6.5.2 Тауарлық белгі

Тауарлық белгі тауардың өзін сипаттайтын емес, оның иесімен таңдалған өзінің немесе жасаушы суретшінің қиялынан пайда болған шартты белгі. Бұларға Волга көлік зауытының шығарған көліктеріндегі белгі, «Опель» автокөлігіндегі ирек белгі, «Аэрофлот» әуе компаниясының эмблемасындағы қанаттар немесе «Люфтганза» әуе компаниясының қызмет көрсету белгісіндегі құстың белгісі мысал бола алады.

Тауарлық белгі материалдық тауарларға, заттарға беріледі, ал қызмет көрсету белгісі – түрлі қызметтерге. Тауарлық белгілер, қызмет көрсету белгілері және тауарлардың шыққан жерінің атауы туралы Заңда (ары қарай – Тауарлық белгілер туралы Заң) және Азаматтық кодексте «тауарлық белгі» мен «қызмет көрсету белгісі» бір тәртіптегі категория ретінде қолданылады.

Азаматтық кодексте тек негізгі сипаттағы баптар бар, жеке реттеулерді тауарлық белгілер туралы заңнамалық актілерде қалтырған. Айтылған Тауарлық белгілер туралы Заңнан басқа тауарлық белгілер жөніндегі заңнамалық актілерге Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 9 маусымдағы «Жауапсыз бәсекелестік туралы» Заңы, оның 5 бабы бөтен тауарлық белгіні өз еркімен қолдануға тыйым салады; ҚР Қылмыстық кодексі, «Тауарлық белгіні заңсыз қолдану» туралы 199 бабында тауарлық белгіге біреудің құқығын бұзған үшін қатаң қылмыстық-құқықтық санкциялар белгіленген.

Мұндай қатаң реттеу азаматтық айналымдағы ақпараттық, жарнамалық, маркетингтік қызмет атқаратын тауарлық белгілердің маңыздылығын көрсетеді. Тауарлық белгілер туралы заңнаманы қатаң сақтау нақты мемлекеттің экономикасының тәртіптілігін сипаттайды, ал бизнесмендердің заңға бағынушылығын көрсетеді. Әрбір өндіруші немесе адамдарға қызмет көрсететін ұйым жарнама мен өз репутацияларын қалыптастыру үшін біршама қаражат жұмсайды. Сондықтан да уақыт өте келе тауарлық белгі фирманың қуаттылығы мен тауарының сапасын куәландыратын құндылыққа ие болады. Біреудің тауарлық белгісін қолданған тұлға біреудің еңбегіне нұқсан келтіреді, өзінің сапасыз тауарын бөтен тауарлық белгімен сата отырып біреудің атына кір келтіреді. Сондықтан нарықтық экономикада кез келген зияткерлік жекеменшік нысандарына, әсіресе, тауарлық белгілерге қатысты қарақшылық азаматтық-құқықтық құқық бұзушылық, әкімшілік құқық бұзушылық, сондай-ақ қылмыстық іс болып табылады.

Бөтен тауарлық белгіні қолдану тұтынушылар үшін қауіпті, себебі сатылатын тауардың сапасы мен қауіпсіздігіне кепілдік берілмейді.

Ескеру қажет, тауарлық белгіні жасау оны қолдану үшін жеткіліксіз. Қазақстандық және шетелдік кәсіпкерлер үшін тек тіркелген тауарлық белгі ғана жарамды. Тауарлық белгіні тіркеу үшін құзырлы мемлекеттік орган болып Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінің Зияткерлік жекеменшік құқық жөніндегі комитет (ары қарай - Комитет). Жалпыға белгілі тауарлық белгілерді тіркеудің ережеге қатысы жоқ. Мысалы, «Кока-Кола», «Мерседес» сияқты әлемге белгілі белгілердің иелері өз белгілерін Қазақстанда тіркемеуіне де болады. Патенттік ведомство бұл белгілерді тіркеу туралы тапсырысты қабылдамайды, себебі оны ол белгілердің иесі болып табылатын фирмалардан басқа тұлғалар беріп отыр.

Тауарлық белгілер туралы жоғарыда көрсетілген Заңнан басқа республикада патенттік ведомствомен бекітілген және ҚР Әділет министрлігімен тіркелген «Тауарлық белгі мен куәлікті беруді тіркеуге тапсырысты дайындау және беру ережелері» бар.

Тауарлық белгіні тіркеуден бас тартудың себептері көп, олардың негізгілерін атап өтейік. Атап айтқанда, Тауарлық белгілер туралы Заңның 6 және 7 баптары шындыққа жаптайтын және тауар мен оны шығарушыға қатысты адасушылыққа алып келетін; өзінің мазмұны бойынша қоғам мүддесіне, адамгершілік қағидаларына қайшы келетін мемлекеттік елтаңба, ту және эмблема; халықаралық немесе үкіметаралық ұйымдардың толық немесе қысқартылған атаулары; ресми бақылау және кепілдік мөрлер; олимпиада таңбасы; наградалар немесе басқа ерекше белгілер; белгілі бір тауар түрінің таңбасы ретінде жалпыхалықтық қолданысқа енген; көпшілік қабылдаған белгілер мен терминдер; тауардың сапасын, санын, түрін, қасиетін, мәнін, құндылығын, сонымен қатар оның шығарылған және қолданысқа берілген жері мен уақытын көрсететін; тіркеу талап етілетін тауардың нақты немесе сызбалық бейнесін көрсететін; ерекше түстегі белгілерді ұсынатын және кейбір басқа негіздерді көрсетеді.

Тіркелінетін тауарлық белгінің белгілі бір дәрежедегі жаңашылдығы болуы қажет, бірақ бұл талап Тауарлық белгілер туралы Заңда айтылмаған. Оған қоса тауарлық белгінің жаңашылдығы басқа ұқсас тауарларға қатысты емес, жекелеу құралдарына қаытсты да болуы тиіс.

«Тіркеуден бас тартуға басқа негіздер» ретінде Тауарлық белгілер туралы Заң атап айтқанда, егер тіркеу зияткерлік жекеменшіктің басқа нысандарының – тіркелген тауарлық белгілер, өндірістік үлгілер, фирмалық атаулар, қорғалатын жеке мүліктік емес (аты, тегі, бүркеме аты) және авторлық (шығарма атауы немесе оның үзінділері) құқық иелерінің құқықтарының бұзылуына алып келетін жағдайларды атап көрсетеді.

Тауарды тіркеу кезінде бұл талаптар бұзылған босла онда мұндай тіркеу сот тәртібінде жарамсыз деп танылуы мүмкін. Шынайылық туралы сұрақтың шұғыл шешілуі үшін, сонымен қатар біршама күрделі сот дауларын қарауды жеңілдету үшін Тауарлық белгілер туралы Заң тиісті өтініштерді сотқа дейін Патенттік ведомствоның Аппеляциялық кеңесімен қарауын енгізген. Аппеляциялық кеңес шешімімен келіспеген жағдайда тұлға оның шешіміне сотқа шағымдануына болады.

Тіркеуге қатысты аталған кеңес пен соттың шешімі тауарлық белгіні тіркеуден бас тартудың ерекше негізі болып табылады. Одан басқа құқықтық қорғауды тоқтатудың басқа да қалыпты негіздері болады, атап айтқанда, куәліктің 10 жылдық жарамдылық мерзімі өткен және осы мерзімді келесі он жылға ұзартпау, тауарлық белгі куәлігінің иесінің оның жарамдылығын мерзімінен бұрын тоқтату туралы өтініш берген жағдайда, заңды тұлға – құқық иесі жойылған-ликвидация жағдайда.

Тауарлық белгілер туралы Заң талаптарына сәйкес тауарлық белгіні тіркеу нәтижесінде өтініш иесі Тауарлық белгіні тіркеу туралы куәлік алады, оның жарамдылығы 10 жыл. Тауарлық белгіні қорғаудың ерекшелігі бұл куәлік 10 жылға дейін шектеусіз ұзартыла беруі мүмкін. Мысалы, швейцариялық шоколадтың және ірімшіктің жеке сорттарының, француз иіссулары мен әтірлердің, сонымен қатар олардың қаптамаларының, ағылшын тоқымасының және т.с.с. тауарлық белгілері оларды ондаған елдерде екі жүз жыл бойы қорғап келеді. Көп жағдайда ерекше бұйым алғашында өнертабыс немесе қндірістік үлгі ретінде қорғалып, кейін мұндай нысандарды қорғау мерзімдері аяқталғаннан соң тауарлық белгілер қатарына ауыстырылып, шектеусіз қорғала береді.