57. Маржан бұлттар.

Маржан бұлттары түрі бойынша шарбы, шарбы будақ бұлттарға сәйкес, бірақ сонымен қатар осы бұлттар жарқырау түрімен ерекшеленеді. Күн көкжиектен төмендеген сайын жарқырауы өзгереді. Шамамен 2-3сағ. Күн батқан соң олар қайтадан жарықтанады. Таңатар кезде олар қайтадан жарықтанады. Маржан бұлт/ң орналасу биіктіктері 14-22км 17-32 км сонд/н осы бұлттардың орналасу биіктігіне байланысты стратосфералық бұлтттар деп аталады. Маржан бұлттар өте сирек байқалады. Кейбір жылдарда олар байқалмауы да мүмкін. Маржан бұлттары 14-22км температура 200 К⁰ жоғары емес төмен болғ. Пайда болған осы бұлттар бөлшектердің үстінде конд/я процесің арқылы пайда болады. Зерттеулер бойынша маржан бұлттар әдетте 2 мкм болатын біркелкі бөлшектерден тұрады. Жарқырау түсі дифракция құбылысына байл/ы. Маржан бұлттары күндізгі жағдайда және ымыртта да байқалуы мүмкін . Ымырттағы маржан бұлт. Қайталанушылығы жоғары көптеген зерттеулер бойынша маржан бұлттар түрлі бөлшектерден және әр түрлі температурада пайда болады. Температура 180 K жоғары болған жағдайда бөлшектер азот қышқылынан тұрады деп болжанған. Ал бөлшектердің мөлшері 0,5 – 0,7 мкм. Ал формасы сфералық болып табылады. Оларды бірінші типті бөлшектері деп аталады. Екінші типті бөлшектер қату температурасын төмен болады. Температурасы 188 К⁰ төмен п.б. және өз табиғаты б/ша шарбы бұлттардың кристалдарына ұқсас болып келеді. Полярлы стратосфералық бұлттардың пайда болуы өте төмен температуралар болған жағдай кезінде сәйкес.Солт. жарты шарда маржан бұлттары қаңтар ақпан, ал оңт. жарты шарда шілде тамызда байқалады. Яғни маржан бұлттар қыста байқалады.

58.Еркін атмосферада ауаның салқындауына алып келетін негізгі себептер.

Атмосфералық жауын-шашын деп жер бетiне атмосферадағы бұлттардан жауатын су тамшылары (жаңбыр) мен мұз кристалдарын (қар, бұршақ) айтады. Метеорологияда жауын мөлшерiн миллиметр су қабатымен (мм) өлшейдi. Ауданы 1 м² беткейге жауған 1 мм су қабатының салмағы 1 кг-ға тең. Қатты күйдегi жауын-шашындар ерiтiлiп барып өлшенедi. Жауын-шашынның екiншi маңызды сипаттамасы – оның қарқындылығы, яғни бiрлiк уақыт аралығында жауған жауын мөлшерi (мм/мин). Жауын-шашын қарқындылығына байланысты саябыр, орташа жəне қарқынды болып бөлiнедi.

Жауын-шашынның мынадай түрлерi ажыратылады:

1. Қатты жауын-шашындар (қар, нөсерлі қар, қар жармасы, қар қиыршығы, мұз жармасы, мұзды жаңбыр, бұршақ, мұз инелері);

2. Сұйық шауын-шашындар (жаңбыр, нөсерлі жаңбыр, сiркiреуiк);

3. Аралас шауын-шашындар (дымқыл жабысқақ қар, нөсерлі жабысқақ қар).

Синоптикалық пайда болу жағдайына байланысты жауын-шашындар массаiшi жəне шептiк болып екiге бөлiнедi:

1. Массаiшi жауын-шашындары бiртектi ауа массасы iшiнде пайда болады. Тұрақты

стратификациялы жылы ауа массасындағы қатпарлы (St) бұлттардан сiркiреуiк, қалың қатпарлы-будақ (Sc) бұлтынан кейде саябыр ақ жауын жаууы мүмкiн. Тұрақсыз стратификациялы салқын ауа массасы бұлттарынан нөсер жауын жауады;

2. Фронттык жауын-шашындар атмосфералық фронттардың өтуiмен байланысты. Жылы фронтқа ақ жауын, салқын фронқа нөсер жауын сəйкес келедi. Бiрақ, бiрiншi негiздi салқын фронт өткенде жауын нөсерлеп бастап, ақ жауынға ұласады.

Физикалық құрылу жағдайына жəне жауу сипатына байланысты жауын-шашындар сiркiреуiк, ақ жауын жəне нөсер болып бөлiнедi:

1. Сiркiреуiк жауын кiшi өлшемдi (0,05 - 0,5 мм) тамшылардан немесе қар қиыршығынан тұрады, қарқындылығы саябырлы болады. Олар қатпарлы (St) жəне кейде қатпарлы-будақ (Sc) бұлттарынан жауады;

2. Ақ жауынның қарқындылығы орташа, ұзақ уақыт үлкен территорияға жауады. Ақ жауын көбiне шептiк бұлттар жүйесiндегi қатпарлы-жаңбыр (Ns) жəне қыста биiк-қатпарлы (As), кейде қатпарлы-будақ (Sc) бұлттарынан жауады;

3. Нөсер жауынның қарқындылығы өте күштi (1 мм/мин-тан жоғары) болады жəне қысқа уақытта, кiшкентай территорияға жауады. Нөсер жауын будақ-жаңбыр (Cb) бұлтынан жауады. Жазда кейде бұршақ араласып жауады, күн күркiрейдi. Қыстың күнi iрi қар үлпегiнен тұратын қалың жауған қарды нөсерлi деп атайды.

Егер бұлт тамшылары (кристалдары) белгілі себептермен іріленіп, салмақтары өсіп, ауаның жоғары бағытталған қозғалысы оларды қалқытып ұстап тұра алмайтын болса, онда ол бұлттан жауын жауады. Бұлт тамшылары конденсациялық, сублимациялық жəне каогуляциялық жолдармен іріленеді. Тамшылар жауын болып түсетін размерге дейін конденсациялық жолмен ірілене алмайды. Ондай жолмен тек майда тамшылар пайда болады. Конденсация нəтижесінде тамшы үстіне су қосылып размері 0,1 мм-ге дейін жылдам өседі, ал одан ірі тамшылар пайда болу үшін өте ұзақ уақыт қажет. Майда жəне ірі тамшылардың үстінде қанығу қысымы əртүрлі болатындықтан размерлері əртүрлі тамшылардан тұратын бұлттарда конденсациялық ірілену процесі қарқындырақ жүреді. Майда тамшы үстіндегі ауадағы су буының қанығу қысымы ірі тамшы үстіндегіден үлкенірек болады. Су буының белгілі бір нақты парциальді қысымы кезінде кіші тамшы үшін ондай ауа қанықпаған, ал ірі тамшы үшін қанығып кеткен болып шығады. Сондықтан майда тамшы буланады да, су буы ірі тамшы үстіне конденсацияланып қонады, яғни су кіші тамшыдан ірі тамшыға тасымалданады.

Бұлттылық бөлшектері ж-ш бөлшектеріне өсу үшін екі кезеңнен өтуі керек. 1-шісі конденсация немесе сублимация 2-шісі каогуляция.

Бұл ірілену процесі кезінде конденсация нәтижесінде тамшы үстінде су қосылып һлшемі 0,1мм дейін жылдам өседі. Ал одан қарай әрә тамшылар пайда болу үшін конденсация процесі арқылы өте ұзақ уақыт керек болады. Майда және ірі тамшылардан үстінде қанығу қысымы әр түрлі болғандықтан өлшемдері әртүрлі тамшылардан тұратын бұлттылық конденсация ірілену процесі қарқынды жүреді. Майда тамшы үстіндегі ауадағы су буының қанығу қысымы ірі тамшылардың үстіне қарағанда үлкенірек болады. Сондықтан майда тамшылар буланады да су буы ірі тамшы үстіне конденсацияланып қонады. Яғни су кіші тамшыдан ірі тамшыға тасымалданады. Бұлттылық тамшылардың конденсациялық өсуі бұлт ішінде қанығу жағдайы байқалған кезінде мүмкін болады. Және келесі теңдеумен анықталады: