39. Кристалды бұлттардың құрылымы

Бұлт — атмосферада қалқыған өте ұсақ су буы тамшыларының және мұз кристалдарының жиынтық жүйесі. Ол жер бетінен 2 — 18 км-ге дейінгі биіктікте атмосфераның төмен бөлігінде (тропосфера) құралады. Бұлттар ауа құрамындағы су буының қоюлануы нәтижесінде пайда болады. Бұлттарды құрайтын су түйіршіктерінің және мұз кристалдарының көлемі ұлғайып, олар бұлттардан бөлініп, атмосферадан жауын-шашын түрінде (жаңбыр, қар, ұлпа, бұршақ т.б.) жер бетіне түседі.

Бұлттылықтың климатқа әсерi көп. Ол Жер бетiнiң жылу айналымына әсерiн тигiзедi: тiкелей күн радиациясын көрсетедi, және де сонымен қатар оның жер бетiне тарауын азайтады, шашырауын көбейтедi, эффективтi сәулеленуiн азайтады, жарықтану шартын өзгертедi. Қазipгi заманғы ұшақтар бұлттың ортаңғы ярусынан жоғары, тiптi жоғарғы ярусынан да жоғары ұшады, сонда бұлттылық ұшақтың ұшуына және қонуына, сонымен қатар бағытына кедергi жасайды. Тәулiктiк бұлттылық күрделi, және ол бұлттың түрiне байланысты болып келедi. 

Агрегаттық күйі көп жағдайда көзбен шамалап анықталады. Ол бойынша бұлттарда тамшылары бар жоғы анықталады. Кейде нақтылау үшін қосымша ерекшеленетінін де ескеру қажет. Температура 0 градус жоғары немесе төмен оптикалық кұбылыста ұшақтардың мұздануы және т.б. -10°С температура барлық бұлттар су тамшысынан тұрады, тек кейде ғана онда қар ұшқын мен бұрыштарында байқалады.

Кристалды бұлттар – тек мұз кристалдарынан тұратын бұлт. Ол өз ішінде түр пішініне байланысты бірнеше топқа бөлінеді деп қарастыруымызға болады. Жабысқақ қар, бұршақ, қиыршықты қар және т.б. кристалды бұлттардың ерекшеліктері басқа жауын түріне қарағанда өз ішінде олар тығыз орналасады. Бір-бірімен берік байланыста болады. Олар көбінесе төменгі температурада бұлттарда су тамшыларының қатуы нәтижесінде пайда болады. Олардың пішіндері көбіне жұлдызша тәрізді болып келеді, соның салдарынан жер бетіне горизонтальды беткейге түскен кристалды бұл жауын түрі бір-бірімен жанаса байланысып жер бетін алып жатады. Оның мөлшерін балдық шкаламен есептейміз. Түгел алып жатқан аумақтың максималды көрсеткіші 10 балл.

40. Аралас бұлттардың құрылымы

Бұлт — атмосферада қалқыған өте ұсақ су буы тамшыларының және мұз кристалдарының жиынтық жүйесі. Ол жер бетінен 2 — 18 км-ге дейінгі биіктікте атмосфераның төмен бөлігінде (тропосфера) құралады. Бұлттар ауа құрамындағы су буының қоюлануы нәтижесінде пайда болады. Бұлттарды құрайтын су түйіршіктерінің және мұз кристалдарының көлемі ұлғайып, олар бұлттардан бөлініп, атмосферадан жауын-шашын түрінде (жаңбыр, қар, ұлпа, бұршақ т.б.) жер бетіне түседі.

Аралас салқындаған су тамшылары мен мұз кристалдарынан тұратын бұлттар. Сулы бұлттар жылдың жылы мезгілінде қоңыржай ендікте, негізенен тропосфераның төменгі бөлігінде, ал аралас бұлттар оның ортаңғы бөлігінде, ал мұзды бұлттар жоғарғы бөлігінде орналасады. Жылдың суық мезгілінде ауаның және жер бетінің өте төмен температурада мұзды бұлттар төменгі тропосферада байқалуы мүмкін. Қоңыржай ендіктерде бұл бұлттардың үш түрі де атмосфера ағындары бірдей бөліктерде кездеседі. Салқындаған тамшылары жоқ

Аралас бұлттар көбінесе бұлттың жоғарғы қабатында тамшылардың қату нәтижесінде және бұлттардың төбесі мұз бөлшектерінен тұратын шарбы бұлтқа жеткенде пайда болады. Мұндай бұлттарға ең алдымен Cum Nb, Cum St жатады.

Салқындаған тамшылар жоқ сулы бұлттар әрқашанда 0°С изотермадан төмен орналасқан. Оларға жылдың жылы мезгілінде төменгі бұлт көбінесе стратус, стратокумулус, нимбостратус, кумулус барлық түрлері, ал тропикте кумулус, нимбуласус жатады. Салқындаған су тамшылары көбінесе ортаңғы бұлт қабаттарында алтостратус алтокумулус, ал қыста стратус, стратокумулс, кумулусконгестус кездеседі. Олар барлық бұлттарды емес, тек емес 0 изотермадан орналасқан бөлігінде болуы мүмкін. Салқын тамшылар көбінесе аралас бұлттарда кездеседі. Олардың болуы жауын-шашын пайда болуында үлкен рөл атқарады. Мұзды бұлттар негізінен әрқашан да жоғарғы қабатта орналасады. Бұл Cir cus, Cir St, ал қысқы уақытта төменгі бұлттарда жауын-шашын олардың қалыптасуына негізгі шарт болады. -40°С төмен температура тасымалданады. Бұл температура кезінде су буының тікелей сублимациялануы жүреді. -15°С -20°С температура кезінде мұзды бұлттар салқын тамшының қату нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Одан басқа егер сулы салқындаған бұлттар кристалдарынан тұратын ауа қабатына түсетін болса, онда соңғылары өсе бастайды немесе түсіп кетеді, не болмаса көп болса сақталады. Ал ол кезде салқындаған тамшылар су мен мұз үстіндегі қысым айырмашылық әсерінен болған булану нәтижесінде жоғары көтеріледі.