19.Ауыл шаруашылығында қолданылатын бактериялар негізіндегі тыңайтқыштарға сипаттама беріңіз.

Топырақтағы микрофлора оның құнарлылығына, өсімдіктердің өнімділігіне әсер етеді.Топырақ микроорганизмдеріі өсу барысында топырақтың құнарлылығын жақсартып, ол жерде құнарлы заттарды жинақтап, органикалық заттарды минерализациялап,оларды өсімдіктердің қоректенуі үшін азық компоненттеріне ыдыратады. Бұл үрдіс үшін әртүрлі бактериальдық тыңайтқыштарды пайдаланады, ол ризосфера мен өсімдіктерді пайдалы заттармен байытады. Бактериальды препарат алуда пайдаланылатын микроорганизмдер өсімдіктерді минералды элементтермен байытып қана қоймай физиологиялық белсенді заттармен(фитогормон,витамин) байытады.

Отандық өндіріс түйнек бактерияларының 2 түрлі препаратаын шығарады: нитрагин және ризоторфин. Екеуі де Ризобиум туысына жататын белсенді тіршілік ететін түйнек бактериялары негізінде жасалынады. Бұл бактериялар бұршақ дақылдарымен симбиозда азотты фиксациялауға қабілетті, оны өсімдік оңай сіңіретін қосылыстарға айналдырады.

Ризобиум туысындағы бактериялар-қатаң аэробтар.Олардың арасында белсенді,белсенділігі аз және белсенді емес түрлері бар.Түйнек бактерияларының белсенді критерийі болып олардың бұршақ дақылдарымен симбиоз кезінде, атмосфералық азотты фиксациялап,оны өсімдік қоректенуі үшін қосылыстарға айналдырады.

Қазіргі кезде нитрагин, ризоторфин, азотобактерин, фосфобактерин, экстрасол секілді бактериальды тыңайтқыштар шығарылуда.

Бактериальды тыңайтқыштарды өндірудің негізгі міндеті болып максималды өміршең жасушаларды жинау, технологиялық үдерістердің барлық деңгейлерінде олардың өміршеңдігін сақтау,олардың негізінде дайын препарат алып,бекітілген жарамдылық мерзіміне дейін белсенділігін сақтау.

Отандық өндіріс нитрагиннің 2 түрін шығарады:топырақты және құрғақ. Ең алғашқы топырақты субстраттағы түйнек бактерияларының дақылы 1911 жылы Мәскеудің бактериальды-аграномиялық станциясында жасалды. Қазіргі кезде бұл өндіріске шектеу бар,себебі технологиясы күрделі және жұмыс жасауда қиындық әкеледі.Ең өзектісі құрғақ нитрагин өндірісі.

Құрғақ нитрагин қоспасында толтырғышы бар,1г-да кем дегенде 9 млрд. Өміршең бактериялары бар ақшыл сұр түсті ұнтақ.Ылғалдылығы 5-7 %-дан аспайды.Өндірудің типтік схемасы бар.Кептіруге төзімді штаммдарды таңдаған жөн.Егін материялының өндірісі үшін түйнек бактерияларының дақылдарын бұршақ тұқымының қайнатпасы бар,2% агар және 1% сахарозасы бар агарлы ортада өсіреді, сосын дақылды ph 6,5-7,5, 28-30С-та 1-2 тәулік сұйық қоректік ортада көбейтеді. Өндірістік дақылдаудың барлық кезеңдерінде қоректік орталар пайдаланылады,құрамында:меласса,жүгері экстрактысы, магний немесе аллюминий түріндегі минералды тұздар бар, натрий хлориді және қос калий фосфаты.Негізгі ферментация осы шарттарға сай 2-3 тәулік жүреді.Дайын дақылдық сұйықтықты сепарациялайды,нәтижесінде ылғалдылығы 70-80% паста тәрізді биомасса алынады.Пастаны (1:20) қатынастағы тиомосевина мен мелассасы бар қоғаныш ортамен араластырып кептіруге жібереді.Сублимация жолымен кептіреді (вакуум-кептіргіш шкаф).Алынған биомассаны ұнтақтайды.Маңыздысы болып бүркігіш кептіргіште кептіру болып табылады,бірақ бұдан 75% жасуша өміршеңдігінен айырылады.Құрғақ нитрагин препаратын бөлшектеп өлшеп және 1кг-0,2-нан полиэтиленді қалталарға гермитизациялайды,6 ай бойы 15С сақтайды. Тұқымды себер алдында опалайды.Нитрагинді енгізу өнімділікті орта шамамен 15-20%-ға жоғарылатады.

Түйнек бактериялық препараттар ризоторфин түрінде шығарылуы да мүмкін.Ең алғашқы түйнек бактерияларының шымтезектік препараты 30-шы жылдары жасалынды,бірақ технологиясы 1973-77 басталды.Ризоторфин дайындау үшін шымтезекті 100С жоғары температурада ұстайды,оны кептіріп үгітеді.Ең кең әсерлі залалсыздандыру болып гамма сәулесімен іске асады.Залалсыздандыру алдында ең алдымен ұнтақты бормен бейтараптандырылған 30-40%-ға ылғалданған шымтезекті бөлшектеп бөліп полиэтиленді қалтаға салады.Сосын оны сәулелеп,шприц көмегімен түйнек бактерияларымен жұқтырады,соның нәтижесінде түйнек бактериялары бар қоректік орта себіледі. Бактериялар енгізілгеннен кейін шприц жабысқақ лентамен бекітіледі. Әрбір ризоторфин грамында 2,5млрд интенсивті азотфиксациялауға және бәсекеге қабілетті өміпшең жасушалар болу керек. Препаратты 5-6С пен 40-50% ауа ылғалдылығында сақтайды.Қаптау жолы салмағы 0,2-ден 1,0кг дейін болуы мүмкін.Препараттың дозасы га-ға 200г-нан.Тұқымдарды жұқтыру келесідей жүреді: ризоторфинді сумен араластырып екі қабатты дәкеден сүзеді.Алынған суспензиямен тұқымды өңдейді.Тұқымдарды өңдеу кезінде немесе келесі күні себеді.

Тұқымдарды өңдеу дүниежүзілік ауылшаруашылық тәжірибиеге енгізілді.Бұндай препараттарды АҚШ пен Австралия өндіреді.

Азотобактерин- құрамында еркін қозғалатын топырақтық микроорганизм Азотобактер хрококкум бар бактериялық тыңайтқыш,ол 1г қолданылған қанттан 20мг атмосфералық азотты фиксациялауға қабілетті.Топыраққа енгізілгеннен соң бактериялық тыңайтқыш биологиялық белсенді зат (никотинді және пантотенді қышқыл, пиридоксин,биотин,гетероауксин,гиббериллин,т.б) түзеді.Бұл қосылыстар өсімдік өсуін ынталандырады.Одан басқа, азотобактер продуцирлейтінанисомицин тобындағы фунгицидті заттар жағымсыз,зиянкес,өсімдік ризосферасындағы саңырауқұлақтарды жояды.

Барлық Азотобактер түрлері қатаң аэробтар. Фосфор болуына сезімтал және қоректік ортада оның көп болуын талап етеді. Азотофиксациялайтын қабілеті аммиакпен тежеледі (негізінен, ортада байланысқан азоттың болуы азотофиксацияны тежейді). Азот фиксациясын ынталандытын молибден қосылыстары.

Азот фиксациясы кезінде оның қалпына келуі азотобактер синтездейтін ферментпен байланысты,соңғы өнім ғана(аммиак) ферменттен босайды.Нитрогеназды азотфиксациялаушы жүйе генмен байланыспаған молибден және SH-тобы бар мультиферментті кешен болып есептеледі.

Фосфобактерин- Бациллус мегатериум вар.фосфатикум микроорганизмінің спорасы бар, бактериялық тыңайтқыш.Сары немесе ашық сұр түсті ұнтақ.

Бактериялар күрделі фосфоорганикалық қосылыстарды (нуклеин қышқылдары, нуклеопротеидтер және т.б) өсімдіктерге қажетті күрделі минералды фосфатты қосылыстарға айналдыруға қабілетті. Одан басқа бұл өсімдік өсуін ынталандыратын бактериялар биологиялық белсенді заттарды синтездейді (тиамин, пиридоксин, биотин, пантотенді және никотинді қышқыл және т.б).Фосфобактерин ынталандырғыш препараттардың тобына жатады.

Бациллус мегатериум вар.фосфатикум- ұсақ,грам оң, аэробты спора түзетін көлемі 2*6мкм болатын таяқшалар. Жасушаларында фосфор қосылыстарының біраз мөлшері бар. Бастапқы сатысында бұлар қозғалғыш таяқшалар, қартайған кезінде жасушаның соңында локализацияланатын эндоспоралар түзеді. Жоғарыда айтылған өсіру технологиясы спора алуға керекті.