46.Климовтың кәсіп формуласына кесте құрыңыз.

Адам іс-әрекетінің алғашқы тарихи түрі – еңбек болып табылады. Ал еңбек әрекетіне араласқан адамның басты ерекшеліктерінің бірі – оның еңбекке қабілеттілігі, ал кез келген еңбек түрі іс-әрекет болып табылады. Адам, еңбектің қай түрімен айналысса да, өмірге ең алдымен қайраткер, іскер және жасампаз болып келеді. Оның арнайы әрекеті еңбекте, еңбек іс-әрекетінің актісі түрінде қалыптасады. Белгілі бір қоғамдық функцияларды атқаратын әрекеттердің жиынтығы еңбек әрекетінің белгілі бір түрін құрайды.

Еңбек дегеніміз – адамдардың материалдық және рухани қажетін қанағаттандыратын қоғамдық пайдалы өнім өндіруге бағытталған іс-әрекет. Еңбек өнімдерін жасауға қатынасу арқылы адам өмір сүріп отырған өндірістік қатынастар жүйесіне араласады. Бұл екі фактор еңбек әрекетіне көзқарас пен еңбек мотивін қалыптастырады. Еңбек іс-әрекетінің психологиялық ерекшеліктері төмендегі мәселелер қарастырады:

1. кәсіби іс-әрекеттің нақты түрлерінің психологиялық ерекшеліктері (оның құралы, жағдайы, мазмұны ұйымдасытырлуы, қателер талдауы, мамандықтың жіктелінуі және тб.);

2. еңбектің қауіпсізідігіне, сенімділігіне, құндылығына адамның индивидуалды-психологиялық ерекшеліктерінің ықпалы;

3. адамның кәсіби жарамдылығының қалыптасуының психологиялық заңдылықтары (еңбекке кәсіби бағдар, кәсіби іріктеу, кәсіби дайындық, бейімделу );

4. еңбек субьектісінің қызметтік жағдайы (зорығу, эмоциялық қысым, стресс және тб);

5. адам мен техниканың өзара қатынасының психологиялық заңдылықтары;

6. жаңа техниканы эксплуатациялау және құрастыру процесіндегі инженерлік-психологиялық қамтасыздық (жоба, бағалау).

Е.А.Климов көп жақты факторларға негізделіп «Мамандықтардың төрт қабатты жіктеуін» ұсынды. Бірінші қабаты мамандық типтеріне байланысты бес жүйеден құралған:

1. адам – тірі табиғат – агроном, микробиолог және тб.;

2. адам – техника – слесарь, механик, оператор, тб.;

3. адам-адам – дәрігер, мұғалім, сатушы және тб.;

4. адам –белгі жүйесі – математик, редактор және тб.;

5. адам – көркемдік бейне – дирижор, суретші, артист және тб.

Екінші қабаты еңбектің мақсатына сай үш түрлі класқа топталған:

1. гностикалық мамандық ( грекше — білім) – дегустатор, контролер, социолог тб.;

2. көркемделуші мамандық – малшы-шебер, токарь, мұғалім, бухгалтер тб.;

3. ізденуші мамандық – бақылаушы-ұшқыш, инженер-конструктор, тәрбиеші тб.

Үшінші қабатта еңбектің негігі құралдары арқылы жоғарыдағы мамандықтар бөлінеді:

1. қол еңбек мамандығы;

2. қол-машина еңбек мамандығы;

3. автоматтандырылған және автоматты жүйедегі мамандықтар.

4. еңбектің қызметтік құралдарымен байланысты мамандық;

Төртінші қабатта еңбек жағдайының белгілері бойынша топтастырылады:

1. бірқалыпты микроклиматты бөлмедегі жұмыс – зертханашы, есепші тб.;

2. ашық ауаудағы жұмыс – агроном, инспектор, тб.;

3. ерекше жағдайдағы жұмыс – шахтер, өрт сөндіруші тб.;

4. жоғары жауапкершілікті қажет ететін жұмыс – тәрбиеші, мұғалім, дәрігер.

Психологиялық қызмет орталықтарының мамандары еңбек әрекетіне араласқан адамдармен жұмыс жүргізуде, психодиагностикалау мен коррекциялық іс-шараларды ұйымдастырудың негізгі мақсаты төмендегі жалпы тапсырмаларды шешеді:

– еңбек әрекетіне араласқан адамдардың психикалық дамуының диагностикасы мен мониторингі;

– тұлғалық және интеллектуалды – даму коррекциясы;

– әлеуметтік және психологиялық ерекшеліктері;

– тұлғааралық конфликтілерді алдын алу мен шешуге көмек;

– қосымша білім беруге психологиялық қолдау;

– Тұлғалардың дағдарысты жағдайларына көмек;

– кәсіби кеңес беру мен ағарту.

Сонымен, адамдардың еңбекке араласқан жағдайдағы біріккен іс-әрекеттерінің тиімділігі, көбіне жеке тұлғалық және топтық мүмкіндіктердің қолайлы жүзеге асуына байланысты болады. Ұжымдағы қолайлы іс-әрекет тек оның нәтижелерінің өнімділігіне ғана әсер етпейді, сонымен бірге адамды тұлға ретінде қайта қалыптастырады, оның жаңа мүмкіндіктеріне жол ашады.