46. Микробты дақылдауда қолданылатын шикізат көздеріне тоқталыңыз.

Микроорганизмдердің дақылдарын алу үшін өсіруге қажетті заттары бар қоректік орта пайдаланылады. Әр микроорганизм үшін қоректік ортада олардың өсуіне қажетті олардың өсу концентрациясы оптимальді болу керек.

Қоректік ортаға қажеттілігі оларға метаболизм ерекшелігіне байланысты алынады. Микроорганизм өсуі үшін қажетті заттардың барлығы 2 топқа бөлінеді

1) Энергия және көміртегі көзі ретінде көп мөлшерде қажеттті заттар; 2) Қоректік ортада оларсыз микроорганизмдер дұрыс өспейтін өсу факторлары. 1901 ж француз ботанигі Вильде ашытқылардың өсуі үшін ортада биотиннің болуы қажет екендігін анықтаған. Оны ол өсу факторы д.а. Өсу факторын микроорганизмдер өздері синтездей алмайды. Оларға: витамин, аминқышқ, азотты негіздер т.б Қоректік ортаның түрлері. Барлық қоректік орталар физикалық күйі, химиялық құрамы бойынша бөлінеді. Физикалық күйі бойынша қоректік орталар сұйық, жартылай сұйық, қатты болып бөлінеді. Химиялық құрамы бойынша 3ке бөлінеді: 1) Табиғи қоректік орта құрамы: табиғи субстраттан тұрады(әртүрлі экстраттар, шырындар т.б); 2) Жасанды немесе жартылай синтетикалық орта: табиғи субстратпен қоса құрамына белгілі химиялық қосылыс қосылып жасанды(картопты орта, ашытқы суы, т.б) 3) Синтетикалық орта: құрамына белгілі концентрация негізінде жасалады.(виноградский,ешби қоректік ортасы) Қоректік орта құрамы микроорганизмдердің қоректік заттар негізінде жасалады. Қолдану мақсатына қарай: Әмбебап; Таңдамалы; Дифференциалды диагностикалық болып бөлінеді. Әмбебап орта- микроорганизмдерді табиғи көздерден бөліп алуда микроорганизмдерді өсіруде, биомасса жинақтауда, мик-ді сақтауда және оларды сандық анықтау мақсатында қолданады. Таңдамалы орта- жиынтықты дақылдарды алу үшін және микро-дің физиол. Ерекшеліктерін зерттеуде қолданылады. Дифференциалды-диагностикалық орта- микроорганизмдерді түрге жатқызу кезінде олардың физиологиялық және биол.,химиялық қасиеттерін зерттеуде қолданылады.

47. Микробтық иммунобиологиялық препараттар алу технологиясын сипаттаңыз.

Иммунобиологиялық препараттар деп-иммундық жүйеге әсер ететін және әсері иммундық реакцияларға негізделеген препараттарды атайды. Осы қасиеттеріне байланысты оларды инфекциялық және инфекциялық емес аурулардың профилактикасы, диагностикасы және емдеуі үшін қолданады.

Иммунобиологиялық препараттарты табиғаты, шығу тегі, және қолдану жолдарына байланысты топтастыруға болады, оларға жатады:

1. вакциналар;

2. тері микроорганизмдерден немесе микроб онімдерінен дайындалған нрепараттар (фачтар, эубиотиктер);

3. иммундық сарысулық препараттар;

4. иммуномодулметорлар;

5. диагностикалық препараттар, соныфмен қатар аллергендер, иммунобиологиялық препаратгар иммундық жүйе әрекетін белсендіру немесе қалыпқа келтіру үшін қолданады.

Иммунибиологиялық препараттар иммуындық жүйеге белсенді (активті)

белсенсіз (пассивті) жөне арнайы , арнайы емес әсер корсетеді.

Биологиялық препараттар тірі ағзалардың тіршілік жағдайын жақсартып, олардан алынатын өнімдерді молайтуда маңызы зор. Биологиялық препараттарға вакциналар, сарысулар, микроағзалардан өндірілетін антибиотиктер, ферменттер, т.б. биологиялық активті заттар жатады. Мысалы, вакциналар түрлі аурулардан сақтандыру үшін де кеңінен пайдаланылады. Оның сарысуға қарағанда ағзадағы иммундық қасиеттерді ұзақ уақыт сақтап қалатын қасиеті бар. Биологиялық препараттар егіншілікте егіс дақылдарын аурудан қорғап, олардың өнімділігін арттыруға едәуір көмегін тигізеді. Мысалы, микробтардан даярланатын азотобактерин, нитрагин препараттары атмосферадағы өсімдіктерге қажетті азотты сіңіреді. Бұл азот тыңайтқыштарын үнемдеуге көмектеседі.

Ал құрамында фосфор бактериялары бар — фосфоробактерин биологиялық препараттары топырақтағы күрделі фосфор қосылыстарын ерітіп, оны өсімдіктердің сіңіруіне жағдай жасайды. Биологиялық препараттардың ішінде ең құндысы — ферменттер. Мысалы, амилаза, протеаза, пектиназа, целлюлоза және липаза ферменттерінен жасалған биологиялық препараттар мал ағзасындағы зат алмасуда ферменттер қатысуымен жүретін процестерге тікелей қатысып, азықтың жұғымдылығын арттырып, өнімділікті молайтады. Ал микроорганизмдерден алынатын амилоризин, амилосубтилин, протосубтилин, калдерин, пектиноворум биологиялық препараттары малдың ас қорыту жүйесінде азықпен бірге түскен күрделі көмірсулар қосылысын (крахмал, клетчатка, пектин заттар) ыдыратып, ағзаға оңай сіңетін көмірсулардың мөлшерін молайтады.

Сондай-ақ, микроорганизмдерден алынатын фитобактериомицин биологиялық препараттары өсімдіктердің бактериялық ауруларына қарсы қолданылады. Гризин препараты өсімдіктердегі ауру қоздырғыш саңырауқұлақтарға қарсы қолданылады. Ал триходермин биологиялық препараттарн Қазақстан ғалымдары алды. Ол өсімдіктердің тамыр жүйесіндегі шірітуші микроағзаларды жою үшін пайдаланылады. Микробтардан алынатын көптеген биологиялық препараттар (биовит, кормогризин, бацитрацин, витамицин, комарин, т.б.) малдың салмағын арттырып, алынатын өнімдердің (сүт, ет, т.б.) сапасын жақсартады. Осымен қатар сібір жібек құртын, бау-бақша өсімдіктерін, жүзімді бүлдіретін зиянкес жәндіктерге індет туғызушы микроағзалардан де биологиялық препараттар (энтобактерин, дендробациллин, битоксибациллин, инсектин,боверин) алынады. Биологиялық препараттардың құндылығы — олар химиялық препараттармен салыстырғанда, қоршаған ортаға ешбір зиянын тигізбейді.

48. Минерализация, иимобилизация, нитрификация, денитрификация процестеріне тоқталыңыз. Минералдану - бұл қарашіріктің минералды заттарға айналу процесі. Құрамында азоты бар органикалық қосылыстардың аммиак бөле минералдану үдерісін аммонийлану деп атайды. Бұл үдеріске ақуыз және оның туындылары - пептидтер мен аминқышқылдары, нуклеин қышқылдары, пуринді және пиримидинді негіздер, мочевина және зәр қышқылдары, азотты полисахаридтер, хитин мен қарашірінді қышқылдары ұшырайды. Ол азотты қосылыстар айналымының ең қарқынды кезеңі болып табылады. Жасушадан тыс айналымдардың соңғы өнімі - аминқышқылдары болып табылады. Үдеріске микроағзалардың, сондай-ақ өсімдіктердің протеазасы қатысады. Әрі қарай аминқышқылдары микроағзалар жасушасына түседі немесе топырақтағы химиялық реакцияларға қатысады, немесе топырақ бөлшектеріне сіңіп кетеді.

Иммобилдену әдісі тыңайтқыш қолдануға әсер етеді: субстрат үшін микробтардың бәсекелестік жағдайында өсімдіктердің азот тыңайтқышын қолдану коэффициентінің төмендетуіне әкеледі. Иммобилденген азоттың үлесі қолданылатын тыңайтқышқа және топырақ жағдайларына байланысты болады.

Иммобилденген азот (еріген азот) - топырақтағы органикалық азоттың ең тиімді бөлігі. Біріншіден мұндай азот топырақта минералданып, өсімдіктердің қоректенуінің жақын маңайдағы резервіне айналады. Тыңайтқыш құрамындағы азоттың иммобилденген бір бөлігі топырақтағы қарашіріндінің ыдырауға төзімді фракциясына кіреді. Микроб жасушалары қарапайымдылармен желініп, азоттың қайта пайдаға асырылуы жүреді. Микроб жасушалары арқылы топырақта өніммен бірге жұмсалатын азоттың біржылдық мөлшерінен 2-3 есе көп азоттың ағымы басталады; микроб биомассасының 10-30% азоты өсімдікке келіп түседі.

Аммонификация барысында пайда болатын аммиак топырақ бактерияларының әсерінен азот қышқылына дейін тотығады. Бүл құбылысты нитрификация процесі деп, оны жүзеге асыратын микроорганизмдерді — нитрификаторлар деп атайды. Аммиактың азот қышқылына айналуы екі сатыда жүреді. Бірінші сатысында азотты қышқыл пайда болады, ал екінші сатысында ол азот қышқылына дейін тотығады. Бүл процеске себепші болатын бактерияларды ең алғаш рет С. Н. Виноградский 1890 жылы анықтап берді.

Нитрлену – аммиактың нитриттер мен нитраттарге дейін тотығатын үдерісі. Нитрленуді тудыратын микроағзалар нитрификаторлар деп аталады. Олар екі топпен белгілі, олардың әрқайсысы азот тотығуының 2 кезеңінің біреуін өткізеді: алдымен нитриттер, содан кейін нитраттар түзіледі. Нитрозды бактериялардың бірінші тобын Nitrosomonos, Nitrosococcus, Nitrosospira, Nitrosolobus түрлері, екіншісін нитратты бактериялар – Nitrobacter, Nitrospina, Nitrococcus түрлері құрайды. Бұлардың бәрі грамтеріс бактериялар, көп жағдайда өте ұсақ, полярлы және перитрихты талшықтармен қозғалғыш келеді. Көбінде цитоплазмаішілік мембранасы дамыған жүйелері болады. Қышқыл топырақтарда автотрофты нитрлену тежеледі, бұл үдеріс гетеротрофты микроағзалар – саңырауқұлақтар және бактериялармен аммиактың тотығуы немесе құрамында басқа да азоты бар заттар нитриттер мен нитраттарға дейін тотықсыздануымен алмасады. Бұл құбылыс гетеротрофты нитрлену деген атқа ие болды, себебі нитраттардың түзілуі органикалық заттардың тотығуымен қатар жүреді. Өсімдіктердің аммоний қосылыстарын пайдаланатынын Д.Н.Прянишников дәлелдегеннен кейін, өсімдіктің қоректенуінде нитраттардың маңызы артты.

Денитрлену деп негізінен нитраттар мен нитриттердің биологиялық жолмен азотты жоғалтуы нәтижесінде оны газ тәрізді күйге дейін тотықсыздануына әкеп соқтыратын үдерістердің жиынтығын айтады. Тікелей денитрлену кезінде барлық үдерістер толықтай микроағзалармен жүреді, ал жанама денитрлену кезінде кейбір реакциялар жасушадан тыс нитриттердің микроб метаболизмінің өнімдері – аминқышқылдармен химиялық әсерлесу нәтижесінде жүреді. Денитрлену анаэробты жағдайда жүреді және оттегімен басылады. Нитраттар анаэробты жағдайда тотыққан субстраттан келіп түсетін, органикалық немесе бейорганикалық зат түріндегі электрондардың акцепторы қызметін атқарады. Денитрленудің соңғы өнімдері микроағзалардың түріне және орта жағдайына байланысты жасушадан NO, N2О, N2 түріндегі газ тәрізді күйінде бөлініп шығады. Денитрлену үдерісін басқаша анаэробты нитратты тыныс алу деп те атайды. Нитратты тыныс алуға қабілетті бактерия туыстарының саны өте көп. Бұл үдерістің бірінші кезеңін – нитраттардың нитриттерге ауысуын әр түрлі микроағзалар жүзеге асыруға қабілетті, соның ішінде эукариоттар – балдырлар, саңырауқұлақтар және ашытқылар.

49. Микроорганизмдердің тірі өсімдіктердің тамыр жүйесі: ризосфера және ризопланмен қауымдастығына сипаттама беріңіз. Канада зерттеушісі X. Дж. Тимонин микроорганизмдер мен өсімдіктердің қарым-қатынас аймағын 3 аймаққа бөлген: Ризосфера; Ризоплан; Гистосфера. Ризосфера – топырақтың беткейіне жабысып тұратын топырақ бөлігі. Ол сумен араласқан, құрамында кварц құмы бар жиналған материалды 5 минут аралығында сілкіп тұрған кезде ажыратылады. Сұйық фазадағы микроорганизмдер саны ризосферадағы микроорганизмдер санын көрсетеді. Ризоплан — өсімдік тамырын ары қарай стерильді сумен сілку кезінде аламыз. Фильтратта микроорганиздер саны өсімдік тамырының беткейінде анықталады. Ризосфера бөлігі: A — бактерияларды жейтін амеба; BL — аз активті бактериялар; BU — активті бактериялар; RC — тамыр арқылы алынатын көміртек; SR — қабыршықтанатын тамыр жіпшелері; F — саңырауқұлақ гифтері; N — нематод. Өсімдік тамырының айналасындағы микроорганизмдерді ризосфералық д.а. Мұндай жағдайды бұршақ тұқымдастарынан жиі кездестіруге болады. Ал ризосфера деп тамыр жүйесіне нағыз таяу жатқан аймақты айтамыз. Өсімдік тамыры бұл микроорганизмдерді қоректік заттармен қамтамасыз етіп, олардың барлық топтарына белгілі бір дәрежеде әсер етеді. Тамыр айналасындағы топырақта органикалық заттар мол, сонмыен қатар микроорганизмдер мен тамырлар бөліп шығаратын түрлі химиялық қосылыстар да болады. Бұл аймақта ферменттер, ситаминдер, ауксиндер, кейбір амин қышқылдары кездеседі. Ризосфера микроорганизмдері тамыр айналасындағы органикалық заттарды ыдыратып, өсімдіктердің тіршілігіне қажетті заттарға айналдырады. Сөйтіп, тамыр мен микроорганизмдер арасында белгілі бір қарым-қатынас пайда болады. Ризосфера екі секторға бөлінеді: Шалғай ризосфера – ұсақ тамыршалардан бастап радиусы бірнеше мл-ден 50 см-ге дейінгі аймақты алады. Таяу ризосфера – ұсақ тамыршалармен тұтасып жатқан аймақ. Микроорганизмдер өте көп. Тамырға жабысып жатады.

50. Микроорганизмдер негізіндегі биопрепараттардың ауыл шаруашылық дақылдарының өнімділігін жақсартуда қолданудың маңыздылығына тоқталыңыз. Өсімдіктерді қорғаудағы бактериалдық препараттар.

Ауылшаруашылық тәжірибиеге өсімдіктерді микробиологиялық қорғау шарасы қарқынды енгізілуде.Ауылшаруашылығында қолдануға негізделген биопрепарат ассортименті соңғы 10 жылда 3 есе және қазіргі кезбен қосқанда препаративті түрлермен 15 атау:құрғақ ұнтақ,дфмқылдандырушы ұнтақ,дустар,сұйық препараттар.

Микроорганизмдерге тәуелділігі бойынша бөлініп алатын биопрепарттарды бактериялық,вирусты,саңырауқұлақты,антибиотиктер деп бөледі.Соңғысын антибиотик продуценті бар қоректік орталарда өсіреді. Үй жанандағы учаскелер зиянкестерімен күресуде бактериялық және саңырауқұлақтық препараттарды пайдаланады, ауру тудырушыларға- антибиотик негізіндегі препарттар.Тышқан тектес кеміргіштерге бактериялық препарат-бактероденцид пайдаланылады.

Бактериялық препараттардың ерекшелігі,олардың ішекке әсері мен және олардың тиімділігіжәндіктердің 13С жоғары температурада белсенді қоректенуінде жүзеге асады.Осыған сай, өсімдік жапырағының екі жағын препаратпен өңдеу қажет.Ескеретін жағдай,жұлдызқұрттардың бактериялық препараттарға сезімталдығы уақыт өте келе бәсеңдейді,жасы кіші жұлдызқұрттарға қолданған жөн,ал тиімдісі-пайда болып келе жатқан зиянкестерге қарсы қолдану.

Бактериалдық препараттар өңделетін өсімдіктерге иісімен,дәмімен токсикалық әсер етпейді, оларды өсімдіктердің вегетациясының кез-келген уақытында және өнімді жинап алудың алдында қолдануға болады.Өзінің биологиялық шығу тегіне байланысты олар табиғи ортада тез таралады және топырақта тез инактивирленеді.

Күн радиациясы мен жапырақ фитонциді препараттардың активтілігін бәсеңдетеді, сондықтан ауа-райына байланысты 22 күн ішінде белсенді болып,24 сағат ішінде оны жоғалтуы мүмкін.Олардың әсері баяу екенін және жәндіктердің пайдалануынан соң ,өлім 2-5 тәуліктен кейін пайда болатынын ескерген абзал.Алайда онымен қоректенген жәндіктер келесіде қоректенбейді, олардың өсімдіктерге әсері өңдеудің бірнеше сағатынан кейін бәсеңдейді.

Бактериялық препараттар адамға зияны жоқ,бірақ аллергиялық және қоздырушы әсері бар,сонымен қатар жылықанда жануарларға аз токсикалық әсер етуі мүмкін, ал адамдарға шартты-патогенді болады.Сондықтанда жұмыс барысында тыныс алу жолдарын сақтауда(шаңға қарсы респираторлар) пайдаланған жөн.

Бактоспеин-бактериялардың споралы-криссталдық кешені негізіндегі микробты инсектицидті препарат.

Белсенділігі 16 000ХББ*/мг дымқылдандырғыш ұнтақ,жоғары температура мен ылғалдылықтан қоғаныш қабаты бар, жарамдылық мерзімі 2-3 жыл болатын түрде шығарылады.

Шалқан мен орамжапыраққтың кішкентай жұлдызқұрттар ына қарсы пайдаланылады,орамжапырақтың қан көбелегіне орта шығынмен 0,4кг/га.Әрбір ұрпаққа 1-2 өңдеуден 7-8 күн аралығында жасалынады.

Сүтқоректілерге,адамдарға,құстар,балық,қалыпты көлемдегі пайдалы жәндіктерге қауіпсіз. Емен және тұт жұлдызқұрттарына токсинді.

БИК(бактериялық инсектицидті препарат)-бактериялардың споралы –кристаллды кешенінен пай болған.

Құрғақ ұнтақ ретінде, 1г препартта 30 млрд тірі жасушалары бар титр негізінде шығарылады.Сақтау мерзімі-35-тен-30С-та атмосфералық жауын-шашыннан қорғалған жерде 1 жыл аралығында сақтаған жөн.Титрі 1 г препаратқа 20млрд спорасы бар паста ретінде де дайындалуы мүмкін. Шалқан мен орамжапыраққтың кішкентай жұлдызқұрттар ына қарсы пайдаланылады,орамжапырақтың қан көбелегіне орта шығынмен 2-3кг/га, I-III жастағы жұлдызқұрттармен жемісті ағаштарға 2,5-5кг/га. Әрбір ұрпаққа қарсы 1-2 өңдеу 7-8 күнде жүргізіледі. Сүтқоректілерге,адамдарға,құстар,балық,қалыпты көлемдегі пайдалы жәндіктерге қауіпсіз. Емен және тұт жұлдызқұрттарына токсинді.

Битоксибациллин-бактериялардың экзотоксині және споралы-криссталды кешені негізіндегі микробты инсектицидті препарат.

Титрі 1 г препаратқа 45млрд тірі жасушалар мен 0,6-0,8% экзотоксин бар құрғақ ұнтақ ретінде шығарылады. Сақтау мерзімі-30С температурада атмосфералық жауын-шашыннан қорғалған жерде 1 жылға дейін.

Күресуде қолданады:

- I-III жастағы орамжапырақтық қалақ пен көкөністтік дақылдарға орта шығынмен 2кг/га, 1-3 өңдеуден 7-8 күнде жүргізіледі;

-жас колорадалық қоңызға қарсы алқа тұқымдастарына(картоп,қызанақ,баклажан) орта шығынмен;

ХББ(халықаралық белсенділік бірлігі) 2кг/га, барлық зиянкес дараларына қарсы 1-2 өңдеуден 7-8 күнде;

-жемісті дақылдар зиянкестеріне ,I-III жастағы жұлдызқұрттарға қарсы 3-5кг/га, басқа жапырақ кеміргіштерге 2-3кг/га 1-2 өңдеуден 7-8 күн.

Сүтқоректілерге,адамдарға,құстар,балық,қалыпты көлемдегі пайдалы жәндіктерге қауіпсіз. Емен және тұт жұлдызқұрттарына токсинді.

Боверин-ақ мюскардина саңырауқұлағы негізіндегі инсектицидті препарат. Титрі 1 г препаратта 2млрдтірі жасушалары бар құрғақ ұнтақ түрінде шығарылады.Ішектік жіне байланыстық әсері бар.Споралар жәндіктің ішегінде немесе денесінің үстінде өседі.Өлген жәндік денесі қаттыланып, ақ конидиялармен қапталады. I-III жастағы колорадалық қоңызбен күресуде қолданады, орта шығынмен 2кг/га 0,4кг/га 80% хлорофос қосып немесе дфмқылдандырғыш ұнтақ және 2 реттен әрбір ұрпаққа қарсы өңдеу: біріншісі- I-III жастағы дернәсіл пайда болғанда, екіншісі-біріншісінен кейін 12-14 күннен соң.

Препарат жылықандыларға токсикалық емес.Тиімділігі 20-27С ылғалды жағдайда.Бовериннің инсектицидті препараттармен бірлестігі температурасы 20С-тан төмен құрғақ аймақтарда тиімді.Сақтау мен жарамдылық мерзімі нақтылануда.

Дендробациллин- бактериялардың споралы-криссталды кешені негізіндегі микробты инсектицидті препарат.

3 түрде ұсынылады:титрі 1г препаратта 30млрд тірі жасушалар бар құрғақ ұнтақ,титрі 1 г препаратта 60млрд спора бар дымқылдандырғыш препарат және титрі 1г препаратта 20млрд спора бар паста.Паста түріндегі препараттың жарамдылық мерзімі -1,5жыл 30-20С, құрғақ түрі-1 жыл 30-40С та құрғақ жерде,атмосфералық жауын-шашыннан тыс.

титрі 1г препаратта 30млрд тірі жасушалар бар құрғақ ұнтақ және титрі 1г препаратта 20млрд спора бар пасталы дендробациллин қолданылады:

- Шалқан мен орамжапыраққтың кішкентай жұлдызқұрттар ына қарсы пайдаланылады,орамжапырақтың қан көбелегіне орта шығынмен 2-3кг/га.Әрбір ұрпаққа 1-2 өңдеуден 7-8 күн аралығында жасалынады;

- жемісті дақылдар зиянкестеріне ,I-III жастағы жұлдызқұрттарға қарсы 3-5кг/га, басқа жапырақ кеміргіштерге 3-5кг/га 2 өңдеуден 7-8 күн;

-13% зақымданған өнімге орта шығынмен 5кг/га,2 өңдеуден 7-8 күн;

Титрі 1 г препаратта 60млрд спора бар дымқылдандырғыш дендробациллин препараты титрі препаратта 30млрд тірі жасушалар бар құрғақ ұнтақпен бірлесіп 2 рет қолданып зиянкестерге қарсы әсер етеді.

Сүтқоректілерге,адамдарға,құстар,балық,қалыпты көлемдегі пайдалы жәндіктерге қауіпсіз. Емен және тұт жұлдызқұрттарына токсинді.

Дипел- бактериялардың споралы-криссталды кешені негізіндегі микробты инсектицидті препарат.

Белсенділігі 16 000 ХББ/мг болатын дымқылдандырғыш препарат.Күн радиациясынан қоғайтын,жапырақ бетіне бекінетін әртүрлі қоспалары бар.Ылғалдылығы(30%) құрғақ жерде 3 жыл сақталады.Бұзылған қорапшада және дымқыл орталарда препарат бұзылуы мүмкін.Бұзылған препаратты қолдануға болмайды.

Қолдану көрсеткіштері:

-көкөністі дақылдарда орамжапырақ,шалқанның жұлдызқұрттары(I-IIIжастағы) мен қан көбелектеріне қарсы орта шығынмен 1-1,5кг/га және орамжапырақ кеміргіштеріде пайда болуында орта шығынмен 2кг/га,2 өңдеуден 7-8 күн аралығында;

жемісті дақылдар зиянкестеріне ,I-III жастағы жұлдызқұрттарға ,американдық ақ көбелекке қарсы орта шығынмен 1,5-2кг/га,1-2 өңдеуден 7-8 күнде әрбір ұрпағы үшін жүргізіледі.

Сүтқоректілерге,адамдарға,құстар,балық,қалыпты көлемдегі пайдалы жәндіктерге,араларға,энтомофагтарға қауіпсіз. Емен және тұт жұлдызқұрттарына токсинді.

Лепидоцид- бактериялардың споралы-криссталды кешені негізіндегі микробты инсектицидті препарат.

Титрі 100млрд спора/г болатын концентрленген құрғаұ формалы препарат.Сақтау мерзімі30-40С құрғақ, атмосфералық жауын-шашын жоқ жерде 1,5 жыл.

Препарат күресуде қолданылады: орамжапырақ зиянкестеріне қарсы:орамжапырақ пен шалқан жұлдызқұрттарына қарсы орта шығынмен 0,5-1кг/га,1-2 өңдеуден 7-8 күн аралығында;

-қабыршаққанатты жемісті дақылдар зиянкестеріне қарсы(I-III жастағы жұлдызқұрттар); қан көбелектеріне орта есеппен 0,5-1кг/га;американдық ақ көбелекке-1кг/га 1-2 өңдеуден 7-8 күн.

Сүтқоректілерге,адамдарға,құстар,балық,қалыпты көлемдегі пайдалы жәндіктерге,араларға,энтомофагтарға қауіпсіз. Емен және тұт жұлдызқұрттарына токсинді.

Энтобактерин- бактериялардың споралы-криссталды кешені негізіндегі микробты инсектицидті препарат.

Екі түрде шығарылады:титрі 30млрд.спора/г құрғақ ұнтақ және титрі 20млрд.спора/г паста. Құрғақ препаратты сақтау мерзімі-30С-та 1 жыл, пастаны-30-20С атмосфералықжауын-шашыннан қорғаулы жерде 1,5 жыл.

Препараттың екі түрі қолдануға негізделген:

-орамжапырақ зиянкестеріне қарсы:орамжапырақ пен шалқан жұлдызқұрттарына(I-III жастағы қарсы орта шығынмен 1-3кг/га,1-2 өңдеуден 7-8 күн аралығында барлық зиянкес ұрпақтары үшін;

-жеміс дақылдарындағы жұлдызқұрттармен күресте(I-III жастан кіші), қабыршаққанатты жәндіктерге,американдық ақ көбелекке қарсы орта шығынмен 3-5кг/га,1-2 өңдеуден 7-8 күн өңдеубарлық ұрпақтарына қарсы;

Сүтқоректілерге,адамдарға,құстар,балық,қалыпты көлемдегі пайдалы жәндіктерге,араларға,энтомофагтарға қауіпсіз. Емен және тұт жұлдызқұрттарына токсинді.

51. Ауыл шаруашылығындағы пробиотиктерді қолданудың маңызына түсінік беріңіз. Пробиотиктер – олар тірі микроорганизмдер: сүтқышқышқыл бактериялары, көбінесе бифидо – немесе лактобактериялар, кейде ашытқылар. Пробиотиктер – шығу тегі микробты, өзінің макроорганизмге оң әсерін ішек микрофлорасының реттелуі арқылы жүзеге асырады. И.И. Мечников идеясының дамуы негізінде асқазан-ішек жолына энтеральды жолмен сүтқышқыл бактерияларын шіріткіш микробтардың антогонисті ретінде енгізу кезінде бактериалы препараттардың жаңа класы – пробиотиктердің ашылуына әкелді.

1974 жылы Р.В. Паркер микробы препараттарды пробиотиктер деп атады. Асқазан микрофлорасын реттейтін микроорганизмдер немесе олардың компоненттері. Әсер ету сипатына байланысты пробиотиктерді келесі топтарға классификациялауға болады: Функционалды қоректенуді қамтамасыз етуге қолданылатын; Сауықтыру терапиясына қолданылатын және антимикробты құралды ұзақ қолданған соң микробиоценозды қалыпты қылу үшін қолданылатын (антибиотиктер,сульфаниламидтер, нитрофурандар);

Иммунитетті түзетуге, өсуді және дамуды стимулдауға қолданылатын;

Этиологиясы вирусты және бактериялы аурулар терапиясына қолданылатын. Құрғақ пробиотиктер – бұл лиофилизденген (кептірілген) микроорганизмдер. Олар капсулаларда, ұнтақтарда, дәрілерде кездеседі. Сұйық пробиотиктер – лиофилизацияға (кетіруге) ұшырамаған алғашқы бактерия формалары. Сұйық пробиотиктер келесілерден тұрады: Бактериялар – физиологиялық активті түрде болады, организмге енген соң бірден әсер етеді. Арнайы қоректік орта – құтыда сақталатын физиологиялық активті бактерияларды қоректенуіне арналған орта. Препарат әсерін күшейтетін осы немесе басқа қосымша енгізілетін қоспалар. Метаболиттер – құтыдағы бактериялардың тіршілік ету барысында пайда болған өнімдер (бактериялар физиологиялық активті жағдайда құтыдағы арнайы ортаны жеп, организмге қажетті метаболиттер бөледі). Сұйық пробиотиктердің антогониттік қасиеттері құрғақ пробиотиктердікіне қарағанда жоғары. Себебі, сұйық формаларда сірке, сүт қышқылдарының, сутек тотығының концентрациялары жоғары болады.

52. Анаэробы биоконверсия тәсілі ретінде жемді силостау ерекшелігіне тоқтаңыз. Силос – ауылшрауашылық малдары үшін шырынды жем. Ол жаңадан шаыблған немесе орылған жасыл массадан жасалады да, биологиялық жолмен – органикалық қышқылдардың ашытылу жолымен консервіленеді. Химиялық өңдеу немесе сүт қышқылды бактериялардың тірішілік әрекеті нәтижесінде пайда болған органикалық қышқылдарды минералды-қышқылды силос массасына саламыз. Силостау қолданылады: - арнайы силосты дайындауға өсірілетін өсімдіктер (жүгері, күнбағыс, асбұршақ, бөрібұршақ, шөптердің бұршақты-астықты қоспалары, жералмұрт, азықтық ормажапырақ және т.б.); улы және зиянды түрлерден басқа жабайы өсетін шөптер; картоп пен тамыр жемісті өсімдіктердің сабағы; тамыртүйнектер мен бақша дақылдары; техникалық өндіріс қалдықтары (қызылша сығындысы, нанды және картоп төбі, жүзім сығындылары және т.б.); Силосталатын шикізат түріне байланысты силостың келесі түрлерін ажыратады: жүгерілі, күнбағысты, бұршақты – астықты шөптерден және олардың қоспаларынан жасалған, бал жүгеріден жасалған араласқан силос.

53. Топырақты рекультивациялауда топырақ микрофлорасының маңызын сипаттаңыз. Жерді қайта құнарландыру, рекультивация(лат. re — қайта не кері әсерді білдіретін қосымша және cultіvo — өңдеу) — бүлінген жерлердің құнарлылығын қайта қалпына келтіріп, оны халық шаруашылығына пайдалануға беру және қоршаған ортаны жақсарту үшін жүргізілетін кешенді жұмыс. Жердің құнарсыздануы — әр түрлі шаруашылық әрекеттерінен — жер асты пайдалы қазбаларын өндіру, геологиялық барлау және әр түрлі құрылыс жұмыстарын жүргізуден болады. Осындай әрекеттердің салдарынан топырақтың үстіңгі құнарлы қабаты жойылады, гидрологиялық жүйелер өзгереді, техногендік рельеф түзіледі. Жерді қайта құнарландырудың нәтижесінде ауыл шаруашылығына және орман шаруашылығына қажетті жерлер жақсарып, су құбырлары іске қосылады, дем алатын орындар мен құрылысқа қажетті аймақтар пайда болады. Жерді қайта құнарландыру үшін топырағы құнарсызданған, қоршаған ортаны ластайтын жерлерді және ластанған су құбырларын биологиялық, техникалық, және химиялық әдістермен қалпына келтіреді. Жерді қайта құнарландыру 2 кезеңде жүргізіледі; техникалық жерді қайта құнарландыру — бүлінген жерлерді халық шарушылығына мақсатты түрде пайдалану үшін жер бетін тегістеу, құнарлы және құнарландыруға болатын топырақ пен тау жыныстарын жиыстырып жер бетіне төсеу, жолдар салу, әр түрлі гидротехникалық және мелиоративтік құрылыстар салу, т.б.; биологиялық Жерді қайта құнарландыру — топырақтың құнарлы қабатын қайта қалпына келтіретін агротехникалық және фитомелиоративтік жұмыстар жүргізу, топырақтың құрылымын жақсартатын процестердің жүруін тездету, құнарланған жерлерде өсімдіктер мен жануарлар дүниесін қалпына келтіру мен оның өнімін арттыру.

54. Табиғаттағы биологиялық азотфиксация процесінің маңызына тоқталыңыз. Азот – барлық өсімдіктер үшін маңызды қоректік элемент. Ол өсімдік ағзаларының тіршілігінде маңызды рөлді атқаратын ақуыз, нуклеин қышқылы сияқты маңызды органикалық заттардың құрамына кіреді. Азотфиксация – бактериялар арқылы азот сіңіру. Ауадағы молекулалар азотты (N2) бойына сіңіретін бактериялардың көпшілігі топырақ бактериялары болып табылады. \

Атмосферадағы азот циклі

N2 + 8 H+ + 8 e− → 2 NH3 + H2: N2 + 8 H+ + 8 e− → 2 NH3 + H2

Азот сіңірушілерге Rhyzobіum (түйнек бактериялары) туысының кейбір бактериялары мен сәулелі саңырауқұлақтар, клостридиум, аэробты және көк-жасыл бактериялардың біраз тобы, кейбір күкірт бактериялары жатады. Бұлардан басқа микробактериялар мен спирохеталар да азотты сіңіре алады. Азот дәрумендер, хлорофилл құрамына кіреді, және жанама түрде фотосинтез үдерісіне қатысады. Азот айналымы — табиғатта азоттың үздіксіз айналу құбылысы. Атмосферадағы азот (75,5%) электр құбылыстары мен фотохимиялық процестердің әсерінен әртүрлі азот қышқылының тұздарын түзеді де, жаңбыр суында еріп, топыраққа сіңеді, сөйтіп мұхит суына араласады. Түйнек бактериялары ауадағы молекула күйіндегі азотты басқа организмдер сіңіре алатындай органикалық қосылыстарға айналдырады. Белокты денелерде 17%-ке дейін азот болады. Денитрификаттану процесі (топырақ және су бактериялары арқылы азот қышқылы тұздарының бос азотқа дейін ыдырауы) жүріп, әуелі азот қышқылына, одан кейін бос азотқа айналады да, ол ауаға түседі. Ал нитрификаттану процесінің (аммиак пен азотты органикалық қосылыстардың тотығуы) нәтижесінде әртүрлі азот тотықтары (N2O, NO, N2O3,N2O5) түзіледі.

55. Өсімдіктер микоризасы. Өсімдіктердің эндотрофты және эзкотрофты микоризасы. Өсімдіктердің қоректенуінде микоризаның рөліне тоқталыңыз. Микориза – жоғары сатыдағы өсімдіктердің тамырларымен бірге саңырауқұлақ мицелийлерінің селбесуі. Микоризаның сыртқы түрі мен ішкі құрылымы қатты ауытқуы мүмкін. Осыған байланысты эктотрофты, эндотрофты және аралас (эктоэндотрофты) микоризаны бөліп қарастырады. Микоризаның осы типтерінің арасында мүмкін болатын барлық нұсқалар кездеседі. Ең көп тарағаны – эндотрофты микориза типі. Ол шөптесін өсімдіктерге, көптеген ағаштар мен бұталарға тән. Эндотрофты микоризаның қалыптасуында саңырауқұлақ мицелийі тек тоз қабатының паренхима жасушаларының арасына ғана таралмайды, сондай-ақ жасушаға енеді. Тамырдың эндотрофты микоризасында мицелийдің ұштарының бір бөлігі топыраққа шығады. Мұндай гифалар эмиссионды деп аталады. Олар қалың емес және эктотрофты микоризадағыдай саңырауқұлақ қабығын түзбейді. Сондықтан эндотрофты микоризада өсімдіктердің тамыр түктері негізінен сақталады. Эктотрофты микориза да кең таралған. Бұл жағдайда тамыр тығыз саңырауқұлақ қабығымен қапталып, жан-жаққа қалың гифалар торы таралады. Эктотрофты микоризада саңырауқұлақ гифтері тамырға онша терең енбейді, тек эктодерманың жасуша арасында шектеледі. Эктотрофты микориза кезінде тығыз саңырауқұлақ қабығы көп жағдайда тамырды қоршап гартиг торын түзеді, тамыр түктері жойылып кетеді, ал су мен қоректік заттар топырақтан саңырауқұлақ мицелийі арқылы сіңіріледі. Нағыз микоризаны паразитті саңырауқұлақтармен түзілетін псевдомикоризадан айыру қажет. Олардың сырт көрінісі микоризаны елестетеді, бірақ тамырдың барлық ұлпаларын зақымдап, басқа физиологиялық негізге ие болады. Микоризалы өсімдіктер топырақта ылғал тапшылығы сезілгенде суды оңай сіңіреді, сондықтан құрғақшылықты оңай көтереді. Көптеген органикалық қосылыстар саңырауқұлақтармен, яғни, микориза түзушілермен минералданады, нәтижесінде өсімдіктердің қоректенуі жақсарады. Саңырауқұлақ – микориза түзушілер биологиялық белсенді заттарды синтездейді және осы қасиетінің арқасында өсімдіктердің өсуіне ықпал етеді. Өсімдіктердің сыртқы қабатында дамитын микроағзалар эпифиттік немесе филлосфера микробы деген атқа ие болды. Бұл микроағзалар өсімдіктерді зақымдамайды, тек оның ұлпаларынан бөлінетін және сыртқы қабатында кездесетін аздаған мөлшерде органикалық ластану (шаң және т.б.) есебінен өсіп дамиды. Астық дақылдарының дәнінің эпифиттерінің жалпы санының 80%-ға дейін Erwinia herbicola жасушалары құрайды. Эпифитті микроағзалардың ішінде бациллалар мен актиномицеттер аз, көбінесе әр түрлі саңырауқұлақтар (Penicillium, Fusarium, Mucor және т.б.) кездеседі. Эпифиттік микроағзалардың сау өсімдіктерде тіршілік етуі көп жағдайда климатпен байланысты. Ылғалды ауа райында олардың саны артады, құрғақшылық жылдары, керісінше, кемиді. Сыртқы зат алмасу өнімдерін қарқынды бөлетін өсімдіктердің микрофлорасы бай және әр түрлі болып келеді. Егінді жинау және үгіту кезінде дән микроағзалармен қатты ластанады. Мұнда шаң – тозаң мен топырақ үлкен маңызға ие болды. Олар дәнге түсіп, дән массасының микробтармен күшті ластануын тудырады. Эпифиттік микроағзалар өсімдіктердің сыртында көбейе отырып, өсімдік ұлпаларына паразиттердің енуіне кедергі келтіретін биологиялық барьер түзеді. Өсімдіктерді қоректік заттармен бүрку арқылы эпифиттік микрофлораның көбеюін арттырып, эпифиттердің фитопатогенді микроағзаларға қарсы антагонистік әрекетін күшейтуге болады.

56. Bacillus megaterium var. phosphaticum топырақ микроорганизмі негізінде жасалған бактериялық тыңайтқыш фосфобактериннің өндірісін сипаттаңыз. Фосфобактерин- Бациллус мегатериум вар.фосфатикум микроорганизмінің спорасы бар, бактериялық тыңайтқыш.Сары немесе ашық сұр түсті ұнтақ. Бактериялар күрделі фосфоорганикалық қосылыстарды (нуклеин қышқылдары, нуклеопротеидтер және т.б) өсімдіктерге қажетті күрделі минералды фосфатты қосылыстарға айналдыруға қабілетті. Одан басқа бұл өсімдік өсуін ынталандыратын бактериялар биологиялық белсенді заттарды синтездейді (тиамин, пиридоксин, биотин, пантотенді және никотинді қышқыл және т.б).Фосфобактерин ынталандырғыш препараттардың тобына жатады.

Бациллус мегатериум вар.фосфатикум- ұсақ,грам оң, аэробты спора түзетін көлемі 2*6мкм болатын таяқшалар. Жасушаларында фосфор қосылыстарының біраз мөлшері бар. Бастапқы сатысында бұлар қозғалғыш таяқшалар, қартайған кезінде жасушаның соңында локализацияланатын эндоспоралар түзеді. Жоғарыда айтылған өсіру технологиясы спора алуға керекті.

Фосфобактерин алу технологиясы түйнек бактерияларын және азотобактеринді алу технологиясымен бірегей. Қоректік орта құрамы пайызбен:жүгерілі экстракт-1,8, меласса-1,5, аммоний сульфаты-0,1, бор-1, басқасы-су. Дақылдау қатаң асептикалық жағдайда тереңдік дақылдау арқылы және үздіксіз араластыру мақсатында спора түзілгенше аэрациямен қамтамасыз ету арқылы жүреді. Ең қажетті параметр болып:температура 28-30С, ,ph 6,5-7,5, дақылдау ұзақтығы 1,5-2 тәулік.

Алынған дақылдық биомассалық жасушаны центрифугалау арқылы ажыратып, 2-3% ылғалдылық қалғанша 65-75С-та бүркігіш кептіргіште кептіреді.Кептірілген спораларды толтырғыштармен араластырады.Дайын препарат 1гр-да 8 млрд жасуша болу керек. 50-500г-нан полиэтиленді қаптарға бөлшектеп бөледі.Азотобактерин мен нитрагинге қарағанда жарамдылық мерзімі ұзақ.

Фосфобактеринді қаражерлі фосфоорганикалық қосылыстары мол топырақтарға пайдаланған жөн. Картоп,астық тұқымдастары, қант қызылшасының және т.б ауылшаруашылық өсімдіктерінің өнімділігін арттыруда пайдаланады.Тұқымдарды толтырғышпен(күл,топырақ,т.б) араласқан құрғақ фосфобактерин қоспасымен 1:40 қатынасында өңдейді.1гектарлы бөлікке 5г препарат пен 200г толтырғаш қажет.15л суға 15г препарат есебінде алынған суспензиялы спорамен картоп түйнектерін біртекті ылғалдандырады.Өнімділік бұл жағдайда 10%-ға артады.

57. Ауыл шаруашылығында өнімділікті жоғарылату мақсатында қазіргі заманғы биопрепараттарды пайдалану тиімділігіне тоқталыңыз. Биологиялық препараттар, биопрепараттар — адамдар, жануарлар және өсімдіктердің түрлі ауруларын анықтауда, оларды емдеу және алдын ала сақтандыру мақсатында қолданылатын ерекше биологиялық қосылыстар.

Биологиялық препараттар тірі ағзалардың тіршілік жағдайын жақсартып, олардан алынатын өнімдерді молайтуда маңызы зор. Биологиялық препараттарға вакциналар, сарысулар, микроағзалардан өндірілетін антибиотиктер, ферменттер, т.б. биологиялық активті заттар жатады. Мысалы, вакциналар түрлі аурулардан сақтандыру үшін де кеңінен пайдаланылады. Оның сарысуға қарағанда ағзадағы иммундық қасиеттерді ұзақ уақыт сақтап қалатын қасиеті бар. Биологиялық препараттар егіншілікте егіс дақылдарын аурудан қорғап, олардың өнімділігін арттыруға едәуір көмегін тигізеді. Мысалы, микробтардан даярланатын азотобактерин, нитрагин препараттары атмосферадағы өсімдіктерге қажетті азотты сіңіреді. Бұл азот тыңайтқыштарын үнемдеуге көмектеседі.

Ал құрамында фосфор бактериялары бар — фосфоробактерин биологиялық препараттары топырақтағы күрделі фосфор қосылыстарын ерітіп, оны өсімдіктердің сіңіруіне жағдай жасайды. Биологиялық препараттардың ішінде ең құндысы — ферменттер. Мысалы, амилаза, протеаза, пектиназа, целлюлоза және липаза ферменттерінен жасалған биологиялық препараттар мал ағзасындағы зат алмасуда ферменттер қатысуымен жүретін процестерге тікелей қатысып, азықтың жұғымдылығын арттырып, өнімділікті молайтады. Ал микроорганизмдерден алынатын амилоризин, амилосубтилин, протосубтилин, калдерин, пектиноворум биологиялық препараттары малдың ас қорыту жүйесінде азықпен бірге түскен күрделі көмірсулар қосылысын (крахмал, клетчатка, пектин заттар) ыдыратып, ағзаға оңай сіңетін көмірсулардың мөлшерін молайтады. Биологиялық препараттардың өндірістік жағдайда алынатын түрі — мал азықтық ашытқылар басқа микробтар пайдалана алмайтын көмірсутектердің (мұнай өнімдері) күрделі қосылыстарымен қоректеніп, қоршаған ортада белоктың жиналуына көмектеседі, яғни олар ағза үшін жетіспейтін азот қосылыстарының (амин қышқылдары) көбеюін қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, микроорганизмдерден алынатын фитобактериомицин биологиялық препараттары өсімдіктердің бактериялық ауруларына қарсы қолданылады. Гризин препараты өсімдіктердегі ауру қоздырғыш саңырауқұлақтарға қарсы қолданылады. Ал триходермин биологиялық препараттарн Қазақстан ғалымдары алды. Ол өсімдіктердің тамыр жүйесіндегі шірітуші микроағзаларды жою үшін пайдаланылады. Микробтардан алынатын көптеген биологиялық препараттар (биовит, кормогризин, бацитрацин, витамицин, комарин, т.б.) малдың салмағын арттырып, алынатын өнімдердің (сүт, ет, т.б.) сапасын жақсартады. Осымен қатар сібір жібек құртын, бау-бақша өсімдіктерін, жүзімді бүлдіретін зиянкес жәндіктерге індет туғызушы микроағзалардан де биологиялық препараттар (энтобактерин, дендробациллин, битоксибациллин, инсектин,боверин) алынады. Биологиялық препараттардың құндылығы — олар химиялық препараттармен салыстырғанда, қоршаған ортаға ешбір зиянын тигізбейді. Институт ғалымдары осы әдісті алмастыра алатын, тұқымдық дәннің өніп шығуын биологиялық жолмен жүзеге асыратын «Фитобацирин» атты тиімділігі жоғары отандық биопрепарат әзірлеп, пайдалануға ұсынып отыр. Оның негізін Қазақстанның топырақ-климаттық жағдайына бейімделген және целлюлоза ферментін синтездеуге қабілетті арнайы сұрыптаудан өткізілген целлюлолитикалық бактериялар құрайды.

Тұқымдық дәнді себу алдында препаратпен өңдеу дәннің өнуіне кедергі келтіретін сыртқы қалың қатты қабығындағы целлюлозаның ыдырауына әсер етеді. Аталған әдіс дәнді механикалық скарификациялау әдісін толығымен алмастырады. Целлюлозаның ыдырауынан дән қабығының жұмсаруы дәннің ұрығы мен эндоспермасына судың және сумен бірге оның құрамындағы еріген минералдық және коректік заттардың өз дәрежесінде жеткізілуіне ықпал етеді. Нәтижесінде тұқымдық дәннің шығымдылығы айтарлықтай артады. Қалыпты жағдайда гектарына 18-20 кг егілген түйежоңышқа дәнінің ширек бөлігі, яғни 25% ғана өніп шығады. Ал,тұқымдық дәнді себу алдында «Фитобацирин» биопрепаратымен өңдеу аталған дақылдардың шығымдылығын 80-90 пайызға дейін арттырды. Бұл себуге жұмсалатын тұқымдық дәннің тең жартысына жуығын үнемдеуге мүмкіндік береді. Жалпы, өндірістік жағдайда әр гектарға 18-20 кг тұқымдық дәндерді себер болсақ, бір килосы орта есеппен 1200 теңге тұратынын ескерсек, әр гектарға кететін шығын шамамен 22-24 мың теңге болары анық. Егер біздің ұсынып отырған биопрепаратпен өңдеп барып себер болсақ, оның тең жартысы, яғни 11-12 мың теңге жеке шаруашылықтардың өз пайдаларына қалады.

«Фитобацирин» биопрепаратын қолдану әдісі өте қарапайым, әрі қолайлы болып табылады. Мысалы, түйежоңышқа мен жоңышқаның тұқымдық дәндерін себу алдында бактерия суспензиясымен өңделеді, дәннің кеуіп кетпеуін қамтамасыз ету үшін 2-3 сағат аралығында себу қажет. «Фитобацирин» препаратымен дәнді өңдеп болғаннан соң, түйежоңышқа мен жоңышқа дақылдарының дәндерінің шығымдылығымен қатар олардан алынатын өнімдерін арттыру және азотқа деген қажеттілігін өтеу мақсатында «Ризовит-АКС» препаратымен өңдеу қажет. Яғни, бұл препарат аталған өсімдіктердің азотқа деген қажеттілігін арттырып қана қоймайды, сонымен қатар келесі егілетін ауылшаруашылық дақылдарының азотқа деген қажеттілігін де толығымен қанағаттандырады.

«Фитобацирин» биопрепаратын қолдану экологиялық тұрғыдан қауіпсіз әрі қоршаған ортаны қорғау талаптарына толығымен сәйкес келеді. Ағымдағы жылы аталған препарат Қызылорда, Алматы және Оңтүстік Қазақстан облыстарының озат шаруашылықтарында 3,0 мың гектардан астам егістік алқаптарында кең ауқымды сынақтан өтіп жоғары нәтижеге ие болды.

58. Бос тіршілік ететін және симбиозды тіршілік ететін азотфиксациялаушы бактерияларды сипаттаңыз. Азоттың негізгі массасы атмосферада бос күйінде кездеседі. Атмосфералық азоттың байланысқан азотқа айналуына бос тіршілік ететін және симбиозды тіршілік ететін азотфиксациялаушы бактериялар қатысады. Бос тірішілік ететін азотфиксациялаушы бактерияларға Azotobacter және Clostridium (C. Pasteurianum, C. Pectovorum, C. Acetobutyricum, C. Felsineum ) Azomonas, Beijerinckia, Klebsiella pneumoniae, Bacillus

Polymyxa , және кейбір цианобактериялардың түрлері, Xanthobacter autotrophicus қабілетті. Бөлім Gracilicutes

Класс Scotobacteria

Тұқымдас Azotobacteriaceae

Туыс Azotobacter

Түр Az. chroococcum, Az. agile, Az. Vineladii

1901 жылы голланд ғалымы Бейеринк молекулалық азотты фиксациялауға қабілетті аэробты бактерия Azotobacter ашты.

Азотобактерді алғаш классификациялауда олардың филогенезіне көңіл аударылды, себебі олардың бактерияларға да, балдырларға да ұқсастықтары болды. Азотобактердің балдырлаға ұқсастығына байланысты Бейеринк азотобактер деп атады. (Azotobacter chroococcum түрлік атауының аудармасы қоңыртүсті коккалар). Зертханалық жағдайда азотобактер дақылдарына полиморфизм тән. Азотобактерлердің жас жасушалары жылжымалы, олардың бір немесе біршене талшықтары болады; фимбрияларға ұқсас өскіндері болады; ал ескі жасушалар қатты қабықшамен қапталып, цисталарға айналады да, ыңғайлы жағдай туындағында жаңа жасушаларға бастама береді.

Азотобактерлердің полиморфизмі қоректік орта құрамына байланысты. Қоректік орта құрамында этил спирті болса азотобактерлер ұзақ уақыт жасуша пішіні мен қозғалғыштығын сақтап қалады. Ал кейбір орталарда полиморфизм тез көрінеді. Құрамында азоты жоқ қатты қоректік орта бетінде азотобактерлер ірі шырышты кейде әжімді колониялар түзеп өседі. Колония қартайған сайын түсі сары-жасыл, ашық қызыл немесе қоңыр қара түске өзгереді. Әртүрлі азотобактерлердің өздеріне тән пигментациясы болады. Азотфиксаторлар белгілі бір микроорганизмдердің таксондарына жатпайды. Олар барлық прокариотты ағзалардың негізі топтарында кездеседі: грам теріс, грам оң эубактериялар, актиномицеттер, архебактериялар және т.б. Көптеген азотфиксаторлар диазотрофтар, яғни азот көзі ретінде тек қана молекулалық азотты пайдаланады. Бірақ кейбір бактериялар азотты тек қана өсімдіктермен симбиозды тіршілік ету жағдайында ғана фиксациялауға қабілетті (Rhizobium, Frankia). Ал кейбір түрлері азотты диазотрофты және өсімдіктермен симбиозды жағдайда фиксациялауға қабілетті (Azorhizobium, Anabaena, Nostoc). Өсімдіктермен байланысқа қабілеттілік архебактериялардан басқа азотфиксаторлардың барлық топтарында анықталған. Өсімдіктермен симбиозды тіршілік ететін азотфиксаторла үш топқа жіктеледі:

Жасуша ішілік симбионттар Rhizobium, Frankia және Gunnera өсімдігімен симбиозды тіршілік ететін Nostoc.

Өсімдік ішінде, бірақ жасушаға енбейтін микробтар Azolla мен симбиозды тіршілік етітін Nostoc немесе Anabaena, эндофитті бактериялар Acetobacter және Azoarcus

Тамырларда тіршілік етітін ассоциативті диазотрофтар Azospirillum, Flavobacterium.

Азотфиксациялаушы симбиоз серіктестерінің қарым-қатынасы жалпы стратегияны сипаттайды:

а) микроб азотфиксациялау өнімін ие жасушасына экспорттайды да, өсімдіктің байланысқан азотқа тәуелділігі төмендейді.

б) ие жасушасы микросимбионтқа экологиялық қуыс ұсынып, бос тіршілік ететін микроорганизмдердің бәсекелестіктерін жойады және азотфиксацияға жұмсалған энергетикалық шығынды толтырады.

59. Микроорганизмдер метаболизмі. Метаболизм туралы жалпы ұғым. Анаболизм және катаболизм. Микроорганизмдер әлеміндегі қоректену типтеріне тоқталыңыз. Микроорганизмдерде қоректік заттарды қабылдайтын арнаулы орган болмайды. Сондықтан олар қоректік заттарды барлық денесі арқылы қабылдайды да, олар клеткадағы керексіз заттарды сыртқа бөліп те үлгереді. Бұл екі процестің екеуі де өте тез жүреді. Қоректік заттарды қабылдау осмос құбылысына байланысты. Өйткені бактериялар клеткасының қабығы жартылай өткізгіш келеді де белгілі қоректік заттарды қажетті мөлшерде ғана өткізіп тұрады. Микробтар клеткасында болатын заттар ерітіндісі оған белгілі мөлшерде кысым туғызады. Оны осмос қысымы деп атайды. Оның шамасы клеткадағы еріген заттың концентрациясына тығыз байланысты. Егер еріген заттың концентрациясы неғұрлым артық болса, қысым да соғұрлым арта түседі. Клеткада жүретін биохимиялық процестердің нәтижесінде жиналған заттар осмос қысымының әсерінен клеткадан сыртқа бөлініп шығып отырады. Ортада су көп болғанда цитоплазма ісініп, клетка кабығын кереді. Мұны тургор құбылысы деп атайды. Клетка шамадан тыс ісінсе, жарылып кетуі де ықтимал.

Әдетте микробтар клеткасы үшін оттегі, сутегі, көміртегі, азот, минерал заттары т. б. қажет. Оттегі мен сутегінің негізгі көзі — су, ал көміртегінің сіңірілу тәсілдеріне қарай микроорганизмдер үлкен екі топқа бөлінеді.

Автотрофты организмдер — көміртегін ауадағы көмір қышқыл газынан сіңіреді. Сол ортадағы түрлі минерал заттардың тотығуынан бөлінетін энергия автотрофты организмдердің көміртегін сіңіруіне көмектеседі.  Сондықтан бұл құбылысты фотосинтезге керісінше, хемосинтез деп атайды. Автотрофты микроорганизмдерге С. Н. Виноградский ашқан нитрификациялаушы бактериялар, темір бактериялары, күкірт бактериялары жатады.

Гетеретрофты организмдерге — көміртегін дайын органикалық қосылыстардан алатын микроорганизмдер жатады. Бұларға шіріту бактериялары, әр түрлі ашу процесін қоздырушылар және ауру туғызушы микробтар жатады. Сонымен қатар олар зат алмасу процесінде түзілетін көмір қышқылын да пайдалана алады, сөйтіп, бұл микроорганизмдердің табиғаттағы елі қалдықтарды ыдыратудағы ролі үлкен.

Зат алмасу  (метаболизм) – клетканың тіршілігін қамтамасыз ететін, организмде жүріп жататын барлық химиялық процестердің жиынтығы. Бұл организмнің тіршілік қабілетін сақтау және сыртқы ортамен қарым-қатынасын, организмге қоректік заттардың еніп, олармен ферменттер әсерінен ыдырауын, пайда болған жай заттардың клеткалар мен органдарға тасымалданып, олардың тотығуын, энергия бөлініп шығуын, клетка құрамындағы түзілістердің биосинтезделуін және қорытылған өнімдердің организмнен бөлініп шығуын қамтамасыз етеді. 

Клеткадағы қандай да болса, бір заттың белгілі бір тәртіппен ферменттік айналуға түсуін –метаболизмдік жол, ал осы кезде пайда болатын аралық өнім – метаболиттер деп аталады.

Метаболизм екі қарама-қарсы реакциялар топтарынан тұрады:

Катаболизм немесе энергетикалық метаболизм, бейорганикалық және органикалық қосылыстардың тотығу реакцияларының жиынтығы. Қоректік заттардың ыдырауы энергия бөлінумен жүреді. Катаболизм жолында ірі полимерлі молекулалар алдымен кішкене фрагменттер мономерлерге ыдырайды, одан әрі органикалық қышқылдарға және фосфорлы эфирлерге айналады. Катаболизм (грекше katabole – сыртқа шығару, ыдырау), организмде тіршілік әрекеті процесінде пайдаланылған энергияны босата отырып, қажетсіз заттарды денеден сыртқа шығарып тастау. Клетка мен тінде болатын тотығу процесі ферменттерінің қатысуымен үздіксіз жүретін құбылыс. Ондағы белок, май, көмірсу сияқты күрделі органикалық заттар тотығу әсерінен ыдырайды. Осы процестен пайда болған энергия тіршіліктің қажетіне жұмсалады.

Анаболизм, биосинтез немесе конструктивті метаболизм, клетканың қор заттары және құрылымдық элементтерінің биосинтез реакцияларының жиынтығы. Анаболизм кезінде клеткалық заттардың қарапайым молекулалардан синтезі энергия жұтылуымен жүзеге асады. Анаболизм жолында ең алдымен клетканың негізгі компоненттері, одан кейін полимерлі макромолекулалар синтезделеді. Клеткада анаболизм және катаболиз процестері бір уақытта жүреді, бір-бірімен тығыз байланысты процестер.  Метаболизм нәтижесінде көмірсулар (пируват) органикалық қышқылға, одан әрі майға, көмірсудан пайда болған органикалық қышқылдар аммиак азотымен реакцияласу нәтижесінде амин қышқылына, май, белоктар метаболизм нәтижесінде ыдырап, соңында аммиак, көмірқышқыл газы, т.б. қарапайым заттарға айналады

Микроорганизмдерге энергияны  қажет:

қоректік заттарды цитоплазмалық мембрана арқылы тасымалдауға ;

қоректік заттардан негізгі клеткалық компоненттерді синтездеуге;

көбею мен клетка қозғалысына.

Көмірсулардың катаболизмі

Микроорганизмдердің басым көпшілігі үшін көмірсулар энергия және көміртегі көзі болып табылады. Олар ыдырағанда энергия түзіледі. Көмірсулардың ең оңай сіңірілетіні – глюкоза, ал одан күрделілері, алдымен глюкозаға дейін ыдырайды. Сондықтан көмірсулардың ыдырау жолдары глюкозадан бастап қарастырылады. Бактерияларды көмірсулар ыдырауының  3 жолы белгілі:

Гликолиз (ФЕФ);

Пентозафосфат (ПФ);

Энтнер-Дудоров (КДФГ).

Биологиялық тотығу

Прокариоттарда қоректену типтерінің  яғни энергия алу жолдары алуантүрлі болғанымен олардың барлығы әртүрлі заттарды тотықтыру процесіне негізделеді. Тотығу- атомдар мен молекулалардың электрон жоғалту процесі. Тотықсыздану – электрондардың атом немесе молекулаға қосылу процесі.  Ал жалпы тотығу-тотықсыздану реакциясы деп электронның бір молекуладан екінші молекулаға өтуін айтамыз. Электрон беретін зат донор, қосып алатын зат акцептор деп аталады. Тотығу-тотықсыздану процестері микроорганизмдердің негізгі энергия беретін процестері – тыныс алу мен ашудың негізін құрайды. Бұл реакцияларды биологиялық тотығу деген атаумен  біріктіре

 60. Молекулалық азоттың микроорганизмдермен сіңірілуі. Еркін тіршілік ететін азотсіңіруші микроорганизмдерге сипаттама беріңіз. Азот— химиялық элемент – түссіз, иіссіз, дәмсіз – суда аз еритін газ. Бұл элемент аминқышқылдарының амидтердің ақуыздардың-нуклейін қышқылдарының-нуклеотидтердің және өмірде өте маңызды басқада көптеген органикалық қоспалардың құрамына енеді. N – элементтердің периодты жүйесінің V тобындағы химиялық элемент, реттік нөмірі – 7, атом салмағы – 14.0067. Табиғатта екі изотопы кездеседі: 14N (99.635%), 15N (0.365%). Азотты 1772 жылы ағылшын ғалымы Даниэль Резерфорд ашқан. Жер қыртысындағы азоттың мөлшері 0.03%. Табиғатта азот дербес және қосылыстар күйінде кездеседі және негізгі қоры екі атомнан тұратын молекула түрінде ауа құрамында болады. Азоттың ауадағы салмақ үлесі 75.6% , көлем үлесі 78.1%. Жер қыртысының 1 т массасына 1 кг азоттан келеді, әрі ол бейорганикалық және органикалық қосылыстар күйінде кездеседі. Оның бейорганикалық қосылыстарының негізгілеріне натрий нитраты (чили селитрі), калий нитраты (үнді селитрі) жатады. Органикалық қосылыстар күйіндегі азоттың негізгі қоры барлық тірі ағзалардың ақуыздарында құрамына кіреді. Кезінде жанбайтын қасиетіне байланысты “тіршіліксіз” деп аталып кеткенімен азот тіршілікке өте керек элемент. Қалыпты температурада азот түссіз, иіссіз газ. Қайнау температурасы – 196 °C, қату температурасы – 210 °C. Су бір өлшем көлемінде (20 °C-та) 0.0154 көлем азот ериді, яғни азоттың суда ерігіштігі оттектің ерігігтігінен төмен. Ауадан аздап жеңіл болады. Азот молекуласының атомдары өзара үш байланыспен тартылатындықтан, оларды бір-бірінен ажыратуға көп энергия керек. Сол себепті азот кәдімгі жағдайда тұрақты болып келеді де, литийден басқа ешқандай жай және күржелі затпен әрекеттеспейді. Химиялық белсенділігінің төмендіг жөнінен азот инертті газдардан кейінгі орынды иемденеді. Азотты қыздырса, көптеген металдармен әрекеттесіп, нитридтер түзеді. Бейметалдармен аса жоғары температурада ғана әрекеттеседі. Мысалы, оның оттекпен әрекеттесуі 3000-4000 °C-та басталады. Өнеркәсіпте азот ауаны сұйылту арқылы алынса, лабораториялық жағдайда аммоний нитритін немесе бихроматын қыздырып алады. Азот негізінен аммиак өндіруге, ал инертті болғандықтан, электр шамдарын толтыруға қолданылады. Химиялық элементтердің периодтық жүйесінде азот II периодта, V топтың негізгі топшасында орналасқан. Азоттан басқа ол топшаны, фосфор Р, мышьяк As, сурьма Sb және висмут Ві элементтері кұрайды. Азотты алғаш рет 1772 жылы ағылшын ғалымы Д. Резерфорд ашты. Азот грекше «өмірді қуаттамайды» деген мағына береді.Периодтық жүйедегі орны. Азот екінші периодтың, бесінші топтың негізгі топшасының элементі, реттік нөмірі 7. Олай болса азоттың ядросында 7 протон мен 7 нейтрон бар. Электрондарының жалпы саны да 7. Осы 7 электрон екі электрондық қабатта былай бөлініп орналасқан: 1s22s22p3. Сондықтан азот қосылыстарында үш валентті, негізгі жағдайдағы қосылыстарында азоттың тотығу дәрежелері -3, 0, +3 болады, мысалы: NH3, N2, N2O3 Қосылыс түзген кезде азот атомында бос d қабаты болмағандықтан 2s деңгейшесіндегі электрон жұбы ажырайды. Байланыс түзу үшін бір электрон электртерістілігі басымырақ элементке ауысып, азоттың тотығу дәрежесі +1, әрі қарай +2, +3, +4, +5-ке дейін жетеді. Бұл тізбеде N2О мен NО тұз тұзбейтін оксидтер. Қалғандары қышқылдық оксидтер; оларға сәйкес қышқылдарының формулалары HNО2 - азотты қышқыл, HNО3 - азот кышқылы.