Сөйлеуі бұзылған балаларға сипаттама

Сөйлеу – бала дамуының маңызды жақтарының бірі. Ол арқылы бала айналадағы әлемді таниды, басқа адамдармен қарым-қатынас орнатуға үлкен мүмкіндіктер алады. Сөйлеу адамға туа берілмейді. Баланың тілі уақытында әрі дұрыс дамуы үшін үлкендер көп күш жұмсауы қажет. Үлкендер баланы ана тіліне оқыта жүріп, біруақытта оның ақыл-ойына және жоғарғы эмоцияларының дамуына әсерін тигізеді, ары қарай оқуға дайындайды. Өкінішке орай, қазіргі уақытта балалардың басым көпшілігі түрлі тіл кемістіктеріне ұшыраған.

Баланың алғашқы кезеңіндегі тілдік дамуына көңіл аудару ерекше маңызды, өйткені осы уақытта ми және оның қызметі интенсивті дамиды. Физиологтардың зерттеуіне сәйкес орталық жүйке жүйесінің қызметі олардың табиғи қалыптасу кезеңінде жаттығуға оңай беріледі. Жаттығусыз бұл қызметтер кешеуілдейді және тіпті мүлдем тоқтап қалуы мүмкін.

Қазіргі уақытта балаларда тілдік дамудың кешігуінің түрлі формалары кездеседі және олардың көбіне қауіп төнуі мүмкін.

Шартты түрде балаларды үш топқа бөлуімізге болады:

1 топ – сөйлемейтіндер немесе сөйлеуді кеш бастаған балалар.

Бала 2–3 сөзден тұратын толық емес фразалармен түсініксіз сөйлейді. Мұндай балалардың сөздік қоры өте кедей.

2 топ - түсініксіз сөйлейтін балалар. Бұл балалардың сөзі алдыңғыға қарағанда жағымды әсер қалдырады. Сөздік қоры әжептәуір, сонда да сөзі анық емес.

3 топ - түсінікті сөйлейтін балалар. Жастық ерекшеліктеріне сай ауызша сөйлеуді игерген.

Сұрақ туындайды: балалары осы топтың біреуіне сәйкес келсе, ата-аналар не істеу керек.

Ата-аналар үшін келесі екі жайтты анықтау керек:

• бала айналадағылардың тілін қаншалықты түсінеді;

• оның тілдік органдары бұзылған ба (артикулициялы аппарат).

Сөзді түсінудің келесідей деңгейге бөлінетінін білу қажет:

• нөлдік: естуі бұзылған бала айналадағылардың сөзін қабылдамайды, кейде өз атын қабылдайды.

• ситуативті: бала күнделікті заттық әлеммен байланысты өтініштерді түсінеді. Жақындарының атын біледі және ойыншықтарының атын, өзінің, қуыршақтың дене бітімін көрсете алады, бірақ суреттің, заттың, ойыншықтың, өзіне жақсы таныс заттың ауызша өтініштерін ажырата алмайды.

• номинативті: заттардың, жеке суреттердің атауларын бағдарлай алады, бірақ әрекет атауларына, сюжеттік суреттердің (отыр, келе жатыр, оқып отыр) атына қиналады. Жанама септік сұрақтарын түсінбейді.

• предикативті: іс-әрекеттің атауларын көп біледі, жанама септік сұрақтарын, сюжеттегі бейнені оңай бағдарлай алады. Бірнеше бір образды көмекші сөздердің мағынасын ажыратады (қорапқа сал, қораптың жанында). Сөйлемнің граматикалық формасын ажырата алмайды.

• бөлінген: сөздің жеке бөліктеріне енген сөздің мағынасын ажырата алады – флексия, қосымша, жұрнақ (үстел – үстелдер, ұшып келді – ұшып кетті).

Сөйлеуі бұзылған балаларды дамыту мен оқытудың жекелей бағдарламасы

1. Денсаулық және тәрбие шарттары.

Денсаулықтағы негізгі фактор режимдік сәттерді дұрыс сақтау болып табылады. Ойыншықтармен құралдардың екі тобы болу керек: біріншісі күнделікті ойынға, екінші тобы үлкендермен бірге оқыту және сабақтарға арналған. Үлкендердің барлығы өзіне қызмет көрсету дағдыларымен байланысты балаларды оқытуда біркелкі талаптарды сақтауы тиіс: тамақ алдында және дәретханадан келгенде қолды жуу, тамақ ішкенде майлықты қолдану, қасықты дұрыс ұстау, үлкенді тыңдау, өздігінен қасықпен тамақ ішу, қасықты оң қолымен дұрыс ұстау, сол қолында нанды ұстау, ас ішіп болғаннан кейін орындығын жинау, ойыншықтары мен киімін өзінің артынан жинау және т.б.

Ересек адамдардың барлығы уақыт ауысымы туралы әңгіме жүргізуі керек. Мысалы, кешке: «бүгін біз ұйықтауға жатамыз, қараңғы батты, демалу керек. Ал ертең ойнаймыз. Сені апайың мен әпкең тосады, сосын біз серуендеуге барамыз». Өзің бірінші жақпен айтуға үйрету: «мен қалаймын», «мен істеймін», «мен серуендеуге бара жатырмын», «мен қолымды жуып жатырмын» т.б.

Осы процесс кезінде үлкендер баланың саусағына 2-3 рет 5 минуттан массаж жасайды.

Массаж: Ересек адамның баламен эмоциональды немесе вербальды қарым-қатынас кезінде жүргізіледі.

Жаттығу түрлері:

• Ересектер тұрғысынан 6-8 рет қолдың бетті бөлігін ұшына дейін әр қолды жеке сипалау;

• Ересектер баланың саусақтарын ашып-жұмдыру 4-тен 10-ға дейін әр қолы бойынша;

• Ашық алақанда баланың қолының ортасынан бастап қиғашынан жүргізу. Келесіде 2-4 рет әр саусаққа ауысу (сурет салу, орама жіпті орату т.б.);

• Сілтеме саусақпен белгіленген алақандағы нүктелерді басу, баланың әр саусағын 1-2 рет басып уқалау.

• Апару мен басу сұқ саусақпен баланың әр қолындағы саусақтарға апару әр алақанның саусақтарын 1-2 рет уқалау. Саусақтарға қайталау.

• Үлкендердің баланың үлкен саусағын үш бағытта бұруы: алдыға – артқа, бүйірден жан-жаққа және айналдыра;

• Үлкендердің баланың әр қолын ақырындап «шеттен орталыққа» бағытымен 5 – 6 рет сипалауы.