Әдеби шолу

Пияздың көкөніс шаруашылығында алатын орны өте зор. Пиязды тамаққа қолданбайтын бір де бір ел, мемлекет жоқ шығар. Бірінде пиязды тамаққа қолдану ежелгі дәстүр болса, бірінде әлемдік тәжірибе нәтижесі. Пияздың әлемге танымалдығының артуын келесі көрсеткіштерден көре аламыз: егін алқаптары 2000-2002 жылдарға қарағанда 2008 жылы 94 % артып 859 мың.га құрады. [1] Осыған орай пияз түсімі де артты, 2000 жылы 111 ц/га болса, 2008 жылы 125 ц/га болды. Әлемдік деңгейі 90 % артты, Польшада -179%, Турцияда- 275%, Японияда – 300% дейін артты.[1]

Пияздың егіс алқаптарында алатын орны басқа көкөністерге қарағанда басым. Румынияда алқаптың 25,8%, Аргентинада-14,2%, Венгрияда-11,6%, Жапонияда-9,3 % пиязға тиесілі. Пияздың сұрыптарының алуан түрлі болуының және оның әртүрлі топырақ және климат жағдайларына бейімділігінің арқасында оны бүкіл әлем мойындап, тұтұнушылығы өте жоғары деңгейге ие. Жалпы пияздың жылдық тұтұну мөлшері адам басына 1 жылда 6,8 кг болып келеді. Алайда әр мемлекетте бұл көрсеткіштер әртүрлі.Мысалы: Әзірбайжан елінде адам басына 17 кг, Грузияда және Арменияда 14 кг, Орта Азия мемлекеттерінде 10кг.[1]

Қазақ елінде 1976 жылдан бастап пияз алқаптарының алатын аумағы 10,63 мың/га ол жалпы көкөніс алқаптарының 17,1 % құрайды. Тұрақты түрде мол өнім беретін облыстар: Талдықорған облысы - 278-281 ц/га, Жамбыл облысы – 206-218 ц/га, Алматы облысы - 175-180 ц/га, Шымкент

Кеңес Одағының ғалымдары Ю.Ф. Щербак және Л.М. Зинченко пияздың құрғақ қабығының адам ағзасына пайдасын дәлелдеген болатын. Құрғақ қабығының суда және спиртта жасалған тұнбасы Р витаминына өте бай болатындықтан гипертония және атеросклероз ауруы кезінде аса пайдалы. Мұндай тұнба жүректің жұмыс істеуінің жақсаруына және ағзадан тұздың азаюына көмегін тигізеді. Тұнбадан алынған қою қоспасы шаштың құрылысын нығайтып, жылтырлығын артырады. Құрғақ қабығының тұнбасын көкөністерді зақымдайтын кенелерге қарсы да қолданады. Демек ол ауыл шаруашылық дақылдарының зиянкестерімен күресудің бірден бірі амалы. Тіпті пияздың пиязшықтарынан дәрілік мақсатта қолданылатын бал да алынады.

А.А.Петровскийдің мәліметтері бойынша пияз белокқа өте бай – 3%, моно және дисахаридке басты пияз – 9%, С витаминіне пияз порей – 35% және жасыл пияз – 30%.

О.С. Водянова, В.О. Алпысбаева және Г.М. Челидзе «Августин» сорттын шығарды. 2006 жылдан бастап Алматы және солтүстік Қазақстан облыстарында қолданысқа берілді.

В.О. Алпысбаева, Г.М. Ибрагимова, О.С. Водянова, Т.Е.Айтбаев «Ақниет» сортын шығарды. 2013 жылдан бастап Алматы облысында қолданысқа берілді.

О.С. Водянова, В.О. Алпысбаева, В.К. Красавина «Арай» сортын шығарды. 1995 жылдан бастап Қазақстанның барлық облыстарында қолданысқа берілді.

О.С. Водянова, В.О. Алпысбаева «Игілік» сортын шығарды. 2001 жылдан бастап Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарында қолданысқа берілді.

О.С. Водянова, В.О. Алпысбаева «Мереке» сортын шығарды. 1992 жылдан бастап Қазақстанның барлық аймақтарында қолданысқа берілді.

О.С. Водянова, В.О. Алпысбаева, С.Е. Сулейменова, Г.М. Ибрагимова, Т.И.Юдина «Сокол» сортын шығарды. 2009 жылдан бастап Оңтүстік Қазақстан облысында қолданысқа берілді.

О.С. Водянова, В.О. Алпысбаева, Е.В. Федоренко, Ю.М.Днепровский «Табыс» сортын шығарды. 1993 жылдан бастап Солтүстік Қазақстан облысында қолданысқа берілді.

О.С. Водянова, В.О. Алпысбаева, Г.М.Ибрагимова « Талисман» сортын шығарды. 2011 жылдан бастап Оңтүстік Қазақстан облысында қолданысқа берілді.

О.С. Водянова, В.О. Алпысбаева, Г.М.Ибрагимова «Дар Кайнара» сортын шығарды. 2012 жылдан бастап алматы облысында қолданысқа берілді.

О.С. Водянова, В.О. Алпысбаева, Г.М.Ибрагимова «Шенгельдинский» сортын шығарды. 2013 жылдан бастап Алматы және Жамбыл облыстарында қолданысқа берілді.

О.С. Водянова, В.О. Алпысбаева «Олимп» сортын шығарды. Мемлекеттік сорт сынауорталығында қолданысқа ие.

Пияз ежелгі мәдени өсімдік. Көптеген ғалымдардың есептеуінше оның Отаны Азия, одан әрі Иран арқылы Мысыр еліне келген. Мысырлықтарда пияз аса құрметке ие болған, оған дәлел мысыр елдеріндегі ескерткіштердегі пияздың суретінің болуы. Мысырлықтар пиязды әрбір жауынгердің рационына енгізген және әрбір мысырлықтың ауласында пияз үшін арнайы алқап берілген. Сонымен қатар пияз сатушысы «цепариус» атты мәртебелі атаққа ие болған.

Пияз құрамындағы дәрумендер. Кеңес Одағының ғалымдары Ю.Ф. Щербак және Л.М. Зинченко пияздың құрғақ қабығының адам ағзасына пайдасын дәлелдеген болатын. Құрғақ қабығының суда және спиртта жасалған тұнбасы Р витаминына өте бай болатындықтан гипертония және атеросклероз ауруы кезінде аса пайдалы. Мұндай тұнба жүректің жұмыс істеуінің жақсаруына және ағзадан тұздың азаюына көмегін тигізеді.

Тұнбадан алынған қою қоспасы шаштың құрылысын нығайтып, жылтырлығын артырады. Құрғақ қабығының тұнбасын көкөністерді зақымдайтын кенелерге қарсы да қолданады. Демек ол ауыл шаруашылық дақылдарының зиянкестерімен күресудің бірден бірі амалы. Тіпті пияздың пиязшықтарынан дәрілік мақсатта қолданылатын бал да алынады.

А.А.Петровскийдің мәліметтері бойынша пияз порей белокқа өте бай – 3%, моно және дисахаридке басты пияз – 9%, С витаминіне пияз порей – 35% және жасыл пияз – 30%.

Жарыққа қатынасы. Пияз жарық сүйгіш өсімдік. Пиязға жарықтың дұрыс түсуі оның өніміне тікелей әсерін тигізеді. Тимирязев ауыл шаруашылық академиясының мәліметтері бойынша пиязға жарық 8 сағат түскен жағдайда оның жер үсті бөлігі қарқынды өсіп, жер асты бөлігінің дамуы тежеледі. Сондықтан да пияздың барлық бөлігінің қарқынды әрі біркелкі дамуы үшін тәуліктік жарық нормасы 12-16 сағат. Ф.Э.Реймерс пияздың көшеттерін грунтқа көшірмес бұрын қараңғылау қажет деген тұжырым жасаған. Мұндай жағдай пияздың өнімін өте көп мөлшерде жинауға мүмкіндік аламыз. Төменде берілген кестеде пияздың Қазақстанда шығарылған сұрыптары және авторлары берілген.

Пиязды өсіру процесінің технологиясы 

Пияздың егістігінің негізін қалаушылардың бірі егістің тығыздығы және заманауи сиректеу көктеуі. Пиязды себудің сызбасы өсірудің технологиясына және оның өнімін алуға бағытталуына байланысты. Негізгі шетелдік дәндік компаниялардың өкілдеріне: ТОО «Агровей» (дилер ҚР Nunhems B.V. Голландия компаниясы), ТОО «Бейо Тұқым» (дилер ҚР Bejo Zaden B.V. Голландия компаниясы), ТОО «Агриматко» (дилер ҚР ENZE ZADEN B.V. Голландия компаниясы), ТОО «Ринда» (дилер ҚР SEMINIS B.V. Голландия компаниясы және SAKATA Япония компаниясы), ТОО «Лидер-Агро» (дилер ҚР GAVRISH Россия компаниясы). Тауар пиязының егістіктегі түйінді пияздың 2г. жуық дәнін 1шаршы метрге егеді. Пияз-егісін алу үшін егістіктің ережесі 6г. дейін өседі. Егістіктің оңтайлы сызбасы – арасындағы жүйектер жайлы 50-70 см-ден және 10-20 см арақашықтықтағы жүйектерден 2-4 қатар. Қолмен себуде дәндер біртегіс сызықпен тасталады. Оларды 1-4 см тереңдікте егеді (шамалы құмды топыраққа - терең, ауыр, балшықты-майда). Егістен соң егіннің жоғарғысын жайғана басу керек. Егістіктен кейінгі домалату дәндердің жер қыртысының бөліктеріне жақсы әрекеттесуіне ықпал етеді, ол ылғалдың оған жетуіне жағдай жасайды. Қабыршақтың болдырмау үшін топырақ бетін қарашірікпен немесе тезекпен жұқартып жабады. Пияздың шығуы өте төмен бәсекелестікті иеленеді. Дәндері жай ғана өседі, және көктеуі тек 20-25 тәулікте ғана шығады. Содан соң тағы үш аптадан соң  пиязда алғашқы 2-3 жапырақтары өсе бастайды. Осы кезге дейін жерде арамшөптер шыға бастайды. Сондықтан жерді егпес бұрын жақсылап дайындау керек, яғни топырақты сыдыра жыртып арамшөптерден тазарту керек. Пиязды екенде арамшөптің алдын алмау бұл тағы бір егістіктің сапасының төмендеуіне септігін тигізеді. Пиязды екен жер қыртысын тез арада қопсытып және керек кезде суғарып отырады. Өте ыстық, қапырық ауа райында мамыр-шілде айларына дейін апта сайын суғарып тұрады,  ал кей кезде аптасына екі рет. Суғару егістіктің 1 шаршы метіріне 5-10 литр судан есептейді. Шілдеде суғаруды тоқтатады, бұл пиязшықтардың дамуына әсер етеді. Оның үстіне тек ыстық күндері азғана мөлшердегі сумен ғана суғарып тұрады өйткені солып қалмас үшін. Суғаруды егістікті жинауға 1 ай қалғанда ғана тоқтатады. Суғарудан соң арық арасындағы арамшөпті шабады. Арық арасы 2-3 см-ге дейін қопсыйды, ал, арық арасындағы арамшөптерді қолмен алады.Егер көктеу өте қалың болса, олардың арақашықтығы бір-бірінен 2-3 см болатындай етіп сиректету керек. Оны тырмалау немесе қолмен жасау керек. Алғашқы 20-25 күннен соң пияздың өсімі бірбума пиязға айналады, содан соң екінші сиректету басталады онда арақышықтығы 6-8 см. етеді. Сонымен қатар егінді тамырымен қоса жұлады. Сиректетуден соң қалған егістің қабығы зақымданады, сондықтан егіннің тез өсуі үшін суарып тұру керек. Егер пияз жай өсетін болса, оны жемдейді. Ең оңай әдіс – 10 литр суға шымшықтың ботқа тәріздес көңін араластырып құю керек, жапырақтары өсе бастаған кезде, бул қоспаға азат араласпасын қосуға болады. Дайын болған араласпаны жақсылап араластырып, 1 шаршы метрге өлшеп 3-4 литрден құяды. Пияздың дамығандығының белгісі жапырақтарының сарғаюы мен жатып қалуынан байқайды. Бір гектарға кететін шығын

Агротехникалық  жұмыстар	Өзгеріс өлшемі	Саны	Бағасы	Тг бағасы
Қопсыту		1	5000	5000
Дискілеу		1	1500	1500
Шабықтау		1	2000	2000
Тырмалау		1	1250	1250
ГСМ	Л	260	90	23400
Өсіру		1	2000	2000
Пияз дәні	Кг	10	2500	25000
Көшеттеу		1	2500	2500
Жүйектерін тазалау		1	15000	15000
Тасымалдау				21000
Қолмен арамшөптерді жұлу		1	400000	400000
Барлығы				49 8650

Минералды тыңайтқыш

Минералды тыңайтқыш	Өзгеріс өлшемі	Саны	Тенге бағасы	Тенге соумасы
Нитро аммофос (жәрдемақша 26 040 тг./га)	кг	400	44,6625	17 865
Аммиак селитра а (жәрдемақша 27744тг/га)	кг	300	27,74	8 322
Суғару	кг			14 040
Гербицид (арам шөпке қарсы химиялық қоспа)	л	4,5	1650	7 425
Көлденең шығындар				25 000
Барлығы				72 652

Бір гектраға кететін шығындар: 571,302 тенге.

Еңбек ақысы: 

Лауазым/Мамандар	Айлық еңбекақы, тенге	Саны	Жылдық еңбекақы, тенге
Жалдамалы жұмысшылар (6ай)	40 000	2	480 000
Агроном	70 000	1	840 000
Барлығы			1 320 000

Жобаның бастаушысы өзі үшін екі айлық көрсеткіш көлемінде әлеуметтік салық төлейді, және бір айлық көрсеткіш негізінде әр жұмысшы үшін (1 852 тенге МРП * 2 * 12 ай. + 1 852 тенге МРП * 3 жұмысшы 6 ай. + 1 852 тенге МРП * 1 жұмысшы * 12 ай =111 120 тенге) төлейді. Әлеуметтік аударым еңбек ақысының  5 % зейнетақы аударымынан алуына (1 320 тыс. тенге *(1-10%)*5% = 59 400 тенге) тең.

Әлеуметтік салық, тенге	111 120
Әлеуметтік аударым, тенге	59 400
Барлығы	170 520

Салықтар: 30 000 000 тенге*3% = 900 000 тенге.