпай саны кездейсоқ болса, оны балаға түсіндіру қажет, оған міндетті түрде жеңетінін айту керек.

Үстел ойынының тақырыбы шамадан тыс әртүрлі. Еңбек, өнер, саяхат, спорт, бала өмірі – барлығы оларда бейне табады. Құрастырылған ойын принциптері де әртүрлі.

Лото типті ойыны кезінде ірі тақырыптық карталар және олардың әрбіреуінде бейнемен сәйкес зат карточкасы болады.

Балалар доминосы қақ ортасынан сызықпен бөлінген 28 тәпіден тұрады, екі жағында да таныс заттар (ойыншықтар, жемістер, ыдыстар, гүлдер, жануарлар және т.б.) бейнесі берілген және де әрбір зат бақса зат жұппен немесе өзінше жалғыз берілген.

Көптеген үстел ойындары осы принциптер бойынша құрылады: картон қағазды алаң торкөздерге бөлінеді немесе онымен санды белгілеулермен айналмалы жол жүреді. Балалар фишкалар және сандары бар кубиктер көмегімен ойнайды немесе белгілі сандар нүкте шекаралары, олар қай торкөзде, қандай кесінді жолында фишка ілгері жылжуын көрсетеді. Әдетте алаңда бейне болады, ол фишканың ілгері жылжуының тездету немесе баяулату, дәп сол торкөзге немесе жолындағы санға тигізген қажеттілігін анықтауға мүмкіндік береді. Мұндай фишканың жылжу тәсілі «тізбек» атауына ие. Лото ойыны типі пайдалы, бірінші жағынан, балаларды өмірдің әртүрлі жақтарымен, адамдардың түрлі іс-әрекеттерімен таныстырады, ал екінші жағынан – ойнай отырып, балалар сандарды тез оқуға, қажетті торкөз сандарын санауға, құлаған сандар ұпай санына қосуға үйренеді.

Мұндай ойындар, жұпты суреттер және «квартеттер» сияқты қызықты. Жұпты суреттер әртүрлі болуы мүмкін. Ең кішкентай балалар, екі жастан бастап, осы карточкалар ішінен екі бірдей карточканы таңдайды. Басында бұл бір-бірінен бірден ерекшеленетін мынадай заттардың жұпты бейнелері болуы мүмкін: саңырауқұлақ, доп, қуыршақ, алма, мысық және т.б. Бір-бірінен бір белгісімен ерекшеленетін заттардың жұбын табу қиынырақ, мысалы, түсімен, біраз формасы, ракурстары өзгерген және т.б. төрт-бес жастан балалар суреттегі жұпты таңдай алады, олардағы бейнелер бірдей көйлекті, бірдей бойлы әртүрлі қолдарын көтерген қыздар.

«Квартет» ойын типі классификацияға жатады. Оның әрбір төрт карточкалары бір тақырыппен байланысты. Мұндай тақырыптар қалауынша сонша болуы мүмкін. Мысалы, «Көлік» тақырыбы: ойында төрт карточкада су көлігіне, төрт-төрттен әуе, тас төселген жолға, теміржолға және т.б. жатады. Дәл осылай «Аспаптар» тақырыбы кеңейтіледі: (үрленетіндер, ішектілер, екпінділер), немесе «Гүлдер»: (егістік, дала, орман, бақша) және т.б. Ойынның мақсаты – карточкалармен алмаса отырып, бір категориялы, яғни «квартетті» төрт данасын таңдау.

«Кімге не қажет», «Не жетіспейді» сияқты қызықты ойын-жұмбақтарда балалар карточкаларды таңдап, секіріп тұрған қызда секіртпек, іс тігіп отырған тігіншіге – іс машинасы, суретшіге – жаққыш және т.б. жетпей тұрғанын табуы керек.

Үстел ойынының ішінде балаларда бөлшектелген суреттер қызығушылықты тудырады. Төрт жасқа дейінгі бала үшін кубиктерге немесе тәпіге жабысқан, бір затты білдіретін, екі-төрт бөлікке бөлінген суреттер. Бес жасар балалар алты бөлікке бөлшектелген суреттерді орындайды, ал алты және одан жоғары жастағы балалар сюжеттер бейнеленген, 12 және 20 бөлікке бөлінген суреттерді таңдай алады. Осы ойынның барлығы бала үшін пайдалы, жалпыны және әртүрліні табады, бүтіннен бөлікті анықтайды, бөліктерді бүтінге біріктіреді, жаңа ұғымдармен танысады: «бөлік», «жиһаз», «музыкалық аспаптар» және т.б. ойын кезінде балада зейіні, жылдамдық реакциясы, тапқырлығы дамиды, жаңа білім алады. Сонымен қатар, алайда осындай ойындар бірнеше адамдардың қатысқанын талап етеді, балалар біріккен ойындарға үйренеді, белгілі бір ережелерді сақтауға үйренеді, ұжым еркіне бағынады.

Алты-жеті жасар балаларға арналған тактильды сипаттағы көптеген ойындар бар, олардың барлығы баланың тапқырлығына, оның қарсыласының жүрісін күні бұрын білу іскерлігі, жеңілу мүмкіндіктерін алдын ала ескерту, қарсыласына зор шығын алып келу үшін өз әрекетін ойластыруына байланысты. Осы әртүрлі шахматты-шашкалар типтес ойындар белгілі бір ережелерге бағынатын фигуралар жүрісі.

Мұндай ойындар біртіндеп балаларды шахмат ойынына әкеледі, олар тек мектеп жасында ғана қызыға бастайды, бірақ ересек мектеп жасына дейінгі балалар арасында «шахматшылар» аз емес.

Ақылды ойыншықтарға да және әртүрлі бас қатырмаларға да солай қарау керек. Үш жасар балалар үшін бас қатырмалар текше тәрізді, шекаралары төрт бұрандалы кесік тесіктер және біреуі кесіксіз болады. Бір шекарасында тесігі жоқ – онда текше тұрады. Бала алдымен тегіс оқтама үшін тесікті, сосын бұрандалыға табуы керек. Егер оқтама дұрыс қойылмаған болса, бұрандының біреуіне орын болмай қалады және балаға қайтадан «басынан бұзуға» тура келеді, қай жерде қате жібергенін іздеп тапқанға дейін. Бес-алты жасар балалар үшін бас қатырмалар-кішкентай машиналар, бөліктерге бөлінетін шығарылады. Оларды қатаң белгілі бір тәртіппен жинау және жүргізуші фигурасы түрінде ерекше кілтпен «бекітіп тастау» керек. Алты-жеті жасар балалар үшін түрлі лабиринт-ойындары бар, онда шарикті ортасына өткізу және оны қайтадан алып шығу қажет. Бас қатырмалардың басым бөлігі мектеп жасындағы балаларға арналады.

Ата-аналар үстел ойынын сатып алуда, берілген нұсқауындағы жас ерекшілігін ескермей, баласының жасынан үлкендерге арналғанды ескермейтін жағдайларда болады. «Бойға» деп аталатын ойындарды сатып алады. Нәтижесінде бала ойынға қандай да бір қиын және қызықсыз түрінде қарайды.

Үш жасқа дейінгі балаларға бөлшектелген суретті кубиктерді, сондай-ақ кіші мектеп жасына дейінгілерге көп бөлшектерге бөлінген кесілген суреттерді алудың қажеті жоқ, себебі олардан сурет құрастыру, кубиктерден және тәпілерден құрылыс материалын айналдыра алмайды. Сосын осы қажетті ойынға баланың қатынасын өзгерту қиын болады.

Дидактикалық сипаттағы үстел ойындарының педагогикалық міндеті – тексеру, анықтау, баланың білімін кеңейту, оларда есте сақтауды, зейінді, тапқырлықты дамыту.

Дидактикалық ойындар міндетті түрде балалардың ойыншықтар «шаруашылығында» болуы тиіс.

Тақырыбы: «Ерекше балалары бар ата-аналарының кейбір мәселелері»

Отбасында «стандартты емес» баланы тәрбиелеу мәселесі ата-аналар үшін кардиналды болып табылады. Бұл ең басты сұрақ, оған барлық ата-аналар жауап алғысы келеді. Бірақ бұл сұраққа жауап беру оңай емес және мамандарға да. Шындығында, қарапайым жауап болмайды, оның барлығы нақты жағдайға байланысты.

Мұндай баланы тәрбиелеудің жалпы принципі – бұл мүмкіндігінше оған кәдімгі бала ретінде қарау. Отбасында өскен бала мен арнайы мекемеде тәрбиеленген бала қатты ерекшеленеді, тіпті бұзылулары ұқсас болса да. Ауыр бұзылулары бар балалары бар кейбір ата-аналар барлық жерде өздерімен бірге алып жүре алады, мысалы, достарына қонаққа, кафеде тамақтануға, және бұл балалардың мінез-құлқы әлеуметтік қалыпты болады. Осы кезде қоғамнан оқшауланған осы секілді балалардың мінез-құлқы және осы жағдайда әлеуметтік тәжірибесі жоқтарға қалыпты емес болады. Кейін ересек болғанда осы балалар өздерін адекватты емес ұстауын жалғастырады. Белгілі ағылшын ғалымы Бриан Кирман мынадай мысал келтіреді: мекемеде тұрып жатқан ақыл-ойы артта қалған ересек әйел өзінің амалы-салмалы жағын мақтанып, бәріне көрсетеді. Әлбетте, балалық мінез көрсетудің басым бөлігі интеллектуалды жетіспеушілікпен байланысты. Егер ол отбасымен бірге тұрғанда және бөтен адамдармен сөйлесе алу тәжірибесі болған жағдайда өзін басқаша ұстайтын еді, бұл қылығы басқаларды қызықтырмайтынын түсінетін еді. Тағы бір мысал әлеуметтік бейімделуі сәтсіз болған, мекемеде тәрбиеленген жас адам. Кейін дүкенге жұмысқа тұрған ол, әдетінше барлығынан сатып алушылардан шылым сұрауын жалғастырған. Өз міндетін жақсы атқара алса да, әлбетте кейін ол жұмыстан шығарылды. Егер оның басқа өмірлік тәжірибесі болған жағдайда мінез-құлқы басқа болар еді.

Әртүрлі қиыншылықтар отбасының өмірлік циклінің әртүрлі кезеңінде және баланың жас ерекшелік даму кезеңдерінде ата-аналарды қорғайды.

Егер отбасында «ерекше» баладан басқа кәдімгі балалар болса, олардың даму қарқынын салыстырып, хронологиялық жастың не екенін түсіне алады, яғни балаларының дамуына сәйкес жас. Осы тақырыпта ата-аналармен сөйлескен маңызды. Бұл оларға ерекше баласына басқаша қарауға және оның жетістіктерін басқа балаларымен салыстыруды қоюға көмектеседі. «Ерекше» бала ерекше дамиды.

Ата-аналар тек белсенді болып қоймай, сонымен қоса шыншыл болуы керек.

Бір жағынан, ерекше баладан оқуға байланысты көп нәрсені талап етудің қажеті жоқ, екінші жағынан баладан ештеңені күтпеуге болмайды, әсіресе оның мінез-құлқына байланысты талаптарды төмендету.

Ата-аналар қателіктерінің бірі баладан оған түсініксіз, осы кезеңде білім беру, мысалы оқу адекватты емес күту болып табылады. Мұндай жағдай үрейге, баланың мүлдем оқығысы келмеуге әкеледі.

Ең жаман қателік гиперпротекция және балаға өзін қалай болса солай ойына келгенін істеуге мүмкіндік беру, егер бұл қылығы жақындары мен бөгде адамдар үшін төзгіссіз болса да, рұқсат беру болып табылады.

Дамуы ерекше балалары бар болғанына төзе алмайтындар ата-аналар болады, оларға шамадан тыс талаптар қояды, табиғи қажеттіліктерден оларды елемейді, тіпті психикалық және физикалық зорлыққа тәуекел етеді. Әдетте осының негізінде бала шамадан тыс мінез-құлық көрсетеді.

Кейбір жағдайда бала ашу шақырады, әсіресе қоғамдық жерлерде (жерге лақтырады және көгергенге дейін шыңғырады) қолдана бастайды. Бұл анасын толық састырады. Ол тез жол береді де және балаға барлық талап еткенін әпереді, онымен оның дұрыс емес қылықтарын нығайта түседі. Осындай кезде «ерекше» балаға талап кәдімгі балаға қойылатын талап секілді болуы керек. Ол жоғары талап қойғаннан жүйкесі тозған немесе оның жол бергіштігінен болуы мүмкін. Сондай-ақ емдеу шаралары педагогикалық өзара әрекетпен ұштасуы керек.

Мүмкіндігі шектеулі кішкентай балалары бар ата-аналар моральдық және материалдық қолдауға әбден мұқтаж.

Олар ұнатқан және көңіл бөлетін, онымен мәселесін талқылауға болатын адамға мұқтаж. Әрине олар өзінің учаскелік дәрігерге баруларына болады, оған олардың мәселесі не қызық немесе мүлде қызықтырмауы да мүмкін.

Қазіргі таңда мәселенің барлық аспектісі бойынша көмек көрсететін мекемелер аз. Әр жаста әртүрлі сұрақтар туындайды. Кейде ата-аналар балаға зауықсыз көмек көрсетеді, себебі олар басқа балалар сияқты болмағандықтан жаман емдейді деп ойлайды. Мысалы, Дауна синдромы кезінде жиі жүрек ақауы кездеседі, басқа балаларда осы ауру түрін жемісті операция жасауда. Дауна синдромы бар баланың ата-анасымен біреу осы мәселені талқылауы және операцияны көтере алатын барлық балаларға жасалатынын түсіндіруі керек. Тәжірибелер көрсеткендей, ата-аналарға жиі ақау табиғаты, оның мүмкін себептері, басқа мәселелер аспектілері туралы ақпарат алу жеңіл, мысалы, мінез-құлқының бұзылу себептері, қозуының жоғарлауы, негатив, агрессивтілік және басқалар секілділер.

Қазір тәуекел топ балаларын және ерте көмек көрсету айқындау үшін жоғары квалификациялы мамандар дайындау үшін көп күш-жігер жасалуда. Алайда біздің елімізде бұл жұмыс тек басталуда, барлық мұқтаж болатындарды қамту және көлемді жұмыстарды орындау үшін сондай-ақ мамандардар жеткіліксіз.

Ата-аналар көп жағдайлар жасауда және өзара көмектің белгілі бір жетістікке жеттуде. Әртүрлі мекемелерде арнайы топтар, дамуында әртүрлі формада бұзылулары бар балалардың ата-аналар ассоциациялары ұйымдастырылады: Даунамен ауыратын балалардың ата-аналары, Ушер синдромы және т.б. Алайда мұндай қысқа уақытқа келетін мекемелер аз, мұнда осы сияқты балалар күндізгі уақыттарда қабылданады. Мұндай мекемелер төмен деңгейлі отбасылары үшін альтернативті күндізгі бөлімдер секілділердің маңызы зор.

Тақырыбы: «Кереңдік және қарым-қатынас»

Ондай болуы мүмкін емес. Бұл дәрігердің балада естуіне байланысты қандай да бір мәселе бар екены туралы болжамына кез келген ананың бірінші реакциясы. Қалайша сіз балаға сөйлегенде бір нәрсенің дұрыс еместігін байқамадыңыз. Неліктен ол өз есіміне әсер бермейді? Таным емес қатты дауыстар естігенде неге үрейленбейді? Неге есіктің қоңырауына көңіл аудармайды?

Тексеру қиын? – Тексеріңіздер. Уақытыңызды босқа өткізіп алмаңыздар. Күнделікті үй тұрмыстық заттарды, баланың ойыншықтарын алып, әрекет етіңіз.

Тексеру үшін мүлде қарапайым лайық заттар қажет: мескей; қасық, металдан және ағаштан жасалған; кофеге берілетін қаңылтыр банка, тиынға толы; рәзеңке, әртүрлі дыбыстар шығаратын ойыншықтар. Шулаңыздар және тарсылдатыңыздар, сосын байқаңыздар. Егер реакциялар анық немесе мүлде болмаса, онда сақ болыңыздар. Бұл тексеру жеткіліксіз, сол арқылы диагноз қоюға болмайды, бірақ баланың есту жағдайы туралы біршама мәлімет алуға болады.

Мен ата-аналардан жиі естимін: менің балам музыканы тамаша естиді, ол музыкалық орталықты қоссаң қолдарымен қимылдатады, ал сіз оның есту нашар деп ұйғарасыз. Мұның қалай болуы мүмкін?

Әрине, ол музыка естиді. Бірақ сіз сияқты тыңдамайды. Музыкалық орталық колонкасы жеткілікті күшті вибрация жасайды, ол тек естіп қана түйсінбейді, сонымен денесімен қабылдайды, сондықтан мұндай тексеру жеткіліксіз. Құлағы естимейтін бала естиді немесе естимейді.

Есту қабілетін тексерудің бірінші кезеңнен кейін екіншісі болуы керек, тіпті егер сіз заттың дыбысына реакциясын көрсеңізде: сіздің балаңыз дыбыстың шығуы кезінде басын бұруы немесе иығын қиқаң еткізуі, оның шыққан жерін көзімен іздеу. Екінші кезеңде ерекше техникалық құрал-жабдықты талап етпейді. Кофеның банкасын манка жармамен, күрішпен, қантпен, құммен, ұсақ тастармен толтырыңыз, газет және фольга алыңыз. Өзініңдің асыл қазынаңызды зейінді қадағалаңыздар, тағы да бір рет қадағалаңыздар. Егер мінез-құлқы ешқандай өзгермесе, не ешбір дыбыстарға қызықпаса, онда дереу маманға барыңыз.

Өзіңіздің барлық зерттеуіңізді жүргізе отырып, ең бастысын ұмытпағаныңыз жөн: бала әлі кішкентай, оған тапсырманың маңызды екенін түсіну қиын, одан шамадан тыс көп нәрсені талап етпеңіз. Тексеру бала ұйқысы келмеген, қарны ашпаған және қарым-қатынас жасауға дайын тұрған кезде өткізілуі керек. Аса оңтайлы уақыт таңғы астан 2-3 сағаттан кейін.

Егер не дегенмен, дыбысқа реакциясы анық емес немесе бала мен заттың дыбысы арасындағы қашықтыққа байланысты болса, онда сізге сурдолог маманынан арнайы аудиологиялық тексерілуден өтуіңіз керек. Қазір естуі нашар балаларды тексерумен айналысатын әртүрлі диагностикалық орталықтарға таңдау жасау жеткілікті.

Маман «кереңдік» диагнозын қояды. Мұны қабылдау өте қиын, бірақ қадылдау керек. Естен тану жағдайы тез өтеді. Бірақ, дегенмен өзіңізді және балаңызды аялаңыз. Қайғыңызға кінәлілерді іздемеңіз – бұл бос әурешілік және көмектеспейді. Бұдан былай өміріңіздің өзгергеніне мойын сұныңыз, оған жаңа қамқорлық көрсету кіреді, бірақ басқа да қуаныштар болады. Кереңдіктің себептері:

• кейбір дәрі-дәрмектерді анасы аяғы ауыр кезінде ішеді, мысалы, кортикостероидтар;

• бала алғаш бірінші тыныс алғанда, туа біткен жарақат;

• омыртқасының сызықты бөлігінің жарақат алуы;

• эпидемиялық менингит – бала жиі басқа да физикалық және ақыл-ой жетіспеушілік, мінез-құлқында ауытқулары болады;

• тамақтанудың бұзылуы – анасының тамағында йодтың жетіспеушілігінен;

• құлақтың инфекциялық ауруы – ірің түріндегі инфекциялар;

• кейбір дәрі-дәрмектер – бал қабылдаған кезде (стрептомицин секілді);

• жиі –және өте қатты шуылдақтар.

Көптеген себептер әлі белгісіз.

Балаңыз өмірден шеттетілген жоқ, жай ғана өзінің сырқатын жеңуге көмек қажет. Бұл – қасірет. Сіз ол құрбыларынан кейін сөйлеуге, тыңдауға үйренетінін тыңдамай сізден басқа бақытты адам болмауы керек, ол үшін ол интеллектуалды дамуы артта қалмауға жағдай жасаңыз. Ол да әлемдегі еститін адамдар. Өкінішке орай, осыны түсіну жай келеді, сондықтан бірден баламен айналысыңыз.

Қарым-қатынас - бұл бізге айтылғанды – есту мен сөз балаларға қоршаған ортаны тану үшін қажет екенін түсінуде өзара бір-бірімен байланысты процесс. Есту қабілетін жоғалтумен зардап шеккен балалар үшін үлкен мәселе – бұл адамдармен қарым-қатынас жасауға үйрену, бала сөздерді анық естімейді және сөйлеу алмайды, одан нені қалайтынын да түсіну қиын. Олар біртіндеп басқа адамдармен қарым-қатынас ғылымын игереді, өздерін жалғыз, тастанды сезінеді, оларда «мінез-құлқында ауытқулар» дамиды. Сондықтан оның толық дамуы үшін ерте жасынан бастап дұрыс қарым-қатынас жасауға үйренуі керек. Құлағы естімейтін балаға не қажет?

Құлағы естімейтін барлық балалар қарым-қатынас дағдысын игеруге мейрімді көмек және түсінушілікті қажет етеді. Бірақ әртүрлі балаларға көмектің түрлері қажет:

• егер бала жиі кереңдікпен азап шегуде, анық естуге көмектесуге болады, ауызша сөйлеуді жақсы түсіну, сөйлеуге үйрету;

• мүлде естімейтін бала әдетте естуге көмектесу мүмкін емес, ал егер сөйлей бастағаннан бастап құлағы естімей қалса, ауызға қарап «оқуды» үйренеді, шамамен түсінікті сөйлейді;

• егер бала туғаннан керең және ешқашан ауызша сөздерді мүлде естімеген болса, ол ауызға қарап оқуды меңгеруі және сөздерді өте ақырын қиналып түсінеді. Мұнда баланың мимикамен үйреткен жақсы: дене қимылдары, жесттермен, сондай-ақ аузына қарап оқу, саусақты азбука, суреттер жинағы қолдану болады.

Бала түрлі дыбыстарды мейлі өндірсін – саған мен табаларды тарсылдату, барабанды ұру, қоңырау шырылдау. Қараңдаршы, ол қалай қимылдайды, билейді және т.б. Оған өлең айтыңдар, әртүрлі дене бөліктер, заттарды атаңыздар, ол оларды көрсетсін немесе оның саусақтарына дейін тигізсін.

Кеңестер:

• бала сіздің қолдарыңызды, бетіңізді, еріндеріңізді көруі қажет. Баламен әңгімелесуде оған бетіңізбен қараңыз және ол сізді бақылап отырғанына көз жеткізгеніңіз жөн;

• тіпті егер ол сізді түсінбесе де, баламен көп әңгімелесіңіз;

• қолдарыңызбен, бет әлпетіңізбен, ауызбен сөйлесіңіз, бала сізді бақылауы тырысыңыз;

• анық және қатты сөйлесіңіз, бірақ айқаламаңыз, ауызыңыз және ерніңізбен қимылдарын артық жасап жібермеңіз;

• алдымен «оның не қалайтынын» айту үшін белгілермен түсіндіруді үйренуі қажет;

• үнемі бір нәрсені бірнеше рет қайталаңыз;

• балада бір нәрсе жақсы болғанда оған қөңіліңіздің толатынын көрсетуді ұмытпаңыз;

• балаға айта алатын кез келген дыбыстарды айтуда көтермелеңіз, бұл дауыс байланысын нығайтады және мүмкін сөйлеуге дайындайды;

• бала өзінің өтінішін, тілегін сөздермен, дауыс реакцияларымен айтуына жеткізіңіз;

• ойыншықтар, суреттер, дене бөліктері мен басқа да әртүрлі жағдайдағы пайдаланатын сөздерді білдіретін заттар бейнеленген суреттер көп болуы қажет;

• ойындарға басқа да балаларды қызықтыруға қажет, ол балаға көздің, құлақтың, дененің барысына жіберуге және бір-бірін көшіруге көмектеседі;

• сіздің балаңыздың құрбылары күнделікті қолданатын сөздер тізімін құрыңыз: бер, иә, жоқ, рахмет, сау бол, салем, не, дене бөлігі, киім, тамақ, жануарлар, жуу, жүгіру, секіру, ол, сен, мен, ана, әке және басқалар.

Ересектің балалармен жекелей қарым-қатынасы үнемі баланың психикалық дамуы үшін міндетті шарт болып табылады. Көрмеген және ол туралы білімі жоқ кейбір ойыншықтар түрі баланы элементарлы әрекеттің маңызды емес көлеміне итермелейді, мысалы – шарды домалату, саусағына жүзікті киюі, қораптан затты суырып алу немесе салу және т.б. Көптеген әсерлер түсініксіз қалады, ол туралы анасы немесе тәрбиешілер айтпағанға дейін белгісіз болып қалады.

Тақырыбы: «Ерте жастағы баланың тұрақты (салмақты) мінез-құлқының бұзылу себептері»

Ерте жастағы баланы тәрбиелеуде ең басты міндеттің бірі тыныш, тұрақты (салмақты) мінез-құлықты қамтамасыз ету болып табылады. Қолайлы жағдайда ерте жастағы баланы тәрбиелеуде сергек белсенді жағдайда болады. Олар өте эмоционалды, еті тірі, тәрбие әрекеті әсеріне жеңіл беріледі, яғни салмақты жағдайда болады. Бірақ жұмыс тәжірибелері көрсеткендей, бала бұл жағдайдан тез алып шығуға болады. Бірдей құбылыс бір балада әр уақытта әртүрлі реакциялар тудырады. Мысалы, әдетте тыныш, тәбеті бар бала кейде тамақтан бас тартады, тіпті қарны аш кезінде де немесе анасы еркелеткенде күлімсіреудің орнына оған теріс қарайды. Тура содай және сондай тітіркенуге мінез-құлқының реакцияларының өзгеруі үлкен жарты шардың қабығының қозғыштығына және жүйке жүйесінің төменгі жағында жатқан бөліктеріне байланысты.

Бас миының дұрыс жұмыс істеу үшін үлкен жарты шардың қабығы және жүйке жүйесінің қабық асты бөліктері үйлесімді қозғыштық жағдайында болуы тиіс. Үйлесімді қозғыштық жағдайы жақсы физикалық және нервтік-психикалық дамуына көметесетін баланың бас миының қабықтары дұрыс жұмыс істеу үшін негізгі көрсеткіштер болып табылады.

Олардың органикалық қажеттіліктері толық қанағаттандыру жеткіліксіз – бұл түскі тамаққа біраз кешігу, өз уақытында жатқызбау, ерте ояну, қоршаған ауаның жеткіліксіз тазалығы, ыңғайсыз киімдер, тұмау, бірақ баздану – осылардың барлығы қозғыштығының жоғарлауына, тітіркенгіштігіне қызмет етуіне сылтау болуы мүмкін.

Дұрыс емес жақындық – отбасында, балаға әке, шеше, әжесі жағынан үнемі жақындық бірлестігі жоқ. Тәрбиеге бірнеше тәрбиешілер балаға тепе-теңсіз қарым-қатынаспен қатысуда қабылданады. Баланы тәрбиелеуде ата-ана мен педагог арасындағы сұрақтарға толық келісімділіктің жоқтығынан. Бала тез жауап бере алмайды, әсіресе өз реакциясын тез тежей ете алмайды – мысалы тәрбиеші баладан «қазір ойнағаныңды қойып, тез киін» талап етеді. Тез орындай алмаған соң өзі шұғыл баланың әрекетін тоқтатып – күрделі қателік жібереді. Немесе «қазір серуендеуге шағамыз», «мен саған ат сатып әперемін» деп ештене түсіндірмей, анасы өз ойын өзгертеді. Осындай дұрыс емес тәсілдер – қырсықтыққа, негативтілікке, қыңырлыққа әкеледі.

Психиканы күштеу шаршаңқы сияқты сезім сезіледі – бұл организмнің қорғаныс реакциясы және жағдайлар туындауына байланысты:

а) баланың физикалық жағдайынан – физикалық әлсіз немесе жеңіл қозғыштық;

б) іс-әрекет сипатынан, сабаққа бірнеше анализаторлар қатысса (көру, есту, қимыл-қозғалыс), онда ол ұзаққа созылады, мысалы, музыка сабағы шаршау тудырмай 25 минутқа дейін созылуы мүмкін, ал сурет салу – 5-7 минут;

в) сабақтың тығыздығы – жекелей сабақ топпен жүргізуге қарағанда қысқаша, өйткені топпен сабақ өткізуде көп емес, бірақ педагог басқа баламен жұмыс істегенде үзіліс болады;

г) сабаққа эмоционалды қатынастан – егер ұнаса, қызығушылық тудырады, балалар ұзақ уақыт айналыса алады;

д) әрекетті орындауда жетістігінен – егер бала нәтижеге жетпесе, онда тез шаршап қалады;

е) сыртқы жағдайдан (ауа, жарық, дыбыс ортасы). Қапырық, шуылдаған, жаман жарық түскен бөлмеде тез шаршап кетесің. Дәрігерлер, педагогтар, тәрбиешілер, ата-аналар ерте жастағы баланың мінез-құлқының салмақтылығының бұзылуының қандай негізгі себептерін білуі тиіс.

Тақырыбы: «Егер ашушаң бала болса»

«Дені сау бала» түсінігімен қатар «ашушаң бала» түсінігі болады. Артық қимылдайтын балалар – «басқарыла алмайтын», агрессивті, сондай-ақ – босаңсу, жайбасар, қыңыр, жылауық, қырсық болуы мүмкін. Ата-аналар мынаны есте ұстағаны жөн, балаларды дұрыс тәрбиелемеуден (жауыздық, жылулықтың жетіспеуі, махаббаты, еркелету, сенімнің болмауы, баланың қызығушылығын түсінбеушілік) осы ерекшеліктер ұшығуына әкеледі. Ашушаңдықтың ең көп таралған түрі невроз немесе жеке тұлғаға науқас қатынасы болып табылады. Невроздың белгілері не болып табылады? Мынау өткір немесе созылған психикалық зақымдар, бала үшін маңызды, оны жас ерекшелік психикасының жетіспеуінен орындай алмайды - психика артынан орындай алмайды. Әсіресе неврозға эмоционалды сезімтал, әсерленгіш балалар душар болады. Мектеп жасына дейінгі балалардың көбінде қорқыныш неврозы пайда болады. Бұл жануарлардан, ертегі кейіпкерлерінен, қараңғыдан үрейлену, жалғыздықтан, ата-аналарынан айырылудан қорқу. Ересектеу балаларда бұл ауыр аурудан, өлімнен, жабық ғимараттан, биіктен үрейлену. Ұзақ мерзімді психикалық зақымдар: шешімі жоқ конфликтілер, ата-аналарымен ұрсысы, ішімдік, отбасында ата-анасының біреуі кетіп қалуы, мектепте оқуының қиындауы, ересектер тарапынан тым талап етушілік, құрбылары арасында бейімделуінің бұзылуы, невроздың күштену әрекеттері дамуы үшін алғы шарттар болып табылады. Бұл әртүрлі кірпік қағу формасында тарту, маңдайын немесе мұрнын «тыржиту», «ыңырсуы», жөтелу, иығымен қиқаңдату. Бұл әрекеттер қорғаныс сипаттар, баланың психикасында сезім мен тілектер бір-біріне сыймайтынын айтады. Истериялық невроздың себептері қалаған және шынайы қол жетерлік (намысына қысым жасау, отбасында, ұжымда өз орнына көңілі толмауы) арасындағы қарама-қайшылық болып табылады. Истериялық реакциялар өзінше ол үшін «қиын» жағдайлардан жеке тұлғаны қорғау: олар буын ұстамасы, бас ауруы, іш, жүрек ауруы, құсық, жұтынуының, сөйлеуінің бұзылуы болып табылады. Кез келген невроз формасы тұтығу, энурез (күндіз немесе түнде кіші дәретін ұстай алмау), патологиялық әдеттер (тырнағын тістелеу, саусағын сору, шашын жұлу) түрінде функционалды бұзылулар орын алады.

Ата-аналар мынаны білген жөн, невроз еш жағдайда қандай да бір мінезінде бұзылулары бар балалар сүйенетін қулық амалы емес, керісінше қарапайым «өзін-өзі ұстап» ерік күшімен құтылуға болмайтын ауру. Тез арада дәрігерге көріну керек.

Сау бала, дені сау балалар! Қандай ана бұл туралы армандамайды дейсің? Өкінішке орай, баласының сырқаты кесірінен бақыттан айырылған әлі отбасылар бар. Бұл да түсінікті: физикалық, жылдар өте баланың адамгершілік қайғысы оның ата-аналары үшін де қайғы болады. Әсіресе қимыл-қозғалысты бұзылулары бар балалардың тағдыры қайғылы, себебі балалар церебральды параличке байланысты болуы. Олар өмірге толық бағалы емес келеді, егер оларды өз уақытнда емдемесе, өмір бойы мүгедек болып қалады. Олар жақындары және туыстары, қоғам үшін масыл болып табылады.

Осы аталған аурумен ауыратын балалар қоршағандардың көзіне бірден түседі. Олар мүлде өздері жүре және өздеріне қызмет ете алмайды, немесе әртүрлі бейімдегіштер көмегімен жасайды. Кейде мұндай балалардың ата-аналары сауығып кету үмітін жоғалтқандар, оларды елеуден қалады, олар туралы айтуды, кейде тіпті қоршаған ортадан жасырады. Міне сондықтан церебральды параличпен ауыратын балаларды емдеу және алдын алу көкейкесті мәселелердің бірі болып табылады.

Тақырыбы: «Экология және біз»

ХХІ ғасырдың басында әлем халықтары адам назарын толғандыратын сұрақтарын шешуде. Ең басты мәселенің бірі – экологиялық. Егер ересек адам табиғаттан тәуелді екенін сезінсе, демек балаға осы күтпеген апат одан бетер батады, ол өзін қоршаған табиғатты және өзін өзгерту үшін басқаруға әлі үйренуде. Осыдан ол ересектерден тәуелді. Адам бала кезінде қандай жағдай болмасын қоршаған ортаға зейіні жоғары болады. Бүгінгі күннің мақсаты – балаларды планетарлық патриотизмге тәрбиелеу. Бұл өз мүлде қатты айтылған сөз емес. Бұл өмір сүру нормасы, өзін сыйлау негізі.

Баланың физикалық белсенділігі – қимылдағы қажеттілік, кедергілерді жеңу. Бала бақшада және үйде шынығу процедуралары денсаулықты нығайту – экологиялық тәрбиедегі ең маңызды қадам.

Психикалық белсенділік – бұл қоршаған ортаны тануға, өзін-өзі, басқаларға қатынасын тануға, бағытталған іс-әрекет. Психикалық белсенділіктің барлық түрлері баланың жеке тұлғасында қалыптасады. Бала қоғамда өмір сүретін адам қоршаған әлем мен онда тұратын тұрғындар алдында өз құқықтары мен міндеттері бар екенін түсінудің маңызы бар. «Рухани», «жауапкершілік», «адамгершілік» сияқты абстрактілі сөздер дегеніміз не, олар күнделікті өмірде нақты көрінеді. Мектеп жасына дейінгі балалар мінез-құлық үлгілеріне өте қызығады. Психологтар «импринтинг» - әсерлену құбылысы туралы біледі. Ересектер мысалдарымен баланы дұрыс мінез-құлыққа үйретеді. 3-4 жасар балада мінез-құлық үлгілерінің әсері және қоршағандармен өзара әрекетуі жүзеге асады.

Сондықтан өзара қарым-қатынаста экология болуы керек: сезгіштік, әдептілік, қамқорлық пен назар, сезімге ұқыпты қатынас және басқаның пікіріне, ұқыпты заттарға қатынас. Балаға қоршағандардың мінез-құлық қатынасы әртүрлі сезім тудырады – қуаныш, тәкәппарлық, өкпе және басқалар. Өз ойын адекватты көрсете алу, олар туралы ешкімді ренжітпей айту, өз айтқанын істеу немесе әдеппен жол беру – мұның барлығы экология сезімі, мінез-құлық, өзінің және басқаның денсаулығын сақтау, өмір сапасын жақсарту ретінде қарастыруға болады.

Кеңістік экологиясы – бұл да оқыту жағдайы: қоқсытпау, шуламау, ғимаратты эстетикалық безендендіру, шуылдақ емес жағдайда (сызықтардың, бояудың, стильдің үйлесімі; тазалық пен тәртіп, «артық» заттардың болмауы), дауыс қаттылығы мәдениеті (сөйлеу, музыка, теледидар және т.б.).

Егер баланың қажеттілігіне зейінмен қараса, онда намысты сезімді, қоршағандарды, олардың меншіктерін сыйлайтын адам өседі. Бала ұсынған (тек нәтижесіне ғана емес, әсіресе жігеріне, қайғысына) жігеріне зейін аудару өте маңызды, себебі ықыласты, көмектесуші, өзіне және әлемге, онда өмір сүріп жатқан тұрғындарға деген қамқор қатынасына үйрету. Қолдау әртүрлі болуы мүмкін және ол қаржылай болуы міндетті емес. Мысалы, ересектер сезімдерін дамытушы күш туралы ұмытуға болмайды. Отбасында нәтижелі қолдау баланың құқығын кеңейту жолымен болады: «ересек» баланы құрметті міндетпен, жұмыспен марапаттау. Жазалау шығармашылық сипатта болуы керек, немесе әдетте ол дұрыс емес қылық көрсетеді, олар баланы қателік әрекетке әкелетін ішкі себептерге бағытталуы керек. Көбіне баланың қылықтары жазалауды талап етпейді, ондай кезде ересектен көп шыдамдылық, даналықты талап етеді. Жазалау жиі болмау керек, себебі теріс мінез-құлықтар сақталып қалмау үшін (баланың қылығына назар қойып, біз баланың назарын өзіміз қаламайтын әрекеттеге аудартамыз). Бала ата-анасының назарын тек жазалау қылықпен аулауға болады деп ойдайды, ал тырысушылық ешбір нығаймайды (ересектер бала жақсы болуға міндетті, оны қалай жасау керектігін, үнемі тырысу және жалпы оны ешқандай еске салусыз жасай алуы керек деп сенімді). Балалар үшін ата-аналарының олардың өз-өзін жеңуіне көңілі толуы өте маңызды! Баланың өзін бірдеңеден жеңу, күресу қылығына ересектердің бағалы сыйы, мысалы, тек өзінде бір нәрсені қалдыру тілегі!

Тақырыбы: «Ерекше білім алу қажеттіліктері бар балалардың танымдық қабілеттерін дамытуға арналған ойыншықтарды таңдаймыз»

Қазіргі заман жағдайы баланың жеке басына жолдауымен, оның танымдық құзыреттілігі қалыптасуымен, гуманизациялық білім беру процесімен сипатталады. Ерекше білімге қажет ететін баланың танымдық құзыреттілігінің қалыптасуы тікелей оның ақыл-ой қабілетінің дамуымен байланысты. Ақыл-ой қабілеті баланың мектепке оқуға даярлығына әсер етеді.

Танымдық қабілеттің дамуында ойыншық маңызды рөл атқарады. Ойыншықтар – бұл кез келген жағдайда табуға болатын кәдімгі материал. Балалардың барлық ойыншықтары бала дамуына әсер етеді. Баланың дамуына қандай ойындар мен ойыншықтар алуға болады? Бала ойыншықтың көмегімен қоршаған дүние туралы білім алады. Ойыншықтар ойлауын, қиялын дамытады.

Ойыншықтар сюжетті, дидактикалық немесе дамыту, қимыл-қозғалыс белсенділігін дамыту және басқалар болып бөлінеді.

Дидактикалық ойыншықтар – бұл өзінше бір баланың ерекшеліктеріне жауап беретін оқыту тәсілі. Олар «Логикалық поезд», «Логикалық текше», «Қызықты қорап», «Пирамида», «Матрешкалар» және т.б. сияқты ойындар. Осы ойыншықтар баланың ойлауын, түсті, форманы, мөлшері қабылдауын дамытады. Ойыншықтардың көмегімен ерекше білімді қажет ететін балаларда ойлау мен қиял ерекшеліктері, эмоционалдығы, белсенділігі, қарым-қатынаста дамытушы қажеттіліктер пайда болады. Дидактикалық ойыншықтар ерекше балаларды тәрбиелеу-білім беру жұмыстарын жан-жақты әдіс-тәсілдері болып табылады. Әрбір ойыншықтың белгілі бір маңызы бар және негізгі тәрбиелік міндеттерді шешуге бағытталған, балалардың ақыл-ой және танымдық қабілеттерін дамытады.

Ойыншықтар әртүрлі болуы мүмкін: әдемі киінген қуыршақтар, механикалық машиналар, роботтар немесе қаруы немесе барабандары бар сарбаздар, қарапайым, қымбат емес заттар, ол үшін тіпті дүкенге барып қажет емес: доптар, кубиктер, ағаш кесектері, қағаз, саз балшық, шырпы, сіріңке және басқалар.

Музыкалық ойыншықтар балаларда естіп қабылдауын, зейінін дамытады.

Ойыншытар мектеп жасына дейінгі балаларды оқыту формасының бірі болып табылады. Қызықты ойыншықтар баланың ақыл-ой белсенділігін жоғарлатады және аса қиын міндеттерді шеше алады.

Балалар ойнай отырып, білімі мен іскерлігін практикада, кез келген жағдайларда қолдана алады.

Сюжетті ойыншықтар білімнің мобилизациялауын, әрекетті өз бетінше таңдауды, қойылған мақсатты шешуді талап етеді. Олар қуыршақтар, машиналар, жануарлар және басқалар. Ойыншықтар сондай-ақ балалардың сөйлеуін дамытады және оларды қойылған мақсаттарға өз әрекетін, сезімі мен ойын бағындыруға үйретеді.

Ойыншықтар қоршағандарға туындаған қызығушылығын қанағаттандырады, олардың назарын белгілі бір құбылысқа бағыттайды, қажетті мәлімет, түсінік береді. «Шаштараз», «Дәрігер», «Жануарлар», «Дүкен» ойыншықтар қоршаған туралы қажетті ұғымды қалыптастыруға, баланың игерген білімін нығайтуға көмектеседі.

Баланың ақыл-ой қабілетінің дамуы оның сөйлеуінің қалыптасуымен байланысты. Заттармен және ойыншықтармен әрекет ете бала мөлшерді, формасын, түсін және басқада заттардың белгілерін атауды және ажыратуды үйренеді. Баланың сенсорлы дамуы ойыншықтың көмегімен оның логикалық ойлауы, қабілеттілігі, сөздік қорының толықтығы, сондай-ақ есту қабілеті дамуымен тығыз байланысты жүреді.

Балалар көрнектілік принципте негізделген үстел басында-баспа ойындарды шын көңілмен ойнайды, бірақ бұл ойында заттың өзі емес, бейнесі ғана беріледі. Үстел басы ойындардың мазмұны әртүрлі болады. Олардың кейбіреулері жекелей заттармен, оның қасиеттерімен таныстырады. Басқалары табиғаттың маусымдық құбылыстары, мамандық туралы және т.б. түсініктерін анықтайды.

Ойыншықтар баланың сөздік қоры қалыптасуына бағытталуы мүмкін, оның сөздігін толықтырады, сондай-ақ мүмкіндігі шектеулі балалардың іскерлігін жандандырады.

Балалар ойыншықтардың көмегімен салыстыру, зейінмен қарау, ойлану, өз бетінше қорытынды шығаруға үйренеді.

Бала түрлі заттарға қақтығыса көп нәрсені тұрмыс дағдысы негізінде игереді. Дидактикалық ойын алдына мынадай міндет қойылады – балаларды айтылған сөзді тыңдай және түсінуге үйрету. Естіп қабылдау дамуы үшін әртүрлі сыбызғылар, дабылдар, сылдырмақтар, күйсандық, бубналар және басқаларға ие болуға болады, фонематикалық естуіне, баланың сөйлеу және сөйлемеу даму мүмкіндігіне бағытталған.

Ойыншықтар баланың жас ерекшелігі мен жекелей мүмкіндігіне, олардың интеллектуалды және сөйлеу даму жағдайына қарай таңдалады. Ойыншықтармен әртүрлі тәсіл әрекеттерін игере отырып, ерекше бала өз ойынында не көргенін суреттей бастайды.

Ойын мен ойыншықтар да тапқырлық пен назарды талап етеді, олар кесілгендерден толық бөлік шығатын – кесілген суреттер, кубиктер, ойыншы суретке зейін қойып қарап, кесілген бөлікермен салыстырып, оларды дәл суреттегідей жасауы керек. Кейбір балаларға таныс заттар, жануарлар, өсімдіктер салынған оңай суреттер беріледі.

Үстел басында-баспа ойындары қоршаған орта туралы ұғымдарын кеңейтеді, олардың қабілеттерін дамытады. Олар балаларды мынаған үйретеді:

- бейнені шынайы объектімен, оны басқа топтардан ерекшелеп, біріктіру;

- адам әуестігін әлеммен таныстыра, суреттегі бейнелерді жағдайды сөздермен түсіндіру;

- заттарды жалпы белгілері: түсі, формасы, мөлшері және т.б. бойынша біріктіріп, заттар арасында логикалық байланыс орнату;

- уақытына бейімделу, бағытталу.

Кесу үшін арнайы ойыншықтар болады, олар балаларға бүтін және жартысын анықтауға көмектеседі: бүтін лимон, жарты лимон, бүтін саңырауқұлақ – пышақпен кескеннен кейін, қалпақ және т.б.

Үстел үсті-баспа ойындары «Домино», «Лото» зейінді, қабылдауды, есте сақтауды, өз бетінше шешім қабылдау іскерлігі мен басқа балалармен ойнауды дамытады.

Мозаиканың алуан түрлері және конструкторлар баланың шығармашылық мүмкіндіктерін дамытады. Сенсорлы мүмкіндіктің дамуы үшін әртүрлі мөлшерлі ағаш пазлдар, әріптері, суреттері бар кубиктер, тесіктері бар кішкентай үйлер, каталка, логикалық текшелер, пирамидалар және басқаларды алуға болады. Осы ойыншықтардың барлығы балаңызды қызықтырады, оның танымдық қабілеттерін дамытады.

Балалар үшін доп, секіртпе, кегли, шығыршықтың өз үлестері бар.

Ойыншықтар қызығушылық пен жеке ерекшеліктері белсенді көрінуіне көмектеседі және балаға өз-өзін айналдыру іскерлігіне ие болады.

Тақырыбы: «Кохлеарлы имплантация құлағы естімейтін балаларға көмек құралы ретінде»

Құлақ естуінің бұзылуы адамның қалыптасқан жеке басына және отбасына күрделі әсер етеді.

Есту қабілетінен айыруына байланысты дамудың қайнар көзі әлеумет пен мәдениетпен байланысты бұзылулар болады. Ата-ана мен балада ерте даму кезеңінен байланыс бұзылады, себебі кәдімгідей дамып келе жатқан балаға қарағанда, әлеуметтік тәжірибе, құндылығын және мәдениетті алып жүруші ересек балаға аяқ асты бере алмайды. Есту қабілеті осындай процесте маңызды рөл атқарады. Сондықтан тумыстан есту қабілетін жоғалтқан бала арнайы оқытусыз мылқау болып қалады, ал 2-3 жасында айырылған бала ету негізнде қалыптасқан сөйлеу қабілетін тез жоғалтады. Егер мектеп жасында немесе кейін есту қабілетінен айырылған болса, онда адам толық қарым-қатынас жасай, оған айтылған ауызша сөздерді түсіне алмайды.

Барлық өмір бойында есту қабілеті бұзылған балаларды оқытуда олардың есту қабілетін жақсарта алатын қолайлы құралды іздеумен айналысты.

1878 жылдары неміс зерттеушісі В.Симене естуі нашар адамдарға арналған есту құралын бірінші болып жасады. 20 ғасырдың басында электроакустикалардың қарқынды дамуы бұрынғы жеке және топпен қолдануға болатын есту трубкалардың электронды дыбыс күшейткіш құралды қолдануды ығыстыруна әкелді.

Уақыт өте есту құралдары азайып, қалта және құлақ сыртына типті құралдары пайда болды, олармен күні бойы қолдануға болады. ХХ ғасырдың 90 жылдарының ортасына дейін барлық есту құралдар ұқсас болды, яғни олардың қызметі микрофоннан алынған қарапайым белгінің күшеюне шектелген. Жаңа ұрпақтың белгіні сандық өңдеуі бар есту құралдары бұрынғы технологиялардың қолы жетпеген, жасанды естуге жаңа мүмкіндіктерге жол ашты. Жекелей есту құралдары, басқа да дыбысты күшейтетін құралдар сияқты қазіргі уақытта жетілуі жалғасуда. Олар құлағы нашар еститін балалар мен ересектерге сөзді жоғары анық естуді қамтамасыз етеді. Әдетте тіпті ең заманауи есту құралдары керең адамға сөзді толық естуіне көмектесе алмайды. Олар негізінде сөзді естіп-көру қабылдауына көмектеседі (бала бір уақытта сөйлеген адамның аузын көріп, естігенде) және қоршаған әлем дыбыстары туралы ұғымын кеңейтеді.

Осыған байланысты сурдотехника облыста ғылыми өңдеулер мен зерттеулер жалғасуда, әртүрлі облыс мамандарын тартумен, кереңдерге жетілген көмек техникалық құралды іздеуге бағытталған. Сондай нәтижелі құрал кохлеарлы имплантация болып шықты.

Кохлеарлы имплантация – бұл есту қабілетінен мүлде айырылған балалар мен ересектердің толық әлеуметтік бейімделуіне бағытталған шаралардың кешенді жүйесі. Ол есту жүйке талшықтарының электрлік стимуляция жолымен есту түйсігін қайта қалпына келтіру мақсатымен пациенттерді сұрыптау және хирургиялық араласуды жатқызады. Соңғы, әрі маңызды және ұзақ кезең реабилитация болып табылады, оның негізгі міндеті сөйлеу процессорын қосу және әртүрлі бағыттағы имплатацияланған педагогикалық жұмыста, сондай-ақ құлағы еститін адамдармен сөйлесуге дайындықтан тұрады.

Көптеген елдердің ғалымдары жануарлар мен адамдардың құлақ құрыштарына электродты жасандандыру тәсілін табуға тырысты.

Кохлеарлы имплантацияның дамуына Кларк өз үлесін қосты, ол ұзақ жылдар бойы Австралияда көп өзекті құрылғылар жасау мәселесімен жұмыс жасады. Құлағы естімейтін әкесі болған зерттеуші өз алдына мақсаты қойды – есту қабілеті бұзылған адамдардың өмірін жақсартуға көмектесетін тәсілді іздеу. Өткізілген нақты зерттеулер имплатацияланған көп өзекті құрылғыны алғашқы рет құрастыруға мүмкіндік алды, оның ішкі және сыртқы бөлімдер болды. Алғаш имплантпен «bionic ear» операция 1978 жылы 46 жасында есту қабілетінен айырылған адамға жасалды.

Кохлеарлы имплантация – бұл зақымдалған немесе құлақ құрышы жасушасының түгі жоқ қызметін орындаушы, жүйке талшықтарында сақталған электрлік стимуляцияларды қамтамасыз етуге жауап беруші электронды құрылғы.

Бағытталған микрофон қоршаған әлем дыбыстарын ұстап қалады және сөйлеу процессорына беретін (қазіргі моделде бір ғимаратта кохлеарлы имплатант микрофоны және сөйлеу процессоры бірлескен) электрлік белгілерді қайта жасайды. Сөйлеу процессорында белгіні жиі талдау және таңдалға стратегиялармен сәйкес оны кодтауда жүзеге асырылады. Кодталған дыбыс ақпараты сөйлеу процессорынан катушка тапсырушыға беріледі. Оның белгілерінен радиотолқыны түрінде тері арқылы қабылдағышқа беріледі/стимулятор, олар электрлік импульстарге өзгереді. Содан осы импульстар электродты тор арқылы ішкі құлаққа келіп түседі, онда есту жүйке талшықтарының стимуляциясы жүзеге асады.

Есту жүйкесі арқылы дыбыс ақпараты дыбыс ретінде қабылданатын бас миына беріледі. Сонымен қатар, қоршаған әлем дыбыстарын ғана емес, сондай-ақ сөзді де қабылдау мүмкін болады.

Кохлеарлы имплантация кез келген керең пациентке өткізілмеген. Көптеген операцияға дейін диагностикалық зерттеулерден өту қажет, себебі пациентке имплантация өткізуге бола ала ма, соны анықтауға мүмкіндік береді.

Диагностика түрлі облыс мамандарының қатысуымен өткізіледі: кеңестер

• отологиялық тексеру және қажетті аудиологиялық және электрофизиологиялық зерттеулер өткізу үшін сурдолог;

• вестибуляторлы құралдың жағдайы және кохлеарлы имплантациялар көрсеткіштері туралы қорытынды алу үшін отоневролог;

• электроэнцефалографиялық зерттеу өткізумен пациенттің неврологиялық статусын анықтау үшін невропатолог;

• пациенттің соматикалық жағдайын анықтау – терапевт;

• отохирург (операция өткізумен байланысты сұрақтарды талқылау, мүмкін шиеленіскен және тәуекел);

• анестезиолог – наркозды қабылдаумен байланысты сұрақтарды талқылау.

Операция барлық зерттеу жиынтықтар бойынша қарсы көрсетілімдер болмаған және дәлелдер болған жағдайда жасалады.

4-6 аптадан соң операциядан кейін сөйлеу процессорын қосылу жасалады. Сөйлеу процессорын орнату кезінде ақау параметрі деңгейі анықталады, онда адам ыңғайлы дәрежеде ести бастайды (жайсыздықтан қатты дыбыстарды түйсіну пайда болады). Күн тәртібін анықтау үшін балада келесі іскерліктерді қалыптастыру керек: дыбыс күштерін анықтау (қатты/тыныш), дыбыс саны, дыбыс ұзақтығы (ұзақ/қысқа), дыбыс жоғарлығы (жоғары/төмен) және т.б.

Кейін әрбір күйге келтіру кезінде стимуляцияның ақау және жайлы деңгейі анықтайды, айтылған сөзді анықтауға көмектеседі.

Сөйлеу процессорын қосқаннан және абсолютті күйге келтіруден кейін балаға қоршаған әлем барлық дыбыстары қолайлы болады.

Операциядан кейінгі реабилитация процессі пациенттің әртүрлі категориясына қатысты ерекшеліктері бар. Ерте кохлеарлы имплантация баланы әлем дыбыстарына алып келеді және құлағы естімейтін баланың күнделікті өмір ағысына жақындасуға мүмкіндік туғызады.

Кохлеарлы имплонтация баланың қалыптасуы және ауызша сөйлеу дамуы процесін бірыңғайлауға мүмкін береді. Құлағы еститін бала мен керең имплантатты баланың дамуы салыстыруда кейбір кешігулер болады. Ерте имплантатты баланың дамуына болжам тек операция уақытына ғана емес, сондай-ақ жекелек ерекшелітеріне де байланысты. Баланың дамуына ересектермен жұмыс істеу және оның танымдық белсенділігін қалыптастыру іскерлігі жағымды әсер етеді. Тәрбие мен оқытуда отбасы басты рөл атқарады. Тек ата-аналар басты мұғалімдер болып табылады. Көптеген ата-аналар кохлеарлы имплантация өткізгеннен кейін құлағы естімейтін балалардың барлық мәселелері құлағы еститін балалар сияқты дамиды деп ойлайды. Бала өзі ести бастады – демек ол өзі сөйлей бастайды.

Әдетте бұл тек мақсатқа бағытталған коррекциялық әсер ету жағдайында мүмкін. Баланың дамуы, тапсырманы орындауға дайындығы, жұмыстың әдіс-тәсілдерін игеру, мамандардың айтқанын орындау сияқты жауапкершілікті ата-аналардың ұғынуы имплантты баланың жемісті және үлесімді дамуына маңызды және міндетті жағдайлар болып табылады.

Бала үшін сөйлесу ортасы мен мамандармен бірге күнделікті коррекциялық сабақтар өткізу маңызды.

Керең балаларда, 4-5 жаста және кейін жасалған кохлеарлы имплантацияда реабилитациялы жұмыстардың нәтижесінде кейбір айырмашылықтар болады.

Керең, сөйлеу деңгейі төмен дамыған балаларға кохлеарлы имплантацияны баласының даму процесіне толық қатыспаған ата-аналарға жасатқысы келеді.

Кохлеарлы имплантация жасату кезінде көптеген балалар қарым-қатынас құралы ретінде ауызша сөйлеуді қолданбайды, үнемі жасанды немесе арнайы жесттерді қолданады.

Сондықтан, алдымен кохлеарлы имплантация жасауға шешім қабылдамас бұрын, кейін отбасына қолайлы болатын баланы оқыту мен тәрбиелеудің ұйымдастыру формаларын анықтау керек.

Мектеп жасына дейінгі балаға қатысты бұл имплантты көмек орталығы, сурдолого-педикалық кабинет, қысқа мерзімде болатын топтарда міндетті коррекциялық сабақтарды өткізетін мамандардың жетекшілігімен отбасында тәрбие болуы мүмкін. Сонымен қатар баланы оқыту мен тәрбиелеуге ата-анасы күнделікті белсенді қатысуын қамтамасыз ету керек.

Аралас мектепке дейінгі топтарда имплантты баланы оқыту кез келген сөйлеу дамуы деңгейін ұйымдастыру. Мұндай жағдайда, егер мектеп жасына дейінгі бала тіпті сөйлеу алмаса да, құлағы еститін балалар арасында күнделікті мамандардан коррекциялық көмек алуы керек.

Имплантты баланы құлағы нашар еститін (керең емес) топтарда тәрбиелеу қажет емес. Мұндай жағдайды, құлағы еститін балаларға арналған аралас топтар бар мектепке дейінгі мекемелерге беру керек. Әдетте, имплантты бала үшін интеграция «үлесі» оның сөйлеу дамуы деңгейіне байланысты. Егер де бала қысқаша сөйлеуді игерген болса, онда құлағы еститін балалармен үнемі бірге бола алады. Ал егер де сөйлеу даму деңгейі төмен болса, онда арнайы топ тәрбиеленушілері құлағы еститін балалармен тек мейрам, ойын, серуендеу кезінде бірге бола алады.

Егер бала мектепке дейінгі мекемеде арнайы топта тәрбиеленсе, яғни құлағы естимейтін топта болса, онда ата-аналары баласын күнделікті бала бақшадан үйіне, дұрыс сөйлейтін ортаға алып кетуге тырысу керек.

Имплантты баланы дұрыс сөйлейтін ортада мектепке оқуға беру үшін, оны мектепке дайындауға тырысу керек. Егер ондай жағдай болмаса, құлағы еститін оқушылар ортасында олардың интегрциясы арқылы мақсатқа бағытталған жұмыстар өткізу кезінде имплантты баланы арнайы сыныпқа оқуға беру керек. Сондай-ақ имплантты балаларды құлағы нашар еститін, бірақ жақсы сөйлейтін оқушылармен оқытуға болады.

Л.С. Выготский былай деген, балалар «ортақ қызығушылығы, икемділігі, балалар кезеңінің заңдылығы және сөйлеуді игеруі дамуы процесінде дамуы және тәрбиеленуі керек».

Кохлеарлы имплантация – бұл, керең бала үшін құлағы жақсы еститін балалармен жақындасуға, бірден болмаса да, бірнеше жыл өткеннен кейін олардан ешбір айырмашлығы жоқ болуыға жалғыз мүмкіндік. Ең бастысы – күнделікті сабақтарда, әр минут сайын баламен мақсатқа бағытталған қарым-қатынас жасау жолымен жүзеге асыру. Бұл жол қиын, бірақ мүмкін. Оған марапатта баршылық – керең адам үшін құлағы еститін әлемде өмір сүру мүмкіндігі.

Тақырыбы: «Ерекше білім алуға қажеттіліктері бар мектеп жасына дейінгі балаларды оқыту мен тәрбиелеуде коррекциялық-дамыту жүйесі»

Педагогикалық жүйе дамуында ауытқуы бар балалар үшін құрылған, білім беру процесінде баланы коррекциялық-педагогикалық тапсырманы, баланың жас мүмкіндіктері мен қабілеттеріне сәйкес танымдық сферасы мен іс-әрекеті дамуымен тығыз байланысқан әлеуметтік сұрақтарды шешуі қажет.

Коррекциялық әсер ету – психологиялық және педагогикалық болып екі негізгі бағытта жүзеге асады.

Мектепке дейінгі әлеуметтік педагогикада сенсорлы тәрбие жүйесі және сенсорлы даму жүйесі болып табылады. Мектепке дейінгі балалық шақ кезеңінде оқыту келесі дамуы үшін негіздер бекітеді, жеке қабілеттіліктердің қалыптасуына алғы шарттар және оқу дағдыларын жасайды.

Коррекциялық-педагогикалық жұмыста жоғары психикалық қызметтерді (қабылдау, есте сақтау, ойлау, сөйлеу) қалыптастыру және параллельді мақсатқа бағытталған оқыту арқылы мектепке дейінгі жастағы балаларда барлық балалар іс-әрекетін қалыптастыру керек.

Көрнекілі және ауызша әдістерді дұрыс үйлестіру осы категориялада балалармен коррекциялық-тәрбиелік жұмыстарды нәтижелі өткізудің негізгі шарты болады. Ересектердің еліктеу әрекеті мақсатқа бағытталған ұйымдастыру арқылы дамуында ерекшеліктері бар балаларды оқыту тәсілі болып табылады, дәлелделген, балалар қоршаған әлем заттарын таниды, заттарды қолдану тәсілін игереді.

Сөйлеу конструкциясы бойынша жұмысқа көшу кезінде балалар үшін «маңызды сөзді» меңгеру маңызды, себебі объектіні таңдау немесе онымен әрекет бағыттары анықталады. Оқу процесінде мектеп жасына дейінгі балалардың алдында оқу емес, ойын тапсырмалары болуы керек, себебі оның тапсырмаға қызығушылық туғызады.

Сондай-ақ, педагог үнемі баланың материалмен және оның жекелеу ерекшеліктерін танысу дәрежесін есепке алғаны жөн. Мектепке дейінгі жаста ойлаудың үш негізгі формалары өзара тығыз байланысады:

1. көрнекілі-қимылды;

2. көрнекілі-бейнелі;

3. ауызша-логикалық.

Ойлаудың бастапқы кезеңінде қабылдауға сүйене әрекет қалыптасады. Педагог баланың практикалық іс-әрекеті жолын алдын ала бағыттайды, бір заттан екінші затқа, басқа, таныс емес жағдайларға көшу әрекетінің қалыптасуына көмектеседі. Өз әрекетін ауызша жалпылау толық бейне пайда болуына және ойдағы жоспардың жүзеге асуына әкеледі. Сабақ барысында келесі тәсілдер қолданылады: салыстыру, жалпылау, қарама-қарсы қойып салыстыру, аналогия, табиғат құбылысы мен объектілері арасына байланыс орнату, белгілі фактілерді топтастыру және жүйелеу, пікір түрінде дәлелдер және ой қорытындысын қалыптастыру.

Ойлаудың көрнекілі формасының өз уақытында қалыптасуы танымдық іс-әрекет дамуын өзгеретеді және балаларды мектепке оқуға дайындықта маңызды буын құрастырады.

Біртіндеп оқудың әсерімен ақыл-ой әрекеті қалыптасуына көшу жүзеге асады, олар күшейген көрнекілі жоспарда орындалады. Сонымен қоса балаларда бағдарлық әрекет (сынаулар) қалыптасады, олар балаларды көру бағдарынан сандық белгіге көшуге мүмкіндік береді. Балалар оқудың ықпалымен мәнді және болмашы заттардың белгілерін бөліп көрсетеді, жасалған бейне аналогиясын және шынайы заттарды орнатады. Бөліп көрсеткен белгі жалпылаудың белгілі бір деңгейінің белгісі болады. Коррекциялы-дамытушы оқыту әсерімен бала себептері мен қажеттіліктерін басқа, әлеуметтік және эстетикалық маңызды деңгейге ауыстыруға болады. Балалар ақыл-ой ерекшеліктері дамуымен тек ересектердің сұраулары мен тапсырмаларына ғана жауап бермейді, сондай-ақ өз ойындағын суретке салуға қабілетті. Тіпті сөйлеген кезде жасалған бейнеден, қандай да бір жақсы нәрсе салу шеберлігінен қанағат сезімін алады.

Балаларда ойыншықтарға және олармен жұмыс істеуде қызығушылық туады. Ересектер балалар іс-әрекетіне ұйымдастырушы және қызығып, эмоционалды қосылған ойындарды ойнау кезінде серіктес ретінде қатысады. Ойын барысында балаларды көрсетілген ойындарда шынайы процестермен, әрекеттермен және қарым-қатынаспен таныстыру:

- рөлге ену;

- ойын әрекеті мен заттарға жағымды эмоционалды қатынас құру;

- балалардың күнделікті тәжірибесіне зейін қою;

- олар өмірде қалай құрылғанын белсенді еске түсіру;

- ойын әрекеттердің логикалық жүйелілігін ұғыну.

Оқу барысында сюжетті-рөлдік ойыны кезінде шынайы заттар мен табиғи өнімдерді мақсатқа лайықты қолдану. Мектепке дейінгі балаларды ерекше оқытуда ақыл-ой дамуы сюжетті-рөлдік ойында келесі кезеңдерді есепке алады:

- алдағы ойын тақырыпты есепке ала отырып мақсатқа бағытталған бақылау өткізу;

- көргендері туралы әңгімелесу кезінде балалар қоршағандары туралы ұғымдарды айқындау және анықтау;

- алдағы сюжетті-рөлдік ойындар үшін атрибуттар дайындау;

- оңтайланған нұсқада (жеке үзінділер, эпизодтар) ойындарды өткізу;

- сюжетті ойындардың дамуы мен тереңдеуі.

Ойындарды жоғары деңгейге ауыстыру белгілі бір жағдайларда жүзеге асады: ересектер балаларға ойын мағынасын түсінуге, рөлдерді бөлуге, оның өтілуін жоспарлауға және мүмкін сюжетті вариация қалыптастыруға көмектеседі. Балалардың назарын дұрыс ойын әрекетіне ғана емес, сонымен қатар тәрбиеде позитивті сезім мен мейрімді қатынас арасындағы өзара қарым-қатынасқа аударуы қажет. Сюжетті-рөлдік және театрлы ойындарда әлеуметтік қарым-қатынас жасау мен ұғыну іс-әрекет мақсаты мен құралы болып табылады, мектепке дейінгі жастағы балаларда тек жетекші іс-әрекет қана емес, сондай-ақ жағымды сапа мен қатынас қалыптасады.

Қоршағандармен танысу бойынша коррекциялық жұмыс түрлі заттар мен құбылыстар туралы ұғым және қабылдау, сонымен қоса адам, оның іс-әрекет түрлері мен табиғатпен өзара қатынасы туралы қалыптасуына бағытталған.

Қоршаған ортамен танысу баланың сезім тәжірибесіне байытады, барлығына зейінді болуына үйретеді. Ерекше білімді қажет ететін баланы көру және қарауға, есту мен тыңдауға, ұстап көру мен дәмін сезуге үйрету маңызды, көргендерін ауызша қорытындайды. Балаларда қоршаған туралы адекватты ұғым қалыптастыру кезінде сөз үшін сезім негізі жасалады. Бала ауызша объектілер, құбылыстар мен қатынастарды (тақпақтар, әңгімелер, ертегілер, өлеңдер) қабылдауға дайындайды.

Уақытша ұғымдар, уақытқа бағытталуды қалыптастыруға сондай-ақ қоршаған ортамен танысу енгізілген, себебі балалар өз іс-әрекеттеріндегі уақыт пен темптің маңыздылығын түсіне бастауы, бақылаудың бастапқы дағдыларымен игеруі үшін берілген. Табиғатпен танысу процесінде балаларда табиғат объектілері мен құбылыстардың өзара байланысы туралы ұғым қалыптасады, балалар байланыс себептерін көру және түсінуге үйретеді. Сонымен қатар балалардың экологиялық тәрбиесіне аса көңіл бөлінеді. Қоршаған ортамен танысу бойынша сабақ келесі бағыттар бойынша өткізіледі:

- әлеуметтік өмір құбылыстарымен танысу;

- адам баласымен жасалған заттар әлемімен танысу;

- табиғат құбылысы және табиғатпен (тірі және өлі) танысу.

- айналамен танысу баланың ақыл-ой дамуыда мәнді қозғалысты қамтамасыз етуі керек.

Қоршаған ортамен танысуда балалардың ақыл-ой дамуында мәнді жылжуларды қамтамасыз ету керек.

Ересек пен баланың мазмұнды қатынас процесі мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту жүйесі үшін маңызды болып табылады. Ол жалпы және ерекше оқыту-тәрбиелік мақсатта негізделеді, дені сау, белсенді, сөйлесе, ойнай, қуанта, сурет сала, еңбек ете алатын бала өсіруге мүмкіндік береді. Спецификалық бағыттар баланың танымдық іс-әрекетінде екінші қайтара ауытқуларға нәтижелі коррекциялар жүргізу, заттық-даму ортаға, ересектердің балалармен қатынастың адекватты формасына ерекше талаптар үшін жағдай жасауға бағытталған.

Денсаулық сақтауға арналған оқыту жүйесінің екі бағыты бар:

1.Мектеп жасына дейінгі балалардың денсаулығын сақтау, нығайты және жетілдіру үшін жағдайлар жасау, адамның денсаулығының рөлі туралы ұғым қалыптастыру.

2. Екінші – мектеп жасына дейінгі балаларда дені сау болуға қажеттілік, салауатты өмір салтын ұстану, денсаулығын сақтау мен нығайтудың әдіс-тәсілдерін кейбіреуін игеруді қалыптастыру.

Мектеп жасына дейінгі балаларда жеке мәдениет негіздері жинақталады, құрамына баланың шынайы заттық әлеміне, адамның қолынан жасалған заттар, өз өмірі мен іс-әрекеті құбылыстары, өз-өзіне, қоғам өмірінің құбылыстары және қоршаған адамдарға бағдары жатады.

Барлық әлеуметтік даму бойынша жұмыстар толығымен әртүрлі жастағы қоршаған адамдармен балалардың продуктивті өзара әрекеті дағдылар қалыптасуына бағытталған, олардың мектепке оқуға дайындығы, ал қорытындылай – қоғамдағы өмірге бейімделуі.

Балалардың сөйлеуінің дамуы мен коммуникативті қабілеттерін қалыптастыру балалардың барлық іс-әрекетінде, күнделікті өмірінде, отбасы мүшелерімен қарым-қатынас процесінде, сондай-ақ арнайы сөйлеуді дамыту сабақтарында болады. Балалардың сенсорлық тәрбие, ойлауын қалыптастыру сабақтары барысында қоршаған орта туралы көзқарас және қабылдау бейнелері жасалынады, заттардың қасиетін және сапалар бейнелейтін сөздерді меңгеру жүзеге асырылады, жағдайлардың бірізділігі меңгеріледі. Барлық меңгерілген әлеуметтік және эмоционалды тәжірибе сөзде бекітіледі және жалпыланады, ал сөйлеу мазмұнды негізге ие болады.

Жұмыстың алғашқы кезеңдерінде балаларда вербалды емес қарым-қатынас формаларын дамытуға көп көңіл бөлінеді – ересек адамның бетіне тік қарау, сілтеме, шақыру қимылын түсіну, эмоционалды қарым-қатынас формасы ретінде сәлемдесу және қоштасу қимылдарын орындау. Кейінде бұл формалар вербалды қарым-қатынастың қалыптасуымен өз мағынасын жоғалтпайды, ал дамыта және жетілдіре түседі.

Сөйлеуді дамытуға арналған арнайы сабақтар барысында балалардың басқа іс-әрекет түрлерін меңгерілген сөздік материалы жүйеленеді және жалпыланады, сөздігі кеңейтіледі және нақтыланады, байланысты сөйлеуі белсендендіріледі. Сонымен қатар коррекциялық міндеттер жүзеге асырылады: сөйлеудің негізгі атқаратын қызметтері қалыптасады – тіркеуші, көмек көрсетуші, танымдық, реттеуші және коммуникативті, сонымен қатар балалардың дыбысты дұрыс айту коррекциясы бойынша жұмыс жүзеге асырылады. Құрылымды көп құзырлы ұйымдастырылған іс-әрекет балаға оқыту әсерінен құрбылары және ересектермен өзара әрекеттесудің жаңа деңгейіне өтуге, өзінің ең жақсы тұлғалық қасиеттерін дамытуға және әлеуметтік белсенді әрекет жасаушы, толық құқылы мүшесі болуға мүмкіндік береді. Білім алуға ерекше қажеттіліктері бар балаларды коррекциялық-дамыту бағытының жоғарыда аталған бағыттарымен қатар балаларды жазуға даярлауға ерекше көңіл бөлінеді. Мектеп жасына дейінгі балаларды жазу дағдыларын меңгертуге байланысты даярлығын қалыптастыру бойынша коррекциялық жұмыстың мазмұны келесі бағыттардан тұрады:

1. Қолдың жалпы және ұсақ моторикасын көру - моторлық координацияны дамыту.

2. Көру зейіні және көріп қабылдауды қалыптастыру.

3. Кеңістікте бағдарлауды қалыптастыру және дамыту.

4. Есту зейіні және есту – моторлық координацияны дамыту.

5. Қарпайым негізгі графикалық іскерлік және дағдыларды дамыту.

Балалармен жүргізілетін коррекциялық жұмыстың жоғарыда аталған бағыттары оқытудың әрбір жылында балалардың жас ерекшелік қажеттіліктерін және мүмкіндіктерін ескеру арқылы ауыстырылып отырады. Оқытудың бірінші жылында қолдың жалпы моторикасының дамуына, қол саусақтарының функционалды мүмкіндіктерін, көру-моторлық координацияны дамытуға ерекше көңіл бөлінеді.

Оқытудың екінші жылында көру зейіні және көріп қабылдаудың, сонымен қатар кеңістікте бағдарлауды дамытуға негізгі көңіл бөлінеді.

Оқытудың үшінші жылы сабақ барысында есту зейіні және есту-моторлық координацияны дамытуға көп көңіл бөлінеді.

Оқытудың төртінші жылы балаларда негізгі графикалық іскерліктер және дағдыларды қалыптастыруға, тапсырмаларды бір парақ қағазда дәптерлерде орындау іскерлігін қалыптастыруға арналады.

Ерекше білім алуға қажеттіліктері бар балаларды жазу дағдыларын меңгеруге даярлауға бағытталған, коррекциялық жұмысты кезеңмен өткізу материалды меңгерудің бірізділігін, жүйелілілгін қамтамасыз етеді және толықтырушы сипаттағы мектепке дейінгі білім беру мекемесінің педагогикалық үрдісінің негізгі бөлімі болып табылады.

Ата-аналарға арналған нұсқаулар

Тақырыбы: «Церебральды паралич баламен қалай сөйлесуге болады»

- Отбасында отбасында мейірімді қатынас ортану, баланы жылулыққа және мейірбандыққа балау керек.

- Патологиялық белсенділікті байқағаннан бала өмірінің бірінші аптасынан бастап емдеу мен коррекциялық жұмыстар жасау керек (басын, денесін түзу ұстау, қолының тіреуге реакциясы, контрактур алдын ала ескерту).

- Ертеден емдік түзету гимнастикалары, емдік массаж.

- Қатаң дәрігердің тағайындауымен физиотерапевтік және медикаментозды емделу.

- Көздің көруінің шоғырлану реакциясының дамуы. Түрлі ашық қызғылт сары және қызыл түсті ойыншықтарды қолданыңыздар.

- Баланың ересекпен қарым-қатынасын дамуы.

- Жалпы қимылын дамуы.

- Көз және қолдың координацияларын дамуы.

- Қарапайымнан күрделірек принципі арқылы жалпы даму.

- Баланы қоршаған ортамен таныстыру (қарау, көру, есту, ұстап көру, иісін сезу).

- Өзі, жынысы бір балалар туралы пікірін кеңейту.

- Баланы адам қолымен жасалған заттар әлемімен таныстыру: киім, жиһаз, транспорт, ыдыс-аяқ және т.б.

- ЕФК элементтері және логопедиялық коррекциялар оқыту бойынша, сондай-ақ логопедпен, психологпен сабақтарды анасымен курс өту.

Дәрігерлер, ата-аналар, педагогтардың тек біріккен күштерімен ауыр сырқат қайғыны жеңуге болады, ал оған шалдыққан балалар – еңбек дағдысын, білім және өмірде өз орнын алады.

Тақырыбы: «Дамытушы заттар әлемі»

Қазіргі заман ақпаратқа толы және 20 жыл бұрынғы жайттар мәнді ерекшеленеді. Адам білімімен жинақталған – бұл адамның қоршаған шындықты үнемі ұғынудың санасындағы нәтижесі. Қазіргі заманда «пазлдар», «скейттер», «компьютер», «диск» және т.с.с. дегеніміз балаларға белгілі. Н.Носов, Б.Житков, С.Михалков және басқа балалар жазушылары Барби, Робокоп, жұлдызды әскер кейіпкерлерін, покемондар және басқа кейіпкерлерді ығыстыру. Ф.Г. Раневский бір күні былай деген: «Мен не қартайдым, не алжастым, немесе қазіргі жастар біртүрлі. Бұрын мен олардың сұрақтарына не деп жауап беру керектігін білмедім, енді олар не туралы сұрап тұрғанын түсінбеймін».

Ересектер үшін қиын: баланы осындай заттық ортада тәрбиелеуге тәжірибелері жоқ, себебі өздері басқа жағдайларда тәрбиеленген. Тәрбиенің «ескі» тәсілдері жиі жүзеге аспайды және жаңаны «жасау» қажет. Француздық балалар психологы Жан Пиаже былай деген: «білімді жинақтау процестері психика мен әлем арасындағы тепе-теңдіктің қайнар көзі ретінде қарастыруға болады». Демек, тепе-теңдікті сақтау үшін ересектерге де баламен заттық әлемді дамуына тура келеді, себебі олармен өзара әрекет ету үшін. Бірақ балалар тез икемделеді және үйренеді.

Заттық әлем алуан түрлі: бұл заттар, қарым-қатынас, өзара әрекеттер. Заттық әлем, қоршаған орта – бұлар сөйлеудің дамуына, интеллектіге, физикалық дамуға әсер етеді, мәдениетті игеруін, қарым-қатынас ережелерін, өзара әрекеттің нормасын қамтамасыз етеді, эмоционалды сфераны дамытады, үйренісуді қалыптастырады.

Отбасы – бұл да орта. Баланың айналасы қаншалықты оқыту жағдайларын жасайтынына біз есеп бере алмаймыз: дүкенде, телефонмен, құрбыларымызбен қалай сөйлесеміз, баланың ауруына, жетістіктеріне, біреудің қуанышына және т.б. қалай әсер етеміз.

Әрбір ересек адам бөтен бала үшін (көшеде, транспортта, қонақта және т.б.) – заттық дамытушы орта. Біз өзіндік бақылау мен өзіндік сынды төмендету кездерінде балалар бізден нені естуі мүмкін? Кішкентай қыз қонақтарға жақындаса, онда оның көйлегі жатыр. Әйелдің таң қалған сұрағына төрт жасар бала былай жауап береді: «Анам айтқан сенің көйлегің жараспайды». Қоршаған орта кескінсіз емес, керісінше толығымен анық. Біздің әрбіреуіміз болған жайтқа жауапкершілік үлесі бар.

Заттық әлем тек өзара әрекет арқылы ғана үйретуші болады. Сондықтан ересектердің міндеті – балаға қоршаған әлемді көру мен алып беру, тарту, ашу және көруге, тануға, зерттеуге үйрету. 2-5 жасар бала үшін сөздер зат ретінде, олар сөздермен құрастырушы ойыншықтар секілді ойнайды («черпалки», «льзя» және басқа да көптеген жарыққа пайда болады). Кейбір ата-аналар осымен баланың дамуын қамтамасыз еттік деп ойлай отырып, көп ойын мен ойыншықтарды сатып беруді шектейді. Заттық әлем алуан түрлі болуы керек, шамадан тыс болмауы керек. Ең бастысы – баланы дамыту.

Бала күші мен қабілетін әртүрлі іс-әрекет түрлерінде қолданып көруі керек: ән айтуда, биде, сурет салуда, жапсыруда, қандай да бір аспапта ойнау, өзі ұнаған спорт түрімен айналысу және т.б. Ол ойнағаннан кейін ойыншықтарды жинау, қабілеттерін дамыту үшін рөлі мен кәсібін игеріп ойнау. Дамуында ақауы бар балалар мұндай жағдайда жоғары назарға және аса сабырлыққа қажетсінеді. Осындай бала үшін жетістікті қажетсінбейтін облысты міндетті түрде табу қажет: ақырын ұғады, бірақ бәрінен тез жүгіреді, жайбасар болса да, өте ұқыпты, әрі мейірімді және т.б.

Сонымен, бір жағынан, ата-аналар балаға заттар мен қатынас әлемін ашады, олардың маңыздылығы мен мағынасы туралы айтады, дұрыс сөйлеуді үйретеді. Екінші жағынан – балалар ата-аналарының бала кезінде болмаған құбылыстарға назар аударады. Ата-аналар балаларының дамуы мен тәрбиесінде жетекші позициясын сақтау, олар үшін қызықты жеке тұлға болу үшін дамуы, үйренуі керек.

Тақырыбы: «Теледидар көремін, музыка тыңдаймын»

Қазіргі заман баласы үшін теледидар көру – ең қарапайым және мәселеден арылудың тиімді тәсілі. Кеәйбір ересектердің өздері балаларды кедергі жасамау және мезі қылмау үшін теледидар көруге итермелейді. Басқалары керісінше, теледидар көруге рұқсат етпейді, әсіресе экранда түрлі-түсті бір нәрселер жылтырайды. Дегенмен бала үшін ритмдік музыка әуеніне бір нәрселердің қимылдары жеткілікті болады, себебі белгілі бір уақытқа дейін ұмыту, жағымсыз жағдайлар туралы ойламау және босаңсу үшін.

Телебағдарламалар тек қана алаңдататын және ауыстырылатын фактор ретінде. Фильмдер мен телебағдарламаның кейіпкерлері – бұлар балалардың ұқсағысы немесе ұқсағысы келмейтін, біреудің сапасы немесе бейнесі толығымен қолданатын және содан кейін өзіне немесе керісінше алып барады, қайтарады (имитациялар немесе идентификациялар типтері бойынша қорғау) келетін «моделдер».

Мультиктердің кейіпкерлерімен өзін ұқсастыратын іскерлік – баланың өзіндік санасының дамуы кезеңінде өте маңызды. Бір жағынан, бала мультиктегі кейіпкермен бірге қайғырып және әсер алса, онда іштей жаңа түрлі сезімдер пайда болады: бірге қайғыру, мейрімді адамгершілікті болуға ықыласы, жәбірленушіні жазалау, жеңіске жету және бақытты болуға сенімділік. Екінші жағынан, салыстыру – бұл бала ойлауының негізінде жатқан логикалық операциялардың бірі. Мультиктің кейіпкерлерімен өзін салыстыруды жүзеге асыруда бала жиі саналы мынадай қорытындыға келеді, оларда басым болады және оның тағы неге тырысуы керек. Бұл - жағымсыз жағдайларды жеңуде интеллектуалды стратегияны ары қарай қолдану үшін маңызды қадам.

Кейіпкерлермен шынайы қайғысын бөлісуде, олармен бірге барлық сюжеттің қиын-қыстаудан өтуде, әбден наразы бола, қауана және қайғыра, бала катарсисты басынан өткізуі мүмкін, бұл ішкі эмоционалды разряд жағдайы, өз жан күйзелісін сезіну, құндылық жүйесін саналы бағаламай, нәтиже ретінде – мәселесіне өз қатынасын өзгерту. Соңғысы жиі болмайды, себебі балада децентрация механизмі нашар дамыған, ол өзі үшін немесе, басқалар үшін қайғыру қиын. Сондықтан әдетте фильмдердегі кейіпкерлердің бірге қайғыру баланың өзімен немесе оның достарымен ұқсас болған жағдайларда болады (балалар және жануарлар). Сонымен фильмдегі кейіпкер алдымен әлсіз, сосын барып әлсіздігіне қарамастан достарының көмегімен жеңіске жетуі керек. Телебағдарламалар әсерінің нәтижесінен – ересектер жағдайынан және олардың балаға қандай фильмдер мен кейіпкерлерге мұқтаж екенін түсінуге байланысты.

Тақырыбы: «Зейін мен есті дамытамыз»

Психикалық процестер: зейін мен ес есту қабілеті нашар балалардың танымдық іс-әрекетінің маңызды компоненттері ретінде. Бала сөйлесу, ойнау, оқу, еңбектену қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін әлемді қабылдауы қажет. Көптеген балаларда зейіні, ойын шоғырландыру іскерлігі жеткілікті дамымаған. Сондықтан зейінін дамыту бойынша жұмыстарды зейіні мен еліктеуді тәрбиелеуден бастау керек.

Есту қабілеті, зейін және есті қалыптастыру кезінде ересектер мына жүйелілікті ұмытпағаны жөн:

• балаға дыбысты естіту керек (егер бұл сөздік дыбыс болса, онда оны нақты айтуыңыз керек);

• оны затпен және бейнемен ара қатынасын белгілеу (сурет немесе белгі);

• тапсырма беріп, дыбыстарды қайталау.

Дыбыстарды қабылдау үшін ұсынылатындар:

сөздік емес: пана, шықырлату және т.б.

сөздерді қабылдау: дыбыс, буын, сөз, сөйлем, фразалық сөйлеу.

Сөздік емес және сөздік дыбыстарды алдымен естітіп қана емес, сонымен бала сіздің артикуляцияңызды, затты, суретті, белгіні және т.б. көру керек, және бала тек естіп-көру негізінде дыбыстарды игерегеннен кейін ғана естуге дыбыстарды тануға ұсынылады. Бір ойынды дыбыстар, суреттер санын көбейтіп, сурет ритмін күрделендіріп, қосымша тапсырма беріп бірнеше рет қайталауға болады.

Көру зейінін жұп заттарды мен суреттерді таңдау, сонымен қоса ойыншықтар, лото, суреттерді және басқа заттарды қолданып дамытуға болады.

Басқа да бала түсі бойынша заттар мен суреттерді дифференциациялауға үйрену керек. ол үшін түсті қағаздан жолақтарды қолдануға болады. Осы бөлімде жұмыстың соңғы кезеңдерінде балаларға мына тапсырмаларды ұсынуға болады: күн, ана, әке және басқаларды суретін салуға не алу қажет.

Көріп қабылдау формаларын дамыту үшін мынадай ойындарды ойнауға ұсынады: «Осы сияқты затты тап» - балаға дәл сондай фигураны табу ұсынылады: түсі бойынша немесе формасы немесе тағайындау бойынша бірдей және тағы басқалар. «Сиқырлы қап» бұл ойында балалар затты алып, оның қандай зат екенін атайды.

Есту зейінін дамыту үшін «Ненің дыбысы?» деген ойынды өткізуге болады – баланың алдына кез келген дыбыс шығаратын ойыншықтар қойыңыз: сыбызғы, сылдырмақ. Музыкалық ойыншықтарды атаңыз, оларда ойнаңыз, сосын оның дыбыстарын естуге ұсыныңыз. Баладан көзін жұмып, музыкалық ойыншықтардың дыбысын тыңдауды сұраңыз. Баладан сұраңыз: не ойналды? Егер бала бірден жауап бермесе, онда оған тағы бір рет дыбысты тыңдатыңыз.

Кез келген ойыншықты (аюды, қуыршақты, қоянды) алыңыз және айтыңыз. Бұл аю. Ол қонаққа келді. Аю ашуланып, аяғымен тарсылдатты. Аю аяғын неше рет тарсылдатты? Сана. Қанша екенін көрсетші. Балалар санын саусақтарымен немесе сіріңкемен немесе кез келген басқа заттармен көрсетеді. Мұндай ойын жаттығулары есті дамытады.

Зейін мен есты мынадай ойындар дамытады:

Баланың алдына ойыншықтар қойыңыз. Оларды атаңыз. Балаға көзін жұмуын сұрап, бір ойыншықты тығыңыз. Сосын баладан сұраңыз: қайсысы жоқ? Бала «айтады», қандай ойыншық жоқ екенін. Басында үш-төрт ойыншықтар алыңыз, сосын ойыншықтар санын көбейтуге болады.

Тақырыбы: «Есту қабілеті нашар балалардың сөйлеу мүмкіндігін дамытамыз»

Есту қабілеті жеткіліксіз дамыған балалар үшін негізгі мәселе – балалармен және оларды қоршаған ересектермен сөйлесуге үйрену. Алайда бала сөзді анық ести алмайды, соның кесірінен сөйлей алмайды, оған тең мөлшерде түсіну қиын, одан қоршағандар қалайтыны және оның өзі олардан не қалайтынын түсіндіру де қиын. Есту қабілеті жеткіліксіздіктен азап шегетін балалар басқа балалармен қарым-қатынаста тәсілін біртіндеп игереді.

Құлағы естімейтін балалардың қарым-қатынас процесі ақырындап жүреді. Оларды бақылай отырып, біз тек сыртқы, үстіндегі суреттердің өзара әрекетін ғана көре аламыз. Бірақ сыртқы да ішкі, көрінбейтін, бірақ өте маңызды қатынас қатпары жатыр: қажеттіліктер, яғни адамның басқа адамға тартылуы не қоздырады және одан ол не қалайды. Зейінді бақылау мынаны көрсетеді, осы құбылыстардың әрбіреуі әртүрлі себептерді туғызады. Балалар үнемі әуестік көрсетеді, бірақ кейде олар жай ересектердің көңілін аударғысы келеді, жауапқа қарағанда олар үшін маңыздырақ. Бала еркелейді, себебі, шаршайды немесе өзін немен айналысатынын білмей, не ересектер оларға өз бетінше болуға тырысуына шектеу қоюдан болуы мүмкін. Егер ересектер баланың қатынасқа қатысуды қоздыратын ішкі қажеттіліктерін түсінуге үйренбей, ол оны дұрыс түсіне және оған жауап бере алмайды.

Сөйлеу мүмкіндіктерінің дамуы неден басталады? Бала өмірінің бірінші жылында ата-аналар нәзіктік пен мейрімділікті танытады. Осы қатынастың бірінші формасының маңызын қайта бағалай қиын. Балалар ата-аналарының әрекетін бақылай отырып, кейін оларға еліктеуге тырысады. Тек баламен жеке тұлғалық қатынас орнатып, ересек баланың сөйлеу және психикалық дамуына әсер ете алады.

Баламен көп әңгімелесіңіз, оған ән салыңыз, қоршағандардың барлығын атаңыз және баланы айтылған дыбыстарды қайталап сөйлеуге баланы қызықтыру. Осыны жасаса, оны мақтаңыз.

Баланың құлағына қаншалықты жақын тұруға және оның назарын аудартуға немесе сіздің айтқыныңызды қайталайалу үшін қаншалықты қатты айтуды анықтау үшін эксперимент жасаңыз. Жеткілікті жақын және қатты айтуға тырысыңыз.

Анық айтыңыз, бірақ айқайламаңыз.

Ауызша әңгімелесу балаға ауызша сөйлеуді игеруге, аузына қарап түсінуге көмектеседі. Ауызша әңгімелесу көптеген сөздерді айыруға көмектеседі.

Баламен әңгімелесу кезінде оған ол сізді көре алу және бақылай алуы үшін бетпе-бет қараңыз. Көп сөйлеңіз, тіпті ол сізді түсінбесе де. Бұл балаға дұрыс ауызша сөздерді қабылдау үшін көмектеседі.

Шыдамды болыңыз және бір сөзді бірнеше рет қайталаңыз, бірақ сөзді буынға бөліп қайталамаңыз.

Бала бір нәрсені жақсы жасай алса, оған көңіліңіздің толғанын көрсетуді ұмытпаңыз.

Балаға кез келген айта алатын дыбыстарды айтуға мүмкіндік беріңіз Көтермелеңіз. Бұл оның сөйлеуге дайындап, дауыс дыбыстарымен байланысты нығайтады.

Жануарлар, құстар бейнеленген суреттер, ойыншықтар, ыдыс-аяқтар және т.б. ойыншықтарды көп алыңыздар.

Оқытуды қызықты жасаңыз. Осылай бала ойнай, бақылай, тыңдай және еліктей отырып, сөйлеуді игеретін болады.

Естімейтін мектепке дейінгі жастағы балалар оның мүмкіндіктері шектеулігін есепке ала дұрыс сөздік қатынасқа мұқтаж. Құлағы нашар естімейтін балаларды тәрбиелеуде мақсатқа бағытталған ұйымдасқан форма туралы сұрақтар шешіледі, баланың фразалық сөйлемді қандай қарқында және қаншалықты нәтижелі меңгереді.

Баланың құрбыларымен әңгімелесу әлеуметтік-жеке тұлғалық даму жағдайының бірі болып табылады, себебі мінез-құлықтың әлеуметтік нормаларын жолы ең алдымен бала өмірінің құлағы еститін адамдардың бірлестігімен байланысты.

Тұлғааралық қатынасты ұйымдастыруда ересек жетекші рөл атқарады.

2-3 жастағы құлағы естімейтін және нашар еститін балалар басқа балалармен қарым-қатынасқа жеткілікті түсе алмайды.

Ересектің міндеті – құрдастарына, жақындарына, ағалары немесе әпкелерімен мейірімді қатынас және қызығушылыққа тәрбиелейді.

Осы мақсатпен әртүрлі іс-әрекет түрлері процесінде ересектер баланың басқа балаларға назарын жазып отыру керек.

Бір-біріне, сыртқы келбетіне, олардың киімдеріне көңіл аударуға балаларда көзқарасын ояту керек. балаларды басқа балалардың эмоциялық жағдайына қызықтыру керек. балалардың қарым-қатынасын олардың жекелей қызығушылықтары мен ерекшеліктерін ескере отырып ұйымдастыру керек.

Тақырыбы: «Баланың танымдық іс-әрекетін қалай дамытуға болады»

Баланың өмірінің екінші жылында жаңаны және жаңа түйсікті іздеуде әртүрлі заттар қызықтырады – бұл жақсы таныс жеке заттар, тұрмыстық заттар және қоршаған ортасында жақын тұрған басқа объектілер. Танымдық белсенділікті ынталандыру үшін ерекше маңызды арнайы заттар – дидактикалық ойыншықтар болады.

Дидактикалық ойыншықтар сезім елестерін дамытуда орны ауыспайтын, себебі олар тек формалары, заттардың көлемі және формаларына қатысты ақпараттар беріп қоймайды, сондай-ақ байланыс және заттарға қатынасы туралы ұғымдардың нақты элементтерін, олардың қоршаған ортамен өзара әрекеті туралы жалпы ақпарат береді. Сондай-ақ дидактикалық ойыншықтар баланың тамаша ерекшелігі тұрақты бағдарлық қызығушылығын қолдау және олармен өз бетінше әрекет етуге толық мүмкіндік береді, оның нәтижесінде балаға өзі үшін кішкентай ашылу жасауға мүмкіндік береді.