3. Пад уплывам арфаграфіі.

• Вымаўленне [і] без прыстаўнога [j] у пачатку слова

• Вымаўленне [э] у часціцы не і прыназоўніку без, калі яны стаяць перад словам з націскам на першым складзе

• Цвёрдае вымаўленне [з] і [с] перад мяккімі зычнымі

Арфаэпія – сукупнасць нормаў, якімі забяспечваецца адзінства гукавага афармлення нацыянальнай літаратурнай мовы, іншымі словамі, гэта збор правіл аб аднастайным вымаўленні гукаў, слоў, фраз, вучэнне аб нормах літаратурнага вымалення.

Сучасная беларус. Мова пачала фарміравацца ў 19 ст на базе народных гворак голоўным чынам цэнтральнай часткі беларусі. Фарміраванне сістэмы павілаў бел арфаэпіі цесна звязана з фарміраваннем арфаграфіі. Нягледзячы на складаны і супярэчлівы працэс выпрацоўкі арфаэпічных нормаў у бел мове ужо існаваў шэраг фанет рысаў. Якія былі агульнапрынятымі для таго часу:

• асімілятыўная мяккасць зычных (снег)

• цвердае вымаўленне шыпячых, р і ц (часнок)

• вымаўленне а замест о і э ў перым пераднаціскным складзе, але гэтыя асаблівасці не былі кадыфікаваны.

Пасля кастрычніцкай рэвалюцыі бел мова атрымала пэўныя магчымасці для свайго развіцця і ўзбагачэння. Гэтаму садзейнчаў рост кадраў нацыянальнай інтэлігенцыі, актыўнае пашырэнне ўжытку бел мовы у вусных зносінах, правядзенне культурна-асветніцкіх мерапрыемстваў.

Кадыфікацыі бел мовы спрыяла пастнова СНК БССР “Аб зменах і спрашчэнні беларускага правпісу” 1933.

Другая ўрадавая пастанова “Аб удакладненні і частковых зменах існуючага беларускага правапісу” 1957 ліквідавала некаторыя супярэчнсці ў правілах.

Прычыны адхілення ад норм беларускага літаратурнага вымаўлення.

1. захаванне ў мове дыялектных асаблівасцей роднай гаворкі (у гаворках па-рознаму вымащляецца суф. ся – стаіўса, стаміўсо)

2. уплыў арфаграфіі. Пры фанетычнім прынцыпе – супадае, пры марфалагічным – не.

3. Недастатковае засваенне арфаэпічных нормаў рускай і бел моў. Зблытванне гэтых нормаў.

Радыё і тэлебачанне з’яўляюцца ўзорамі літаратурнага вымаўлення, прапагандыстамі чысціні мовы. Але часам і ў артыстаў і ў дыктараў яно супярэчыць устаноўленым нормам.

Самыя пашыраныя выпадкі парушэння норм вымаўлення:

• [Ч’]: ні[ч’о]га

• Парушэнне дзекання і цекання: людзі

• Замест дж – д+ж: хад+жу

• Выбухны г замест фрыкатыўнага: ша[г]нуў

• Э замест о ў першай асобе дзеясловаў множнага ліку: збяр[э]м

• Суфікс -іва- замест –ва-: паблісківалі

• Асіміляцыя з і с перад мяккімі зычнымі і : пе[сн’]я

• Разнабой у націску: узяліся

• Няправільнае ўжыванне канчаткаў: канцэрт[у]

• Націскны а замест о: над[а]йваюць

• О замест а: пл[о]цім

• О замест э: с[ц’о]рлася і іншыя.

Таксама для аўдыёвізуальных СМІ характэрны некаторыя прафесійныя хваробы: “каша ў роце” (недакладнае і незразумелае вымаўленне слоў і іх канчаткаў), празмерная лабіялізаванасць (дадатковая артыкуляцыя губ), дзеканне/цеканне не па правілах.

Моўныя зносіны на тэлебачанні заўсёды зарыентаваны на асобу. Яны вызначаюць абавязковую дыялагічную мову вядучых, дыктараў. У параўнанні з бытавымі зносінамі мова ТБ больш нарматыўная, мае больш ацэначных элементаў, хоць і не відавочна выражаных.

Мова радыё змяшчае ў сабе фрагменты ўсіх іншых відаў вуснай моўнай дзейнасці: вусны дыялог, фальклор, лісты да рэдакцыі, навуковая і мастацкая літаратура, тэатральная пастаноўка і інш. Асаблівае значэнне мае прынцып дыялога.

Радыёвяшчанне як сродак СМІ выкарыстоўвае мову ў яе вуснай форме і з’яўляецца ўнікальным семіятычным відам моўнай дзейнасці. Па сваей прыродзе мова радыё блізкая да публічнай. Але прамоўцы на радые пазбаўлены магчымасці выкарытсоўвць міміку і жэсты.

Адкрытая ў 1925 годзе пешая не Беларусі радыёстанцыя пачала вяшчанне на беларускай мове. Разам з тэатрам радыё з’яўляецца ўзоорам літаратурнага вымаўлення, прапагандыстам чысціні мовы.

Парушэнні правіл на радыё:

• неўласцівы бел мове ч мяккі (Ніч’ога)

• парушэнне дзекання і цекання (дверы)

• замест афрыкаты дж – д+ж

• выбухны г замест фрыкатыўнага

• асіміляцыі

• разнабой у націсках

• пры недастатковай меладычнай арганізацыі сінтагмаў і фраз узнікаюць паўзы, якія падзяляюць моўную плынь неадпаведна сэнсу выказвання.

• Кепскае гукавае афармленне

Беларускія інтанацыі вылучаюцца павольным тэмпам маўлення. Адсутнічае прыкметная якасная рэдукцыя ненац складоў. Гэта надае фразам асаблівае рытмічнае гучанне.

Пішуцца нязменна прыстаўкі, якія заканчваюцца: на –б, -д : аббегчы, абскакаць, аднесці, адламаць

Змяняюцца прыстаўкі на -з/-с : (з літарай з яны пішуцца перад галоснымі, санорнымі і звонкімі зычнымі) :

з- : з’есці, здабываць, зламаць.

з літарай с прыстаўкі пішуцца перад глухімі зычнымі

С- сказаць, схапіць.

Заўвага! Прыстаўкі з- / с- у словах, утвораных ад дзеясловаў ісці, хадзіць пішуцца ў залежнасці ад лексічнага значэння: зысці – сысці, зыходзіць – сыходзіць, зыходзячы – сыходзячы, зыход – сход, зыходны – сходны