2.Св шашты

Америка ғалымдарының зерттеуі бойынша бұлт 3 даму кезеңінен өтеді.

1.будақ бұлт кезеңі.

2.толу кезеңі

3.ыдырау кезеңі.

1. бұлттың ортасында жоғары бағытталган ағын байқалады.оның жылдамдығы өте жоғары болады. Жауын жаумайды.

2. жоғары бағытталған ағын анық байқ.жылдамдығы өзгеруі азаяды. нөсерлі ж-ш байқалады.

3. бұлт ыдырай бастайды. Ортасында анық байқалған төмен бағ ағын байқ. Вертикалды ұзындығы азаяды.

71 St ,Ns

(стратус,нимбостратус)

Stratocumulus сыртқы түрі: сұртүсті бұлт, үлкен толқыннан тұрады, көрінетін жерімен бөлінген н/е үздіксіз сұр толқынды жамылғымен жамылған. Биіктігі:0,5-1,5км. Қалыңдығы:0,2-0,8км. Оптикалық құб мен мөлдірлігі: үздіксіз қатпарлы будақ бұлтынан күн көрінбейді. Шет-шетінен күн көрінуі мүмкін. Сонымен қатар венцы құбылысы байқалады. Жауын:бұл бұлттардың көп түрі жауын-шашын бермейді. Көрінбейтін қатпарлы бұлтынан әлсіз жауын жаууы мүмкін.

Түрі мен түршелері.

3. Sc undulatus-толқынды.

4. Sc trans-көрінетін

5. Sc opacus-тығыз

6. Sc lenticularis-жасымық тәрізді.

4. Sc cumuliformis-будақ тәрізді.

5. Sc castellanus-мұнара тәрізді.

6. Sc diurnalis-күндізгі ағушы

7. Sc vesperalis-кешкі ағушы

8. Sc mamatus-омырау тәрізді

Пайда болуы: жер бетінен 2км биіктіктегі инверсия қабатындағы толқынды қозғалыс, Cu ж/е Cu cong бұлттарының 2км төмен инверсия қабатында сейілуі, желді беткейдегі толқынды қозғалыс.

Nimbostratus сыртқы түрі: қара сұр бұлт қабаты, кейде сарғыш, көк түстермен. Биіктігі 0,1-1км аралығында. Қалыңдығы 2-3км аралығында, кейде 5км оданда жоғары болуы мүмкін. Оптикалық құбылысы: күн мен ай мүлдем көрінбейді. Жауын жауады, кей-кейде мұзды жаңбыр жауады.

Пайда болуы: ауаның фронт сызығында, фронтальді иілуде көтерілуші қозғалыстың бойлай жылжып сууында байқалады

72 Ac Cc

(алтокумулус,стратокумулус)

Ортанғы қабат бұлттарының жалпы сыртқы түрі: пластинадан н/е мақтадан тұратын, ақ кейде сұр, көк түсті толқынды бұлт. Әдетте соңғысы көгілдір аспан жарықтығымен бөлінген, бірақ кейде біртекті үздіксіз жамылғымен араласады. Биіктігі 2-ден 6 км аралығы. Қалыңдығы 200-700 м. Оптикалық құбылыс пен мөлдірлігі: жіңішке Ас шетінде күн мен ай жарықтанады. Сонымен қатар оның айналасында жиі венцы байқалады. Тығыздалған орталық бөлігінде ай мен күн жарықтанбайды немесе өте әлсіз жарықтанады. Жауын-шашын: Ас кейде жеке тамшы н/е қар жаууы мүмкін. Ac vir сыпырғыш тәрізді жауын сызығы байқалып, бірақ жауын жерге жетпейді.

Түрлері мен түршелері

3. Ac undulates- толқынды. Әр түрлі созылымды қатпарлармен орналасады. Кейде жеке бұлттылық жамылғысы участогында байқ.

5. Ac translucidus- жарықтандырушы. Әр түрлі біртекті емес тығыздықтылығымен сипатталады.

6. Ac opacus- жарықтанбайтын. Тығыз толық үздіксіз қабат құрып, қара толқынды болады.

7. Ac lenticularis- жасымық тәрізді. Жеке тығыз бұлттар

8. Ac inhomogenus- біртекті емес. Бұл бұлттарды тегіс емес деп атайды.

4. Ac cumuliformis- будақ тәрізді. Толықтырылған н/е бірге жинақталған жоғарғы будақ бұлт.

5. Ac floccus- мақта тәрізді. Өз түрін қасиеттерін салыстырмалы түрде тез өзгертеді.

6. Ac castellanus- ғимарат тәрізді. Ақ н/е сұр түсті бұлт қабаты.

7. Ac cumulogenitus- будақ бұлттардан п.б қуатты

8. Ac virga- жауын түсу сызығымен сипатталады.

Пайда болу процесі:

5. Толқынды қозғалыстар инверсия жоғарғы шекарасында, толқынды қозғалыстар әлсіз қисықты фронтальді беткейде.

6. Толқынды қозғалыстар тау кедергісі әсерінен

7. Қуатты будақ бұлттың жайылуы 2-5км қабатта, әсіресе инверсия болғанда.

8. Конвективті ауа қозғалысы 2км қабаттан жоғарыда

Cirrocumulus (Сс) шарбы-будақ бұлттары

Сыртқы түрі: өте жіңішке, толқындардан құралған ақшыл жіңішке бұлттар.

Биіктігі: 6-8 км

Қалыңдығы: 200-400м-дан аспайды.

Оптикалық құбылыстар: Күн, ай жұлдыз жақсы жарықтанады. Көк аспан бұлттар арасынан көгідір көрініс береді. Жауын-шашын жаумайды.

Түрлері мен түршелер

1. Cc undulatus толқын тәрзді шарбы-будақ

Бұл өте жіңішке, жіңішке толқындар аздаған жоталардың кездесуімен ерекшеленеді.

Түршесі: Cc lenticularis жасымық тәрізді Талшықтар тарамдалып келген жасымық тәрізді бұлттар.

2. Cc cumuliformus жеке-жеке будақ бөлшектер құралған бұлттар. Құрылымында таяқшалары вертикальді тарамдалған.

Түршесі: Cc flocus мақта тәрізді бұлт.

Жіңішке, нәзік құрылымдардан тұратын мақта сипаттағы мөлдір, жылтыраған бұлт.

Пайда болуы: Cc бұлттары жоғарғы тропосферадағы толқынды қозғалыстар әсерінен пайда болады. Әдетте Cc жоғарғы салқын фронтты шептерде аңықталады.

73 As-тың Cs-тан айырым белгілері

(алтостратустың циростратустан)

Altostratus

Cыртқы түрі: сұр ж/е көк біртекті бұлт. Жер-жерімен аздап талшықты, жауын түсу сызығын құрады. Биіктігі: 3-5км аралығында. Қалыңдығы: орташа1км, кейде 2км. Оптикалық құбылысы: күн мен ай бұлттан әлсіз көрінеді. Жауын-шашын: жауады. Оңтүстік, орта ендіктерде жерге жетпей буланып кетеді. Ал қыста жиі қар жауады.

Түрі мен түршелері

3. As nebulosus- тұмантәрізді, біртекті сұр қабат түрінде.

4. As undulates- толқын тәрізді

4. As translucidus-көрінетін қатпарлы шарбы бұлттарына ұқсас,

5. As opacus-көрінбейтін. Біртекті сұр түсті бұлт жамылғысы.

6. As precipitans-жауын беретін. Әдетте интенсивтілігі төмен болады.

Пайда болуы

Әдетте салқындау нәтижесінде, кіруші қозғалысында п.б. Бұл процес әдетте жылы ауа келуімен, ж/е оның жоғары көтерілуімен байланысты. Бірінші негізді суық фронтта байқалады.

Ci stratus шарбы қатпарлы бұлт

Сыртқы пішіні: ақ және көгілдір жартылай мөлдір бірыңғай тегіс бұлттар. Аспанда толықтай жауып жатады. Биіктігі:6-8 км. Арктикалық аудандарда өте төмен орналасқан. Қалыңдығы: 100 м-ден бірнеше км-ге дейін созылады. Оптикалық құбылыстар: күнді, айды жарықтандырады. Жұлдыздарды сирек жақсы жарықтандырады. Көк аспан әлсіз көрінеді. Гало құбылысы байқалады.Жауын-шашын жер бетіне жетпейді. Тек өте төмен температура жағдайларында (Шығыс Сібірде) мұз инелері мен әлсіз мөлшердегі қар құбылыс байқалады. Түрлері. (Түршелерге бөлінбейді )

1. Cs fibratus (Cs fib) – шарбы-қатпарлы жіп тәрізді бұлттар Ақ түсті жіп тәрізді құрылым.

2. Cs nebulosus (Cs neb) – шарбы-қатпарлы тұман тәрізді бұлттар Бірыңғай тегіс ақ және көгілдір түсті жабын. Пайда болу процесі: Cs атмосфералық фронт шептерінде тропосфераның жоғарғы қабаттарында ауаның адибатты салқындауы кезінде пайда болады.

74 Cu-тың Cb-тан айырмасы

(кумулустын кумулонимбустан)

Негізінде будақ бұлттар тығыз вертикалды жақсы дамыған, жоғары жағы мұнара тәрәздес ақшыл. Будақ бұлтының вертикалды ұзындығы атмос-дағы бөгет қабаттарға бағынышты. Егер де бөгет қабаты конденсация деңгейіне жақын орн, онда будақ жіңішке дамиды. Егер де инверсия қабатының ж/е конденсация деңгейінен ара қашықтығы бірталай б/са, онда Сu med . Егер инверсия қабаты өте жоғары орналасса Cu cong яғни егер де вертикалды ұзындығы горизонталды ұзындығынан кіші б/са:

Н Cu hum H→L-Cu med H≪L-Cu cong

Cu hum- жақсы ауа райы бұлттары (будақ жіңішке бұлт). Яғни олар әдетте жылдың жылы мезгілінде ж/е жақсы ауа райы кезінде байқ. Негізінде осы бұлттар таңертеңгі сағаттарда п.б. осы бұлттардың ең көп дамуы түсте байқалады. Ал кешке шамамен 19-да ыдырап кетеді. Будақ бұлттардың ортасында қарқынды жоғ бағытталған ағындар байқ, ал шет жағында төмен бағ ағындар байқ. Будақ бұлттың дамуына байланысты вертикалды ағынның сипаты өзгеруі мүмкін. Будақ жіңішке бұлттың орта жағ жоғ бағытталған ағын байқалады ж/е олардың жылдамдығы төбесіне қарай біртіндеп өседі. Бірақ осы бұлттарда жоғарғы бағ ағынның маңызды өзгеруі байқ. Яғни жылдамдығы ең басында өседі. Содан кейін азаяды. Кейбір жағ 0-ге ауысады.

Cu med- екінші кезеңде жоғарғы бағ ағындар өзгеруі аз білінеді. Кейбір кездерде осы бұлттарда жоғ бағ ағындар жылдамдығы 6м/с жетеді.

Cu cong- анық көрсетілген жоғары ағын байқалады. Жылдамдығы 15м/с. Будақ қалың бұлты будақ жауын бұлтына ауысады. Осы кезде жауын-шашын түсуі байқалады. Будақ қалың бұлттардың ортаңғы жағында төмен бағ ағын да байқ. Қоңыржай ендікте жаун сирек береді. Ал экваторда нөсерлі жауын-шашын түседі. Cb айырмашылығы жауын-шашын жаумайды.

Св-будақ бұлттардың ары қарай дамуынан п.б. олар мұнара н/е тау тәріздес. Вертикалды жақсы дамыған. Жоғарғы жағы құрылымы талшықты, ал төменгі бөлігі қара түсті, бұйра болып келеді.Будақ жауын бұлтынан нөсерлі ж-ш п.б. белгілі бір жағдайда бұршақ түседі. Будақ жаңбыр бұлтының жоғарғы жағы мұз кристалдан тұратын бұршақ дамуы мүмкін.Будақ жауын бұлтының негізгі екі түрі байқалады.

1. Св тақыр.