3.3 Жоспарлаудың бағдарламалы мақсаттық әдісі экономикалық талдау әдісі

Мақсаттық кешендік бағдарламаларды әзірлеу үшін өзге әдістермен бірге бағдарламалы мақсаттық әдіс пайдаланылады.

Әдістермен олардың топтарының келтірілген тізбесі толық емес екендігін атап өту керек.Дүниежүзілік проктикада кеңінен таралған әдістерді қарстырайық Сарапшылық бағалау негізіндегі жоспарлаудың негізгі идеясы бағалаудың сандық әдістері және алынған нәтижелерді өңдлеумен ұштасатыра отырып адамның түйсік логикалық ойлаудың ұтымды рәсімдерін құрудан тұрады.

Өзге әдістерге қарағанда бағдарламалы мақсаттық әдіс баршама жаңа және оңша әзірленбеген болып табылады.Ол бұрыннан белгілі болып ГОЭЛРО жоспарын әзірлеген кезде алғаш рет пайдаланылсада тек соңғы жылдары ғана кеңінен тарала бастады.БМӘ нормативтік баланстық және эконгомика математикалық әдістермен тығыз байланысты , түпкі қажеттіліктерді бағалаудан бастап, оларға жетудің тиімді жолдары мен құралдарын және ресурстық қамтамасыз етуді одан әрі іздеу және анықтау кезіндегі экономика дамуының мақсаттарына сүйене отырып жоспар әзі рлеуді ұйғарады.Осы әдістің көмегімен жоспарлаудың басымдылығы қағидасы іске асады.БМӘ мәні әлеуметтік ,экономикалық және ғылыми техникалық дамудың негізгі мақсаттарын іріктеу оларды пайдаланудың тиімділшігін ескере отырып ресурстармен теңдестіріпе қамтамсасыз еткен кезде ойлаған мерзімдерде оларға жетуі жөніндегі өзара ұштастырылған шараларды әзірлеуден тұрады.

БМӘ құжат түрінде келтірілген мақсаттық кешенді бағдарламаларды әізірлеген кезде қолданылады .Оны ресурстар ,орындаушылар және жүзеге асыру мерзімдері бойынша ұштастырылған ғылыми зерттеу ,өндірістік ұйымдық шаруашылық әлеуметтік және өзге де тапсырмалар мен шаралар бейнеленеді.

3.4 Математика экономикалық әдістер. Нормативтік әдіс.

Экономикалық және әлеуметтік үдерістерді болжау мен жоспарлауда пайдаланылатын маңызды экономика математикалық әдістер ішінен салаарлық баланс әдісін, оңтайландыру әдісін сиплекс әдіс және т.б. корреляциялық регрессивтік әдісті атап өткен жөг.

Салаарлық баланс әдісі бұрынғы КСРО мамандарымен негізделіп шетелде дамыған АҚШ та В.Леонтьевпен салаарлық балансты әзірлеу қағидаларына сүйенеді.Салаарлық баланс үлгі негізіндегі әдісті пайдалану түпкі қажеттілікке сүйене отырып ,эономика мен оның салалық құрылымының дамуын жоспарлауды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Салаарлық балансты әзірлеу үдеріс бірқатар бірізді кезеңдерге бөлінеді:

1)болжамдық кезеңдегі өнімді қызметті түпкі пайдалануды ң көлемі мен салалық құрылын анықтау;

2) болжамдық кезеңдегі әрбір сала бойынша тікелей материалдық шығындардың коэффицентін әзірлеу;

3)өнімнің қызметің түпкі пайдалану бірлігінің өндірісіне толық шығындардың юкоэффицентін есептеу;

4)толық шығындар коэффиценті мен оның түпкі пайдаланылуының ойластырылған көлеміне сүйене отырып ,әрбір сала бойынша өнім қызмет өндірісінің болжанатын көлемін анықтау;

5)әрбір сала бойынша аралық тұтыну мен түпкі пайдалануды бөле отырып өнім қызмет шығарудың құрылымын қалыптастыру;

Оңтайландыру әдістері не сызықтық сиплекс әдіс және тұтас сандық бағдарламалау жатады.Оңтайландыру әдістерінің көмегімен ресурстарды пайдаланудың және өнімге деген қажеттілікті қанағаттандырудың , өндіргіш күштерді орналастырудың ,тұтынушыларға жабдықтаушыларды ұтымды бекіту мен қзге міндеттерді шешудің оңтайлы нұсқаларын таңдау мүмкіндігі туады.

Оңтайландырылған есептер ЭЕМ және бағдарламалардың арнайы пакеттерін пайдалана отырып ,бастапқы ақпарат пен экономика математикалық үлгілерді әзірлеу негізінде жүзеге асырылады.Онда шығындар коэффиценттері ,шектеулердің тұрпатыпен векторы сондай ақ мақсатты функция коэффиценттері көрсетілетін матрица бағдарламалы түрде қалыптастырылады.Оңтайландыру әдістерінің көмегімен оның барысында белгіленген шектеулер аясында мақсатты функцияға сәйкес оңтайлы нұсқаны таңдау жүзеге асырылатын есеп жүргізіледі.

Оңтайлы есептеу нәтижелері ұсыныс берушілік сипатта болады.Өзгеретін жағдайдарға байланысты өнімге деген сұраныс ,ресурстар бойынша шектеулерді өзгерте отырып, көптеген есептеулер жүргізуге болады.Сұхбаттық режимде ДЭЕМ мен жұмыцс істеу арқылы ықыласты нәтижеге жетуге болады.

Корреляциялық регрессивтік әдістің мәні көрсеткіштің түрлі факторларға тәуелділігін анықтаудан тұрады.Бұл әдіс болжанатын көрсеткіш пен оған ісер ететін факторлар арсындағы корреляциялық байланысының бар екендігін табу байланыс нысаннын анықтау теңдікті құру және оның негізінде болжам жасауды ұйғарады.Байланыс нысаны бір белгі мәнінің басқасының өзгеруін сипаттайды.

Баланстық әдіс түсу көздері бойынша ресурстарды сипаттайтын бір бөлігі оларда жұмсаудың барлық бағыттары бойынша бөлуді пайдалануды көрсететін өзгерісіне тең болатын көрсеткіштер жүйесін білдіретін баланстар әзірлеуді ұйғарады.