I.I. Мерридиан эллипсі жазықтығындағы жазық тікбұрышты координаттар жүйесі

Меридиан эллипстің бастапқы координаттар жүйесі ретінде(сурет.1) меридиан эллипстің центрі (референц-эллипсойдтың центрі) қолданылады. Х сі эллипсоидтың бойымен жүріп экватр жазықтығында ораналасады. Y осі эллипсоидың кіші жарты осі бойымен жүріп эллипсоидың полярлы осімен сәйкес келеді.

М нүктесінің меридиан эллипсінде екі қиылысымен анықталады:

ОМ₁ = х_М и ММ₁ = у_М

Сурет 1

Хм және Ум координаттары келесі қатынаспен байланысты:

х²м + у²м = 1

а² в²

аталған жүйе теориялық тапсырмаларды орындау кезінде, басқа жүйелер арасындағы ауыспалы болады.

1.2. Вм , Lм геодезиялық координаттар жүйесі

Бұл жүйеде негізгі жазықтық пен бастапқы жазықтық арасындағы есеп болып бастапқы (гринвич) меридиан мен экватор жазықтығы алынады. М нүктесінің эллипсоид бетінде орналасуы В_м және L_м екі бұрышымен орындалады. (сурет 2).

М нүктесінің геодезиялық ендігі В_м – бұл М нүктесі мен эллипсоид жазықтығындағы нормальдің бағыты мен экватор жазықтығы арасындағы бұрыш.

Сурет 2.

М нүктесінің геодезиялық бойлығы L_м – меридиан мен бастапқы меридиан арасындағы М нүктесі арқылы өтетін, сағат бағытына қарсы екіқырлы бұрыш.

Жүйелердің, геодезиялық координаттардың негізгі жетістігі, Жер бетінің біркелкілігі. СССР-дің геодезиялық жұмыстарындағы осы жүйе негізгі жүйе болып саналады. СССР-дің бүкіл территориясында геодезиялық ендіңтер оң таңбалы 30° пен 90° аралығында өзгереді. СССР-дің территориясы үшін геодезиялық бойлықтар оң шамалы және 20° мен 180°аралығында өзгереді.

1.3.Геоцентрлік ендікті координаттар жүйесі

Бұл координаттар жүйесінде координаттардың біреуі – геодезиялық бойлық L_м. Геоцентірлік ендік Φ_м радиус-вектор ρ мен экватор жазықтығы арасындағы эллипсоид бетіндегі эллипсоид центрінен М нүктесі арасындағы бұрыш (сурет 3). Теориялық есептеулер үшін бұл координаттар жүйесі басқа координаттар жүйесіне қатысты бастапқы берілгендер ретінде қолданылады.

Сурет 3.

1.4 Келтірілген ендік пен координаттар жүйесі

Бқл координаттар жүйесінде координаттардың біреуі – геодезиялық бойлық Lм.

Келтірілген ендік U_м мен эллипсоидтағы М нүктесінің экватор жазықтығы мен радиус-вектор α арасындағы бұрышы, эллипсоид центрінен М нүктесінің проекциясына түсірлген шар радиусының α бетіне түсірлген проекциясы. Эллипсоид нүктесін шар бетіне проекциялау Ү_М оординатасы бойымен шар бетінің қилысы арасында орындалады. (сурет 4).

Сурет 4

Координаттар жүйесі көбіне басты геодезиялық есептерді орындау кезінде үлкен қашықтықтар үшін есептеу кезінде қосымша сфера қолданылған жағдайда орындалады.

1.5. X, у, z Кеңістіктегі тікбұрышты координаттар жүйесі

Координаттар жүйесінің бастауы ретінде референц-эллипсоидтың центрі қолданылады. Z осі эллипсоидтың полярлы осі боймен бағытталған (сурет 5).

Сурет 5

Х осі экватор мен бастапқы меридиан жазықтығының қилысында орналасады. У осі экватор жазықтығында орналасқан жіне Х осіне перпендикуляр.

Жазықтығындағы үш қилыс бойынша анықталады:

ΜΜ₁ =Z_м , М₁М₂ = Х_м , М₃М₁ = У_м .

Жоғарғы геодезияның есептерін орындау кезінде кеңістіктегі тікбұрышты координаттар жүйесі негізгі эүйе болып табылдаы. Бұл жүйелер ғарыштық геодезия есептеулерін орындау кезіндеде қолданылады.