2. Колоидтық жүйелерді алу әдістерін қалай сипаттауға болады?

Коллоидтық жүйелерді алудың диспергациялық әдістері макро- және микрогетерогендік бөлшектерді коллоидты бөлшектердің өлшеміндей етіп (ұсақтауға, майдалауға) диспергациялауға негізделген. Әрине бөлшектер ұсақталғанда оларды меншікті беттері, оларға сәйкес беттік энергиялары артады, яғни ол өздігінен жүретін үдеріс емес, керісінше ол үшін көп жұмыс жасау керек немесе сырттан көп энергия жұмсау керек. Ендеше конденсациялық әдістерге қарағанда диспергациялық әдістер энергетикалық тұрғыдан тиімсіз екен. Сонысына қарамастан бұл әдістерде көп қолданылады. Мысалы, кендерді майдалау, ұн және т.б. тамақ өнімдерін, цемент, бояуларды және т.б. алу негіздерінде осы әдістер кең қолданылады. Диспергациялық әдістерге механикалық диспергілеу, электрлік диспергілеу, ультрадыбыстық тербелуді қолдану сияқты әдістер жатады.

Механикалық диспергілеу дегеніміз ірірек бөлшектерді соқпақтар, шарикті диірмендер, коллоидтық диірмендер, бояу үккіштер және т.б. әртүрлі құрал-саймандармен қосымша майдалау. Ондай аппараттарда ірі бөлшектер тек майдаланып қана қоймай дисперсиялық ортада болатын стабилизатор арқасында салыстырмалы түрде тұрақты, жоғары дисперстік жүйелер түзеді.

Шарикті диірменнің басқа құрал-аспаптардан артықшылығы сол жоғары дисперстік жүйелерді алу үшін майдалау жабық кеңістікте жүреді де еріткіш жоғалмайды, әсіресе ол ұшқыш еріткіштер үшін тиімді. Оның үстіне майдалау үдерісін қажетті майдалау дәрежесіне дейін жүргізуге болады және диірменмен жұмыс істеудің ешқандай күрделілігі жоқ. Сонысына қарамастан шарикті диірмендердің кемшіліктері бар. Олар: жұмыс кезінде шариктердің өздері де мүжілуі мүмкін, соның нәтижесінде алынған дисперсия (кірне) таза болмайды және еңбек өнімділігі аз болады.

Қатты дененің сұйықтықта ұсақтағанда дисперстіліктің ең көп дәрежесін коллоидтық диірменде алуға болады.

Коллоидтық диірмендердің бірқатар конструкциялары бар. Алайда олардың ең жетілгенінің өзінде де конденсациялық әдістерінен алынған жүйенің дисперстілігіндей дисперстілікті жүйе алынбайды.

Кірнелерді алудың диспергациялық әдістеріне дисперсиялық ортаға батырылған металдық электродтары вольт доғасымен электрлік тозаңдату арқылы кірнелерді алуды жатқызуға болады. Бұл әдісті диспергациялық әдістерге жатқызу себебіміз дисперстік фаза металдың тікелей диспергіленуінен пайда болады да, ортаға түсіп лиокірнелер түзіледі. П.А.Ребиндер мен Е.Д.Шукин және т.б. өздерінің еңбектерінде диспергілеу кезінде ортадан әр түрлі заттардың адсорбциялануынан деформацияланушы күштердің әсерінен микрожарықшақтар, микросаңылаулардың оңай пайда болып, дамитынын көрсетті. Адсорбцияланатындар электролиттердің иондары, БАЗ-дың молекулалары болуы мүмкін. Олар бетте адсорбцияланғанда екі өлшемді газ түзіп, осы газдың қысымымен микрожарықшақтарға еніп, оларды одан әрі итеріп, заттың одан әрі ұсақталуына мүмкіншілік туғызады.

Адсорбцияның әсерінен диспергіленудің жеңілденуі Ребиндер эффектісі немесе қаттылықтың адсорбциялық төмендеуі деп аталады. Ребиндер эффектісінің үлкен практикалық маңызы бар. Осы әртүрлі материалдарды бұзу, иә деформациялау үшін, мысалы: тау жыныстарын бұрғылағанда, металл кесетін станоктарда металдарды өңдеуде және т.б. пайдаланылады. Қаттылықтың адсорбциялық төмендеуінің нәтижесінде осы үдерістер жылдам жүреді, энергетикалық шығын азаяды және кесетін аспаптардың жұмыс істеу уақыты ұзарады.

Металл нанобөлшектерін алу үшін екі сатылық физикалық әдістер кеңінен қолданылады. Бірінші сатыда металды атомдық өлшемдерге дейін диперсиялап, буға айналдырады; екінші сатысында осы буды конденсациялап, нанобөлшектер алады. Бұл әдістеменің бірнеше нұсқауы бар.