83.Интерметалит негізіндегі қорытпалар. Реттелген интерметалитті материалдар. Легірленген интерметалитті қорытпалар. Алу әдістері, қасиеттері, құрылымы, ентаңбалануы және қолдану аймағы.

• Интерметалли́д (интерметаллиттік қорытпа) — бір немесе бірнеше металдардың химиялық қорытпасы.Интерметаллидтер басқа қорытпалар сияқты да компонентері арасында фиксалық арақашықтық сақтайды.Интерметаллидтер жоғары қатылыққа ие және химиялық тұрақты болып табылады.Көп интерметаллидтер басқа металдарға қарағанда көбіне жоғары температураларға тұрақты болады. Көп интерметаллидтер морт келеді,себебі,олардың атом аралық торлары металды емес, бірақ ковалентті немесе ионды болып кетеді.мысалыCsAu),кейбір интерметаллидтер жартылай өткізгіш болады.Титан никелі , яғни, «нитинол», шынықтырудан кейін механикалық деформацияланады,бірақ,қыздыру кезінде қайта қалпына келу қасиетіне ие болып табылады, реакция интерметаллидтер

• Магнийлық интерметаллидер: MgB₂;MgZn; MgY; MgTl; AgMg; Mg₂Ge; Mg₂Sn; Mg₃Sb₂;

• Натрий-қорғасынды интерметаллидтер: NaSn₃; NaSn₂; NaSn; Na₄Sn₃; Na₂Sn; Na₄Sn;

• басқа да : Au₄Al; Cu₂MnAl; Cu₉Al₄; NiTe₂SmCo₅; Fe₃Ni; Ni₂In; LaNi₅; CeMg₁₂; Nb₃Sn; Ni₃Al; Ni₃Nb; Ti₃Al; Al₂Cu; K₄Pb; и многие другие.

84. Салқындату кезіндегі болаттың қатты күйіндегі металлографиялық түрленулер.

Суықтай түрөзгерту металқалыптары жоғары айнымалы жүктемелер жағдайында жұмыс iстейдi, мортты қираудың, аз айналымды қажу мен қысылу үлесiнен (созымды түрөзгерудiң) пошымы мен өлшемдерiнiң өзгеруiнiң және тозудың салдарынан iстен шығады. Сондықтан әдеттегі температуралардаметалды созымды түрөзгертетiн металқалыптарды жасау үшiн пайдаланылатын болаттар жоғары қаттылыққа, тозу берiктiгiне және жеткiлiктi тұтқырлығымен үйлескен берiктiкке ие болуы тиiс. Үлкен жылдамдықпен түрөзгерту iсамалында металқалыптар 200-350 С дейiн қызады, сондықтан бұл сыныптың болаттары жылуға төзiмдi болуы тиiс. Iрi металқалыптар үшiн жоғары қыздырылғыштық пен аздаған көлемдiк өзгерулердi шынықтыруда қамтамасыз ету қажет. Егер жылумен өңдеу iсамалында металқалыптың күрделi пiшiндемесi бұрмаланатын болса, онда қажеттi өлшемдерiне дейiн металқалыпты жеткiзу қажет, бұл әрдайым iске аспайды. Ең жиi қолданылатын болаттардың құрамы мен жылумен өңделуi. Жоғары хромды болаттар Х12Ф1, Х12М ледебуриттi сыныпқа жатады және 16-17% карбидтен (Сr, Fe)₇C₃ тұрады. Болаттар жоғары тозу берiктiгiне ие және майда шынықтыруда аз түрөзгередi, бұл күрделi пошымымен металқалыптар үшiн маңызды.

Молибден мен ванадий Х12Ф1 және Х12М болаттарында ұсақ түйiрдi сақтауға мүмкiндiк бередi. Екi болат та салқындатылған аустениттiң жоғары тұрақтылығына ие, демек, жақсы қыздырылғыштыққа. Х12Ф1 болаты 150-180 мм дейiн қыздырылады, ал Х12М болаты- майда суытқанда 200мм дейiн. Жоғары хромды болаттардың кемшiлiгi жасытылған күйжайында (207-269НВ) кесумен өңделуiнiң қиындығында және бiрден карбидтiк бiртектi емес (карбидтерiнiң iрi жиналуы, карбидтiк тор, карбидтiк жолақтық) бiлiнгенде механикалыќ қасиеттерiнiң төмендеуiнде. Х6ВФ болаты аз карбидтiк бiртектi емеске ие, ол жоғары механикалыќ берiктiгiмен және тозуға қарсыластығымен аспаптар үшiн пайдаланылады (домалататын бұрандаойғыштар, тiстi доңғалақтарды суықтай домалататын домалатқыштар, т.б.). Х6ВФ болаттың қыздырылғыштығы аз, 70-80 мм аспайды.

7ХГ2ВМ болаты жоғары қыздырылғыштық пен суарылғыш-тықты ең аз көлемдiк өзгерулермен шынықтыруда үйлесiмдi бiрiккен. Ол 100-110 мм дейiн қималарында майда, ыстық орталарда және ауада суытқанда 5960HRC қаттылықты алады. Болат көтерiңкi соққы тұтқырлығына ие.

Созымды түрөзгеруге көтерiңкi қарсыластығымен болат қажет болған жағдайда 6Х6В3МФС болатты қолданады М₇С₃, М₂₂С₆ хром карбидтерінің мүмкіндігінше тым толық еруі үшін болат жоғары температурадан суарылады. Болат аустенит түйiрiнiң өсуiне сезiмтал, 520-540С жұмсартады. Жұмсартудан кейiн құрылымында қалдық аустенит жоқ, бұл жақсы тұтқырлығымен созымды түрөзгеруде ең жоғары қарсыластықты қамтамасыз етедi. Болат жоғары тозу беріктігіне ие, әсiресе өскелең жүктемелермен жұмыс iстегенде және карбидтiк бiртектi емеске бейiмдi емес. Кiшкене өлшемiмен (қысым жеткiзгiштiң баскермесi 25 мм дейiн) сығатын металқалыптар үшiн У10, У11, У12, ал үлкен өлшемдерiмен металқалыптар үшiн – Х, ХВСГ, жақсы қыздырылғыштыққа ие болаттар қолданылады.

Көптеген жағдайда суықтай түрөзгертетiн металқалыптарды жасауға тез кесушi болаттар пайдаланылады.