16. Химиялық заттармен ластанған ауылшаруашылығына арналған топырақты бағалаудың әдістерін атаңыз.

Антропогендік әсердің бір салдары — топырақ жамылғысынын қарқынды ластануы. Ластанушылар ролін металдар мен олардын қосылыстары, радиоактивті элементтер, ауыл шаруашылығында қолданатын тыңайтқыштар мен улы химикаттар атқаруда.

Топыраққа қауіпті ластаушылардың бірі сынап пен онын қосылыстары жатады. Сынап қоршаған ортаға улы химикаттармен, металдық сынап және оның қосылыстары бар өнеркәсіп орындарының қалдықтарымен түсуде.

Топырақ үшін қауіпті ластаушылардың тағы бірі — қорғасын. Бір тонна қорғасын балқытқан кезде қалдықтармен бірге қоршаған ортаға 25 кг қорғасын бөлінеді. Жоғарыда айтылғандаи, қорғасын қосылыстары бензиннің құрамында да кездеседі Сондықтан автокөліктер қорғасынмен ластаудың көзі болып табылады . Әсіресе қорғасынның мөлшері автокөліктер көп жүретін үлкен көшелер бойындағы топырақ құрамында көп болады.

Қара және түсті металлургия орталықтарының төңірегіндегі топырақтар темірмен, мыспен, мырышпен, марганецпен, никелмен, алюминимен және басқа да металдармен ластанған. Көптеген жерлерде олардың концентрациясы шекті мөлшерден ондаған есе асып түседі.

Радиоактивті элементтер топыраққа атомдық энергияны пайдалануға қатысы бар ғылыми-зерттеу ұйымдары мен АЭС, атомдық жарылыстар немесе өнеркәсіп орындарының сұйық және қатты қалдықтарын кетіру кезінде түсуі мүмкін.

Топырақтың химиялық құрамына — тыңайтқыштар мен зиянкестерге, арам шөптерге, ауруларға қарсы әртүрлі химиялық заттар қолданылатын ауыл шаруашылығы да әсер етеді. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығы процесіндегі зат айналымға түсетін заттардың мөлшері өнеркәсіп орындарынан бөлінетін заттардан кем түспейді. Айта кетерлігі, тыңайтқыштар мен улы химикаттарды қолдану жылдан-жылға артып келеді. Ал топырақтың құнарлылығы алынған өнім мен ондағы өсетін өсімдіктердің түрлік құрамына байланысты. Қазіргі кездегі топырақты ластаушыларының негізгі көздері мыналар:

• пестицидтер;

• минералдық тыңайтқыштар;

• өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы қалдықтары;

• атмосфераға өнеркәсіп орындарынан бөлінетін газды-түтінді заттар;

• Мұнай және Мұнай өнімдері.

Топыраққа антропогендік әсер ету оның деградацияға ұшырауына (эрозия, ластану, тұздану және батпақтану, шөлейттену) алып келеді. Сондықтан топырақ ластануын болдырмау үшін мынадай шараларды жүргізу керек:

• табиғатты қорғайтын заңдарды бұлжытпай орындау;

• қоршаған ортаның сапасына бақылау жүргізетін мекемелер қызметін дұрыс ұйымдастыру;

• топырақты ластаушы заттардың қасиеттерін, жылжу

тәртібін, топырақ процестеріне қатысуын зерттеу;

• зиянды заттардың шекті мөлшерлерін нормалау;

• қауіптілігі бойынша пестицидтерді топтастырып, кейбір

түрлерінің қолданылуын шектеу;

• ауыл шаруашылығында зиянкестермен, арам шөптермен

күресу үшін химиялық әдістердің орнына биологиялық әдістерді қолдану және т.б.

17. Топырақтың радиациялық ластағыштары және ластану жолдарына түсінік беріңіз. Топырақтың ластануы — топырақта, әдетте, оған тән емес физикалық, химиялық немесе биологиялық агенттердің пайда болуы және енуі немесе аталған агенттердің концентрациясының қаралған мезгілде табиғи орташа жылдық деңгейінен асып түсуі. Топырақтың ластануы - топырақ түзілу процесінің барысын өзгертеді (кейде оны тежейді), түсімді бірден азайтады, өсімдіктерде ластаушылардың (мысалы, ауыр металдардың) қорлануына себеп болады. Бұл ластаушылар адам организміне тікелей немесе жанама түрде түседі (өсімдіктекті немесе жануартекті азықтар арқылы), топырақтың ауру тудыратын және де басқа жағымсыз микроорганизмдерден өзін-өзі тазалауын төмендетуге әкеліп соғады. Топырақтың негізгі ластаушылары мен ластану түрлері: Биологиялық ластаушылар; Химиялық ластаушылар; Физикалық ластаушылар; Радияциялық ластаушылар. Радиоактивті ластану – қоршаған ортаны өте қауіпті әсер әкелетін физикалық ластанудың түрі. Бұл ластану адам денсаулығы мен тірі организмдерге радиациялық сәулелену арқылы зиянды әсер жасайды. Қазіргі уақытта дамыған елдерде ядролық энергетиканың дамуына байланысты қоршаған ортаның радиациялық ластануы үлкен қауіп тудыруда. Ластанудың бұл түрі химиялық кейін екінші ортаға шықты. Радиациялық ластанудың мынадай топтарға бөледі: Радиоактивті заттардың бөлінуінің нәтижесінде пайда болатын альфа - (гелий ядросы), бетта –(жылдам электрондар) бөлшектердің және гамма – сәулеленулердің әсерінен болатын радиациялық ластану (физикалық ластану түрі); Топырақтың радиоактивті ластануы радиоактивті заттың шектен тыс (көлемді) тығыздығымен сипатталады және ауадан түскен радионуклид белсенділігімен өлшенеді. Радиоактивті ластанудың нәтижесінде шаруашылық айналымынан өнеркәсіп кәсіпорындары, инфрақұрылым элементтері, тұргын үй, әлеумет тұрмыс объектілері, ауыл-шаруашылыгы мен орман алқаптары, суаттар мен жер асты су көздері, әртүрлі табиғат объектілері бар бірталай аумақ зардап шегеді.  Радиациялық ластанудың басқа ластанудан кӛп айырмашылығы бар. Қысқа толқынды элекгромагниттік сәуле шығару мен зарядталған бөліктерді бөліп шығаратын тұрақсыз химиялық элементтердің ядросы— радиоактивті нуклидтер. Радионуклидтер – бұл элементтердің электрондарды атомдардан шығарып, оларды басқа атомдарға оң және теріс йондар жұбын түзуімен қосаға қабілетті радиобелсенді сәулелену шығаратын изотоптары. Мұндай сәулеленуді иондаушы деп атайды. Кейбір заттарда барлық изотоптар радиобелсенді болып табылады. Атап айтқанда, оларға технеций, прометий, сондай-ақ Д.И.Менделеев кестесінің полоний басталып трансурандылармен бітетін барлық элементтері жатады.

18. Топырақтан ластанудан қорғау және қалпына келтіру жолдарына шолу жасаңыз. Жер қыртысын санитарлы қорғау – топырақ құрамына ластауды шектеу үшін, топырақтың өзін өзі тазалау процессін бұзбайтын, адам өміріне қауіп келтірмейтін көлемде өсімдік құрамында ластаушылардың жиналуына бқгет болатын, ауаны, жер асты, жер үсті суларын ластамайтын іс-шаралар жиынтығы. Бұл іс-шараларға: Халықтың денсаулығын сақтап қалу мақсатында жер ресурстарын тиімді пайдалану үшін қолданылатын заң және административтілік іс-шаралар. Санитарлы-қорғау зоналары және басқа да құрылыстарды салу үшін жер бөлігін бөліп беру мақсатында жоспарлау іс-шаралары. Қалдықсыз және аз қалдықты өнеркәсіп орындарын салу үшін технологиялық іс-шаралар. Топырақтың санитарлы тазалануы жатады. Химиялық ластану дәрежесі топырақ құрамындағы ПШК тізіміндегі химиялық элементтердің ластаушы компоненттерінің басымдылығы мен олардың қатерлігінің дәрежесі арқылы анықталады. Жер қыртысындағы химиялық элементтердің ПШК 4 маңызды залалдық көрсеткішімен анықталады: транслокациялық – заттың өсімдік құрамына өтуі; су мирациялық – заттың топырақтан жер асты және су қоймаларына өтуі; ауа миграциялық – заттың топырақтан атмосфераға өтуі; ортақ санитарлы – ластаушы заттың топырақтың өзін өзі тазарту қабілетіне әсері. Санитарлы-эпидемиологиялық қатынаста қатерлік дәрежесіне қарай топырақ: таза, ұйғарынды, орташа қауіпті, қауіпті және өте қауіпті болып бөдінеді.

Химиялық ластаушы заттардың қатерлілік кластары

Қатерлік кластары	Химиялық ластаушы зат
1	Күшәла, кадмий, сынап, қорғасын, мырыш, фтор,3,4-бенз(а)пирен
2	Бор, кобальт, никель, молибден, мыс, сурьма, хром
3	Барий, ванадий, вольфрам, марганец, стронций, ацетофен

19. Топырақты гигиеналық аудандастыру және топырақ ластануының қауіптілік дәрежесін анықтауды түсіндіріңіз. Топырақ - биосфераның ең маңызды элементтерінің бірі және адамның тiршiлiк ету жағдайын айқындайды экологиялық жүйе.Топырақ қоғамдық денсаулық және гигиена бойынша әсері үлкен маңызға ие болды.

Бұл органикалық заттардың, фотохимиялық процестердің, минералдарды қалыптастыру, өсімін молайту, көптеген бактериялар өмір сүруі мен өлімі, вирустар, қарапайым және гельминттер синтездеу және қырып-жою технологиялық үлкен табиғи зертханасы.Онын климатқа және өсімдіктердің дамуына әсері бар.Топырақ Жер биосфераның бір бөлігі болып табылады,химиялық жануарлар мен өсімдіктер адам тұтынатын азық-түлік құрамы мен ауыз су өндіреді. Ол табиғи және жасанды губерниясын қалыптастырады,Ол көптеген жұқпалы аурулардың беруілу факторы болып табылады. Ол, өнеркәсіптік шығарындылар, көлік, ағынды суларды, топырақты енгізу экзогендік ластануы - «адам сыртқы ортада» церкуятция айналымында қызмет етеді.Топырақ химиялық және биологиялық ауаның ластану көздерінің бірі болып табылады, жер асты сулары және жер үсті су. Топырақта жүретін ерекше процес қалдықтардын өзін-өзі тазарту және кәдеге жарату және т.б.Осылайша, топырақ негізінен адам өмірі денсаулығын, санитарлық компаниялар, азық-түлік қауіпсіздігі, және нәтижесінде санитарлық-гигиеналық жағдайын айқындайды.

Литосфера - топырақ беті біздің планетамыздың минералдық-органикалық қабықша бөлігі болып табылады. «Жер» термині инженерлік және құрылыс бизнесінде ауыл шаруашылығында «топырақ» және «грунт» термині синонимі болып табылады.Топырақтың қалыңдығы бірнеше сантиметрден 2 метр және одан да көп ауытқиды.Ең маңызды гигиеналық топырақ қабаттары топырақтың үсті, барлық топырақ қабаттарының ең маңызды гигиеналық бетінің 20-25 см қалыңдығы, егістік қабатының (көкжиек),онда барлық негізгі биологиялық процестер өтеді.

Бұл қабат түрлі ластануларға ұшыраған,онда ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің миграциялайды, тоғандар, атмосфералық ауада және «Азық-түлік тізбегінде» адам ағзасына түседі. Топырақтың маңызды қабаттарын зарарсыздандыру органикалық қалдықтар мен су және жер асты суларының жабады,топырақ ауаның сапасын қалыптастыру қабылдайды жер асты суларының;осы топтарына канализация және су желісі мен өнеркәсіптік және басқа да ғимараттар үшін негізін қалайды.

Құм және саз топыраққа байланысты құм, сазды, саз және сазды балшық болып бөлінеді.Ресейде топырақтың 90 түрден астамы бар, ең жи кездесетін 7түрі : Дерновой-подзолистые топырақтыауданы өте үлкен аумақты алып жатыр.Гигиена өнімдерімен арналған барлық топырақ шартты түрде 3 түрге бөлінеді:(елді мекендердің тыс) табиғи топырақ;адамдарға арналған жасанды (қалдықтарды және адам қызметінің араласқан) елдi мекендердегі топырақ;жасанды көгал жер (асфальт, қиыршық тас, бетон, және т.б.).Әрбір топырақ минералды, ауа және топырақ микроорганизмдерінен, органикалық және органикалық-қосылыстардан тұрады.

20. Топырақтың гигиеналық және биологиялық маңызын түсіндіріңіз. Бұрыннан топырақ сау және сау емес болып бөлінеді. Сау дегеніміз – құрғақ топырақты, желдетілетін жерлерді атаймыз. Сау емес топыраққа суға бататын, суық, шикі, бұлт жиі кездесетін территориялар жатады. Сондықтан топырақ халық денсаулығы және жергілікті жерлердің жақсы жағдайы үшін үлкен гигиеналық мағынаға ие: 1) табиғи және жасанды биогеохимиялық провинцилардың түзілуінде маңызды фактор болып табылады, олар халық арасындағы эндемикалық аурулардың пайда болуы мен алдын алуда алдыңғы орынға ие. 2) қоршаған орта жүйесінде айналымды қамтамасыз ететін – химиялық және радиоактивті қосындылардың адамы, ол халық шаруашылығында, экзогенді химиялық заттарда, авиа – және автотранспорттарда қолданылады. 3) атмосфералық ауаның, жерасты және жерүсті суларының, өсімдіктердің химиялық және биологиялық ластану көзінің бір түрі болып табылады. 4) инфекциялық аурулар мен инвазиялар таралуының факторы; 5) сұйық және қатты қалдықтарды залалсыздандырудың табиғи және ең тиміді ортасы. Топырақ ауасы малөсіру ауасымен тығыз байланыста, сондықтан ауаның газды құрамы мен ылғалдылығына әсер етеді; Органикалық заттарға бай топырақта сапрофитті және патогенді микроорганизмдер көп болады (бакетриялар, қарапайымдылар, саңырауқұлақтар) және гельминттер (геогельминттер мен биогельминттер) мен насекомдардың ( жануарлардың ішкі және сыртқы паразиттері) жұмыртқалары дамиды.