5.4 Жерге орналастыру ғылымының дамуы және оныіі іісі ізгі бағыгтары

Материалдық өндіріс пен жерге катысты әлсуметтік байламыстар саласында эрекет жасай отырыи, жерге орналастыру қогамның даму жөніндегі негізгі экономикалық заңдаріа багынышты. Осыгам себепті оны қогамдық - экономикалык кұбылыс ретімде сипаттауга болады. Рсттелетін территория ауылшаруашылык ондірістіи басты қүралы болуына себепті, ол аграрлық экономиканыц ең маңызды жақтарының байыбына барады. Жерге орналастыру өте санқырлы. Жср жалпы ондіріс күралы болгандыктан адам еңбегінің қай саласы болса да ол террнториялық негіз (іс-орекеттер кеңістігі) болып табылады. Сондықтан жерге ормаластыруда оныц эконо-микалык мэні аса маңызды. Жеке жерге орналастыру міндсттерін орындау барысында техникалық тэсілдердіц, ұйымдастыру формалары мен құкыктык зақдылықтардың да ролі айтарлықтай күрделі. Дегем-мен, жерге орналастыру шараларының бұл жақтары эрдайым басгы бола бсрмейді. Сондыктан да ғылымның мақсаты - кұбылыстардын сыртқы формаларын зерттей келе, олардың мэнін айқындау. Жерге орналастыру гылымдарының жүйесі осы күрделі жэне сан түрлі кұбылыстарды озара байланысты түрде жэне даму барысында қамтып зерттеуге тиісті.

Жерге орналастыру жэне жерге орналастыру гылымы туралы бұрмаланган түсінік, біріншісінің объективті қогамдық-экономикалық кұбылыс ретіндегі сипатын жете түсінбей, эр түрлі қозгалыстар фор-маларына қасиетті заңдылыктарды тануга арналган жерге орналастыру гылымы ұгымымен шатастыру.

Жерде шаруашылық жүргізу формаларын еркін таңдауга багытталган, казіргі жерге орналастыру аса зор мацызга ие болуда. «Жер катынастары мен жерге орналастыру тарихы» атты арнайы пэнде жэне жогарыда кыскаша

07

түрде сипатталып өткен тарихи тәжірибе жерге орналастырудың бір катар аса маңызды даму зацдылықтарын түжырымдауға мүмкіндік береді. Олар:

- жерге орналастыру қоғамдық өндіріспен себептелген объективтік элеуметтік-экономикалық құбылыс;

- жерге орналастыру қогамдық өндірістің екі кырымен де тыгыз байланысты: бір жагынан - өндіргіш күштердің даму деңгейімен, өйткені жер аса манызды өндіріс құралы және өндіргіш күш, екінші жагынан - жер қатынастарымен, өйткені соңгылары өндірістік қатынастарының құрам бөлігі болып табылады;

жерге орналастыру қоғамның даму тарихында эркашанда мемлекеттің, билеуші тагітардың немесе жалпы халықтын мүдделеріне карай, жер қатынастарын реттеп отыруга қолданылатын құралы болып табылады;

- жерге орналастыру халық шаруашылыгында, бірінші кезекте а.ш. өндірісте, жерді үтымды пайдаланудың негізін салады, осыған себепті аграрлық саясат пен экономикада аса маңызды роль атқарады.

Жерге орналастырудың нақты нәтижелерін талдай отырып, оның қогамдық ондірістегі ролінің ерекше маңызды екендігін байқауга болады. Елдің жер пайдалану саласында монополиялык орын алған колхоздык-совхоздық жүйесі заманында жерге орналастыру экімшілік қол шоқпары болганымен, жерді тиімді пайдалану жэне қоргау, ауыл шаруашылығының жерге деген құкык басымшылыгын қамтамасыз ету, озат егіншілік технологияларды қолдану ісінде айтарлықтай жағымды роль атқарды. Осы міндеттерін ол жыртылган жерде ауыспалы егістіктер жүйесін енгізу, герриторияны эрозияға қарсы бейімдеу және тагы да көптеген осы тэріздес

шаралар арқылы орындап отырды.

Дегенмен, жобалар мен схемаларда белгіленген шаралар толық түрде жүзеге асырылмады. Әсіресе бұл мал азыгы алаптарына қатысты.

Жерге орналастырудың өндірістік үрдісі мен мазмүнындағы соңгы өзгерістерді бағалай отырып, негізінен олар елдің жер корын категорияларга қайта жіктеу, а.ш. алаптарын бөлу ісінде орын алгандарын байқауга болады. Сонымен катар, реформаға дейін жэне қазіргі кезде әртүрлі мемлекеттік жэне қогамдық мұқтаждықтарга, азаматтық, транспорттық жэне тағы да баска қүрылыстарга, әсіресе тау-кен өнеркәсібіне, жер бөлініп беріп отырды. Өткен онжылдыкта, көбінесе кала жерлерін сату, сатып-алу жөніндегі нарыктык келісім- шарттарды жасасу іс-эрекеттері де айтарлыктай дамыды.

Гылымның мақсаты табиғат пен қогамның объективтік даму заңдылықтарын айкындау жэне талдап корыту. Осыган байланысты алдымен, кажегті багытты үстауды жэне тәжірибелік іс-әрекеттердің болашагын анык көруді қамтамасыз ету үшін жерге орналастыру ғылымы қандай зандылықтарды айқындауга тиісті екенін ұғу керек.

Жерге орналастыру жэне жер кадастырының міндеттері мен мазмұны туралы баяндалды. Олар қолданбалы шаралар кешені ретінде жер заңдарында да көрсетілген. Сонымен бірге олардың даму заңдылыктары талдаи қорытылган жэне осының негізінде қазіргі жерге орналастыру

68

үгымына сипаттама берілген. Қазіргі жерге орналастыру гылымының негізгі багыттары, мазмұны мен зерттеу тақырыбы, оныц құрам бөліктсрі болып табылатын ғылыми салалардың мақсат-міндеттері өткен тарихи кезеннің ішіндеоныңүдемелі даму урдісінің қорытынды нәтижесі болады.

Жерді реттестіру мақсат-міндеттері мен мазмұнының пайда болып жане өзгеріп отыруына сэйкесті жерге орналастыру гылымы өзініц қазіргі кұрылымында XX ғасырдың алгашқы жылдары дами бастады.

Жерге орналастырудың теориялық негіздері, демек, жер жэне оның өндірістік құралы ретіндегі ерекшеліктері мен топырақтың экономикалық күнырлылығы туралы ілім; ұдайы өндірістің ауыл шаруашылыгындагы ерекшеліктері; елде жер ресурстарын басқару женіндегі жерге орналастырудың мемлекеттік қүрал ретіндегі ролі жэне бір катар басқа да қазіргі жерге орналастыру ғылымының ой желістері эр уақьптың талабына сай зерттеліп келді жэне сол кездердегі қоғамның түбегейлі мәселелерін қозгаушы қүжаттарга негізделді. Соңғыларына жер туралы Декретті, жерді социализациялау туралы заңды, социалистік жерге орналастыру жэне социалист егіншілікке көшу шаралары туралы Ережелерді жаткызуға болады. Бұлар жерге орналастырудың жаңа теориясының методологиялык негізі ретінде табылды.

Социалист жерге орналастыру туралы Ереже мен оны колдану нұсқаулары сол кезде жерге орналастыруды жүзеге асыру жөніндегі экономикалык-техникалық кұрал болып пайдаланды. Уақыт өте бара жерге орналастыру төңірегінде оның жалпы теориялық негіздері мен принцинтері жөнінде пікірталас өрістеле түсті. 1917 жылдың басында Б.С. Мартынов бірреттік жерге орналастыру теориясын ұсынган болатын. Ол былай деп жазды: «...жерге орналастыру жүзеге асырылганнан кейін өз мазмүнын тәмамдап, қолданылуын аяқтауга тиісті, ол қайталанбайтын іс-қимыл». Жаца жер қүрылысы қалыптасу кезеңінде бұл теория революция қабыл алмаган бұрынгы жер иелену формаларын жақтай отырып, өз теріс ықпалын жасады. Бірреттік жерге орналастыруды жақтаушылар колхоздардың жер пайдаланушылықтары тұрақтанғаннан кейін жерге орналастыруды бірақ рет және біржолата өткізуді талап етті. Өндіргіш күштері мен өндірістік катынастарының дамуы туралы ілімнің тұргысынан бұл теория мүлде дәлелсіз. Оны жер құрылысынын әрі қарай даму барысы да корсете жатты.

Революциядан кейінгі алғашқы жылдары жерге орналастыру галымдарының айтарлықтай белсенділігімен сипатталады. Бүл кезде жерге орналастыру ғылыми негізінен жер пайдалану формалары мен тәртіптерінің кемшіліктерін және артықшылықтарын, шаруашылықтарға берілетін жер үлестерінің колайлы көлемдерін зерттеумен айналысты. Осы мәселелер жөнінде баспасөзде өткір пікірталастар жүріп жатты. Ауыл шаруашылығының социалист жолымен дамуына, жерді ұлттандыру саясатына қарсы шыққандар да болды. Олар жер пайдаланудың хуторлық жэне отрубтік формаларын насихаттай отырып, соңғыларының жеке меншік шаруа кожалықтарының дамуына ең қолайлы екенін дәлелдеуге тырысты. Сол жылдары А.В. Чаянов жер жөніндегі халык комиссариатының

69

тапсырмасы бойынша жерге орналастырудың аса маңызды теориялык мэселелерін зерттеп эзірледі. Бұл жұмысқа көрнекті агрономдар мен статистиктер (Н.Д. Кондратьев, А.Г. Дояренко және т.б.) белсенді түрде катысты. Қазіргі кезге дейін Чаянов пен оның әріптестерінің “Жерге орналастыру жұмыстарының сандық нәтижелерін анықтау эдістері” жэне “Ауылшаруашылық кәсіпорындарының колайлы аудандары” атты еңбектерін жедел жарыққа шығару қажеттілігі жөнінде жазылған халық ко.миссариатының хаты сақталып қалған екен. Соңынан бүл еңбектер бірнеше рет жарыққа шығарылды. Осы екі мәселенің шешімі әлі де үзақ

уакыт жерге орналастыру ғалымдарының назарынан тыс қалмай, қазірдің озінде нақты шешімін тапқан жоқ.

Сол жылдары Н.Д. Кондратьев пен А.В. Чаянов жерді иелену мен пайдаланудың жеке меншік формаларының кең дамуын қолдай отырып, жер заңдарын қайта карастыруды талап етті. Олар “...жер мен оның иесі арасындағы байланысты нығайту, жер айналымының икемділігі мен жер пайдалану формаларын еркін таңдау тұргысынан жер заңдары қайта қарастырылуға тиісті” деп жазган. А.В. Чаяновтың пікірінше ең максатка сай - шаруалардың жанұллык қожалыгы.

Ауылшаруашылық кәсіпорындарының территориясын реттестіру барысында айтарлықтай назар ішкішаруашылық және шаруашылықаралык трансиорттық байланыстарга бөлініп отырды.

Шаруа қожалыктарының территориясын орналастыруға қатысты мәселелермен, ірі ғылыми мамандары шогырландырылған жерге орналастыру жэне қоныс аудару жөніндегі Мемлекеттік ғылыми - зерттеу институты айналысты.

Сол кезде жерге орналастыру ұғымы мен оның мазмүны жөнінде Мәскеу межелеу институтында жэне арнайы жерге орналастыру журналдары бетінде откір пікірталас журіп жатты.

Жалпы бұны теориялық кеңістіктегі екі бағыттың - әлеуметтік-экономикалық (Н.В. Красавин, С.Г. Колеснев, П.Н. Першин, И.Д. Шулейкин жэне т.б.) жэне ұйымдастыру-құқықтық (О.А. Хауке жэне онын жақтаушылары) арасындагы күрес ретінде ұққан дұрыс. О.А. Хауке жерге орналастырудың шаруашылық маңызы мен таптык сипатын жоққа шығарып, оны кұкық тудыратын немесе кұқық өзгертетін акт деп қана түсінді. Қарсылас бағыттағылар жерге орналастыруды коғамдық-экономикалық, әр тарихи кезецде мазмұны өзгеріп отыратын, таптық құбылыс, оның мазмұны эркашанда сол эпохада маңызы бар әлеуметтік-экономикалық міндеттермен себегітеледі деп есептеді. Осы соңғы тұгырнама жерге орналастыру гылымы мен тэжірибесінде әрі қарай дами берді.

В.И. Лениннің жерге орналастырудыц элеуметтік-экономикалық ролі туралы айтылган пікіріне негізделе отырып, көрнекті экономист П.Н. Першин жерге орналастырудың әкімшілік-кұкықтық багыттагы тұгырнамасын қатал сынга алды. Оның ойынша, жоспарлы халык шаруашылыгында “территорияны жерге орналастыру тұргысынан бейімдеу, үжымдық шаруашылық түрінде қогамның өндіргіш күштерін дамытуга

70

бағытталған, үкіметтің ұйымдастыру іс-эрекеттерінің нэтижесі болып табылады”.

Аграрлык кұрылыста, сондай-ақ жеке шаруа қожалықтарын қогамдык

ұжымдык формаларына тубегейлі өзгертіп орналастырудың ролі, КСРО мемлекеттік

қайта кұру премиясына

ісіндегі жерге лайықты деп

танылган, оның екі томдык “Ресейдегі аграрлык революция” деген монографиясында анық көрсетілген

Осы кезеңге жерге орналастыру ғылымында математикалык немесе техника-геодезиялық деп аталатын бағыттың пайда болуы да жатады (В. И. Киркор, В. Лунев және К.Н. Сазонов). Сонымен бірге жерге орналастыру әдебиетінде эклектикалық сипатындагы тағы да бір бағытты этап өтуге болады (Ф.Г. Некрасов жэне А.А. Ржаницын).

Жогарыда аталған бағыттардың авторлары көбінесе жерге орналас-тырудьщтерритория мен жер катынастарына үстіртін эсер етуіне гана назар аударды. Математикалык бағыттағылары сан алуан жерге орналастыру іс-кимылдарын қарапайым жер бөлу іс-эрекеттерімен тецестірді, ал эклектикалык бағыттың жақтаушылары жерге орналастырудың құқыктық нормалары мен процессуалдық ерекшеліктерін бейнелеумен ғана шектеліп отырды. Сол кезде жерге орналастырудың жаңа әдістерін белсенді түрде И.Д. Шулейкин насихаттап жүрді. Ол жерге орналастырудың үш формасын негіздеп ұсынды: қарапайым жерге орналастыру, басқаша айтқанда жер көрсету; тереңдетілген жерге орналастыру; өтпелі жерге орналастыру. Біріншісі, ягни жер көрсету, ұжымдык шаруашылықтарды қалыгітастыруға катысты алғашкы іс-қимылдарды қамтыды. Екіншісі, механикаландырылган индустриалдык өндірістердің территориялық негізін жасауға қолданылды. Өтпелі жерге орналастыру, оның қарапайым формасы шеңберіндегі іс-кимылдары жеткіліксіз, сонымен бірге тереңдетілген түрін қолдануга элі ертерек, шаруашылыктарда жүзеге асырылып отырды.

“Жерге орналастыруды алып тастау туралы” теорияның авторы А.А.

Маркевичтің пікірі бойынша дастырғаннан кейін ерекше

“машинатракторлық қиыншылыктармен

станцияларды үйым-сипатталатын жерге

орналастыру проблемасы мүлде жойылады”. Бүл теорияға бүкіл ғылыми жұртшылық қарсы шықты. Дегенмен, ол жерге орналастыру келешегіне айтарлыктай теріс эсер ете отырып, сол кездегі жерге орналастыру кызметін негізгі багытынан уақытша адастырып жіберді.

Ескі жер құрылысын өзгерту, ұсақ жеке меншік шаруа қожалықтарын колхоздарга біріктіру, ірі мемлекеттік кәсіпорындарын - совхоздарды кұру, отызыншы жылдары жерге орналастыру гылымының алдына аса маңызды және күрделі міндетті койды: ірі шаруашылыктардың территориясын реттестіруэдістемесін эзірлеу.

Ғылыми жұмыстарды ұйымдастырудың жаңа формаларын іздес-тіру кажеттілігі туды, осыган себепті Мэскеу межелеу институтында гылыми-зерттеу бюросы ашылып, соңынан ол территорияны ұйым-дастыру жөніндегі гылыми-зерттеу институты түрінде кайта қүрылды. Оның қүрамына И.Д. Шулейкиннің басшылыгымен бір қатар белгілі ғалымдар еңбек етті.

71

Соңғыларының арасында Н.И. Прокуронов, Н.Н. Бурихин, С.А. Удачин, С.Д.

Черемушкин және т.б. болды.

Бірреттік жерге орналастыру формаларын жылдары территорияны ұйымдастырудың ұсынылды. Бұл теория бойынша бүкіл

іздестіру мақсатымен сол универсалдык теориясы территория халыкаралық

географиялық тордың негізінде 400-гектарлық клеткаларға бөлінуге, сонан соң осы “клеткаларды” топтастыру арқылы оның қажетті реттілігі қалыптастырылуға тиісті еді. Бұндай жұмыстар елдің кейбір оңтүстік және оңтүстік - шыгыс облыстарында орындалып та қойды. Бірақ, бедердің, топырақ пен қалыптасқан территориялық реттіліктің ескерілмеуіне себепті, құрылған торап қысқа мерізімнің ішінде-ақ жойылып кетті. Сонымен бірреттік жерге орналастыру теориясын жаңарту әрекеті кайтадан іске аспады.

Совхоздар мен колхоздарды нығайту жөніндегі күрделі ұйымдастыру -шаруашылық міндеттерді жүзеге асыру барысында жерге орналастыру гылымы ішкішаруашылық жерге орналастыру әдістемесін әзірлеп, осыган қатысты бір қатар гылыми еңбектерді жарыққа шығарды.

Сол кезеңде жерге орналастыру ғылымында бір-біріне қарама кайшы келетін екі концепция қалыптасты: біріншісі - С.А. Удачин жетекшілігімен жерге орналастыру ғылыми қауымның көпшілігі қолдағаны және екіншісі -профессор В.В. Редькин басқарган Воронеж а.ш. институтының ғалымдары ұсынғаны. Бірінші концепцияның негізгі ой желістері жоғары атап өткен еңбектерде баяндалған. В.В. Редькиннің тұғырнамасы, оның “Шаруашылықтар мен социалистік ауылшаруашылык кәсіпорындарының территориясын ұйымдастыру теориясының негізгі мәселелері” деген жұмысында толық сипатталған. Бұл түгырнамада жерге орналастыру жобаларын экономикалық тұрғыдан толығырак негіздеу үмтылысы байқалды. Алайда, территорияны реттестіру элементтерінің эрбірін тек механикалық эдіспен К. Маркстің ұдайы өндіру жүйесіне келтірудің салдарынан, Редькиннің теориялык түжырымдамалары схоласти-калық

сипатқа ие болып, жерге орналастыру гылымы көпшілігінің ойы-нан мүлде жат болып шықты.

Соғысқа дейінгі жылдары жүргізілген ғылыми зерттеулердің нәтижесінде, жерге орналастырудың негізгі теориялық ой желістерін, ұғымы мен мазмұнын, мақсат-міндеттері мен принциптерін, зерттеу тақырыбы мен әдістерін, жерге орналастыру туралы ғылымдардың бірінші жуыктаудагы жүйесін анықтауға мүмкіндік алынды.

1940 жылы Н.В. Бочкин мен С.А. Удачинның редакциясымен жерге орналастырулық жобалауы бойынша алғашкы оқулык кұрал жарық көрді.

Соғыстан кейін тагы да бір катар, соғыстан кейінгі елдің халык шаруашылығын қалпына келтіру бағдарламасына байланысты, жерге орналастырудың әдістемелік мәселелеріне арналған еңбектер жарыкка шыгарылды. Солардың ішінде назар аударуға тұрарлыктары - ірі гидротехникалық құрылыстардың эсер ету зоналарын ұйымдастыру және

72

суармалыегіншілік территорияларын реттестіру жөніндегілері (И.К. Баранов. М.П. Кунявский, В.П. Прошляков, ГІ.К. Татур жэне баскалары).

1950-1954 ж.ж. ұсақ колхоздарды ірілендіру жөніндегі ксц оріс алган жұмыстар, жерге орналастырудың алдына бір катар, ірілеидірілген шаруашылықтарды кұруға жэне тсрриторияларын реттестіругс қатысты, күрделі міндеттерді қойды. Ірі ауылшаруашылык кәсіпорындары өндірістерінің мамандандырылғандыгына, пюі ырланды-рылгандыгына жәнс интенсивтік деңгейіне қарай, ішкішаруашылық жергс орналастыру эдістемесін жетілдіру қажеттілігі туды. Осыган себепті бір катар кітаптар мен құралдар жарық көрді. Солардьщ ішінде аса маныідылары: “Ішкішаруашылық жерге орналастыру жөніндегі нүсқаулар” (С.Д. Черемушкин жэне С.А. Удачин), “Колхоздарды жерге орналастыру” жинагы (А.М. Баранчук, Н.Н. Бурихин, Т.И. Горохов жэне т.б.), ‘‘Далалык колхоздардағы ішкішаруашылык жерге орналастыру” (М.А. Гсндельман, I 1>. Житомирский).

Осы кезде жарық көрген монографняларда, жннактар мен макалаларди жерге орналастырулык жобалаудың әдістемесі ксн негізде жэне елдің ортүрлі аймақтарынақарай айтарлықтай дамытылды.

Жерге орналастыруға қатысты гылыми зерттеулер колхоздар мен совхоздарды жерге орналастыру жоніндегі кешенді жүмыстардын нэтижелеріне негізделді. Бұндай жұмыстарды кафедралар ұйымдастырган экспедициялар мен студенттер жүзеге асырып отырды.

Ірілендірілген колхоздарды жерге орналастыру жөніндегі мэселе-лер жаңа гылыми негізге тіректене отырыгі әзірленді. Алғашкы рет гидроэлектростанция құрылыстары мен ірі су коймаларының зоналарында жерге орналастыруды жүргізу әдіс-тәсілдері дайындалып, жарыкка шыгарылды.

Жерге орналастырулык жобалау бойынша С.А. Удачинның редак-циясымен 1951 ж. оқулық құрал, ал 1958 ж. оқулык жарық корді. Ғылыми зерттеулердің нэтижесінде жерге орналастыру гылымымен межелес пәндер бойыншадабір қатар оқулыктар мен оқулык қүралдар дайындалды.

Әртүрлі жерге орналастыру мэселелерінс арналган макалалар арнайы баспасөз бен Мәскеу жерге орналастырушы инженерлер институтынын енбектерінде, сонымен бірге баска да басылымдарда жарық көріп жатты.

Бұрынгы КСРО-дағы жерге орналастыру мектебінің негізгі гылыми багыттары болып, елдің жер байлыгын барышна толык және тиімді пайдалану, қоғамдық жер пайдалану жүйесін дамыту жэне жетілдіру, жср жэнебаскатабиги ресурстарды жаксарту жэне коргау табыллы.

Бұл гылыми мектепке отыз жылдан астам уақыт ВАСХНИЛ академигі, РФ гылымына еңбегі сіңген кайраткер, экономика гылымдарыныц докторы, профессор С.А. Удачин жетекшілік етті. Оның қаламына ірі а.ш. кәсіпорындарын жерге орналастыру эдістемесінін теориясы мсн негіздері жөніндегі еңбектер, сондай-ак жерге орналастыру мен жер пайдалануга катысты баска да көптеген жұмыстар жатады. Ол елдің жср корын тал дай

73

отырып, жер ресурстарын тиімді пайдаланудың негізгі жолдарын белгіледі. Бұл зерттеудің нәтижелері екі іргелі монографияда жариялан

60-80 ж.ж., назар аударарлық және жерге орналастыруды әрі карай жетілдіру ісінде аса маңызды роль атқарған бірқатар монография, тақырыптық жинактар жарық көрді. Бұл еңбектерде (П.К. Татур, В.А. Кирсанов, Г.А. Кузнецов, М.А. Гендельман, М.Д. Спектор, Г.В. Чешихин, В.П. Троицкий, Е.Б. Допиро, Ю.М. Рогатнев және басқалары) нақты жерге орналастыру мәселелері мен межелес инженерлік-экономикалык және техникалық кешендердің арасындагы өзара байланыстар заңдылыктары айқындалады. Жерге орналастыру саласында жүргізілген гылыми-зерттеу және ғылыми-әдістемелік жұмыстарының нәтижелері 1986 ж. М.А. Гендельман редакциясымен дайындалган “Жерге орналастырулық жобалау” оқулығында пайдаланылды. Бұл оқулықты жазуга бұрынғы КСРО-ның алты жоғары оку орындарынан бір қатар белгілі ғалымдар тартылды. Солардың ішінде: М.Д. Спектор, Е.Д. Тихомирова, Э.А. Шойхет., Н.Н. Бурихин, В.П. Троицкий, С.Н. Волков және т.б. Жерге орналастыру міндеттерін шешу амалдарын, оның жалпы теориялық ой желістерін анықтау ісінде жүйелі түрде өткізілетін ғылыми-өндірістік конференциялар аса маңызды роль атқарды. Бұл конференцияларға жоғары оқу орындарының галымдары,

жобалау институтары мен тұрақты жерге орнастыру қызметінің мамандары қатысып отырды. Соңғы, КСРО-ның тарауының алдындағы жылдары, бұндай конференциялар КСРО жер пайдалану және жерге орналастыру органдарының бастауымен үйымдастырылып, бүкілодақтық жэне республикааралық конференцияларда жер пайдалану жэне жерге орналастыру мәселелері жөніндегі гылыми - зерттеу жұмыстарының қорытындылары мен озық тәжірибелер талқыланып отырды.

Барлық республикаларда галымдардың қатысуымен жер Кодекстері мен ведомстволық және әдістемелік нұсқаулар, әр түрлі ұсыныстар әзірленіп отырды. Соңғы жылдары жерге орналастыру ғылымының дамуы жер реформасымен, жер ресурстарын үтымды пайдалану мәселесімен тыгыз байланысты болды.

ҚР жер қорында пайда болған өзгерістер мен қазіргі жағдайларда жерге орналастыру міндеттерін орындау әдістемесі 1999 ж. М.А. Гендельман жетекшілігімен дайындалып жарыққа шыгарылған “Жерге орналастырулык жобалау” оқулығында орын алды. Осымен катар жерге орналастырудың нарықтық жағдайларындағы теориялық проблемаларына арналган «Жерге орналастырудың жэне кадастрдың гылыми негіздері» (авторлары М.А. Гендельман, Ж.Қ. Қырықбаев) атты оқулық жарық көрді.

Қазіргі кезде жерге орналастыру ғалымдарының ғылыми зерттеулері, негізінен, пайда болған нарықтық катынастары жағдайында жерге орналастыру теориясы мен әдістемесін эрі қарай дамытуға, казіргі жер қүрылысын ныгайтуга бағытталган. Сондай-ақ гылыми-зерттеу жүмыстарында эрбір табиги аймақтар мен экономикалык аудандардын ерекшеліктері, инженерлік-техникалық, үйымдастыру жэне экономикалык шаралар кешендерінің өзара байланыстары барынша ескерілуде.

74

Қазіргі кезде жерге орналастыру гылымыныц дамуы жер катынастарын реттеуді ары қарай жетілдірумем тыгыз байланысты.

Қазіргі кезде жерге орналастыру ғалымдарының гылыми черттеулері жерге орналастыру теориясын әрі қарай дамытуга, онын адістемелік амалдарын жетілдіруге нарыктык жагдайлард жаца жер құрылымын ныгайтугабагытталган.

Бақылау сүрақтары:

1.Жер ресурстарын баскару жоніндсгі герри гориялық органдары-ның күрылымы.

2. ҚРжерресурстарын баскару міндеттері мсн мазмүны

3. Жерге орналастыру жұмыстарыныц өндірістік жонс күкыктык үрдісі, оның кезеңдері.

4. Жерге орналастыру ғылымыныи тарихи даму барысында найда болган теориялар жэне негізгі даму багыттары.

5. Жергеорналастыру гылымыньщ казіргі проблемалары.

6.Қазіргі нарықтык қатынастар жагдайында жсрді үтымды пайдалану жэне қоргау мэселесінің мэні.

7. Ауылшаруашылық мақсаттагы жергс жске меншікті енгізу моселслсрі.

ТЕРМИНОЛОГИЯЛЬІҚ СӨЗДІК

Алқаптық жол - ауыспалы егістердің территориясында жыртылған жерді реттестіру элементтерінің (танаптар, орман белдеулері жэне т.с.с.) орналасуымен өзара байланысты түрде жүргізілген қара жол.

Ауылды елді мекенніц шебі - ауылды елді мекен жерінің сырт-қы экімшілік шекарасы. Ауыл экімшілігінің қарамағындагы жерлер-дің құрамына селитебтік жэне санитарлық-қоргау зоналары, ауылшаруашылық жэне баска алаптар, босалқы территориялар жэне т.с.с. кіреді.

Ауылшаруашылық мақсаттағы жер - ауыл шаруашылыгы мұқтаждықтарына бөлінген жер. Бұның құрамына а.ш. алаптарымен катар баска да өндірісті жүргізуге кажетті жерлер енеді (жол, ирригациялык жүйелер жэне т.с.с. астындагы жер).

Ауыспалы егістік типтері - өндірілетін өнімдерімен ажыратылатын әр түрлі өндірістік бағыттагы ауыспалы егістіктер.

Ауыспалы егістіктіц танаптары - ауыспалы егістіктің тең ауданды бөліктері. Әрбір танапта, кагида бойынша, дақылдардың бір түрі өсіріледі. Ауыспалы інабындык - белгілі бір жоспар бойынша шөп шабу мерзімдерін алмастырып отыруға негізделген, шабындықтарды тиімді пайдалану жүйесі. Жоғары өнімді шөп жамылгысы бар учаскелерде енгізіледі.

Әкімшілік аудаішың жсрге ориаластыру схемасы - жер ресурстарын үтымды пайдалану жөніндегі өзара байланысты шаралар кешені камтылған, жоба алдында жасалатын қүжат. Жерге орналастыру, жерді мелиорациялау, күрделі құрылыс объектілерін салу жэне баска осы тәріздес объектілердің жобаларын жасаудың негізіне алынады.

Бағалау одісі - сауда жэне баска күнын белгілеу үшін колданылатын заңды, қаржылы-экономикалық сипаттагы әрекеттердің жиынтыгы. Делимитация - халықаралық шарттар мен план-картографиялык материалдардың негізінде географиялық карталарда мемлекеттік шекараны белгілеу.

Демаркация - делимитация нэтижесінде белгіленген шекараны жер бетіне түсіру және тиісті белгілермен көрсету.

Дефляция - жел эрозиясы.

Жел эрозиясы - топырақтың аса құнарлы жоғарғы қабатының желмен бүліну процесі.

Жер бөліп беру - жеке меншікке, иеленуге немесе уақытша пайдалануға берілген жер учаскесінің межелерін жер бетінде корсету жөніндегі жерге орналастыру іс-қимылдары.

Жер сапаттары - негізгі мақсатталғанына және белгілі бір пайдалану жэне корғалу режиміне карай ерекшеленетін елдің жер қорының бөліктері.

Жер коры - шаруашылық жүргізу, жеке меншік, иелену жэне пайдалану объектісі болып табылатын белгілі бір территория көлеміндегі бүкіл жер.

Жер пайдалаиушылық (жер иелігі) - меншікте, иеленуде, пайдалануда немесе жалда болып табылатын, ауданы мен межелері белгіленген территория (демек, белгілі бір құқыктық статусы бар жер учаскесі).

76

Жер пайдаланушылық (жер нслігі) планы жерге орналастыруди колданылатын шартты белгілер арқылы бүкіл территория реттілііі бейнеленген, қолайлы масштабтағы және тиісті дэлдіктегі шаруашылық жер массивініңтопографиялық планы.

Жер пандаланушылык (жер иелігі) тұтастығы - олардыц біртүтас массив жэне ыңғайлы пішін кескіндік түрінде орналасуы; межслеріміц үіындыгымен (периметрімен) сипатталады.

Жер ресурстары - халык шаруашылыгы салаларында пайдаланудагы немесе пайдаланугажарамды жерлер.

Жер учаскелері үшін толемнін базалык ставкасы - мемлекетпен жер учаскесіне жеке меншікке құқық беруде немссе уакытша акылы жср пайдалануды сатуда кадастр бағасын белгілеу үінін норматив! ік қүн .

Жер үлесі - еңбек ұжымының мүшесіне жекс меншіккс бсрілуге белгілснгсн кайта құрылудағы ауылшаруашылық кәсіпорны алаптарының бір болігі. Арнайы қорға немесе елді мекендердіц шсбіне енетін а.ш. алаптарыиан басқасы таратылуға жатады.

Жерге орналастыру - жер заңдарын жүзеге асыруға, жср катынастарын репеуге, жердің ұтымды пайдаланылуын және қорғалуын үйымдастыруга жзне жағымды экологиялық ортаны калыптастыруга багытталган шаралар жүйесі.

Жерге орналастыру жобасы - жерғе орналастырулық жобалык шешімдер, олардың графикалық бейнеленуі, негізделуі жэне сипаттамасы қамтылған экономикалық, техникалык және жоспарлау күжаттарының жиынгыгы.

Жерге орналастыру қүжаттамасы - жердіц пайдалануын үйым-дастыруға қатыстыөзара байланысты жобалык күжагтардыц біртүтас жүйесі. Жергеорналастыру үрдісі - жерге орналастыру іс-қимылдарының күрамы менжүзеге асыру реттілігі. Ол мыналарды қамтиды:

Жерге орналастырулык жобалау - гылыми пон рстіндс - жерге орналастыру жобалары мен схемаларын жасау әдістсрі мен тәсілдсрі, территория мен онымен үзілмес байланыстагы ондіріс қүралдарын үйымдастыру заңдылықтары туралы ілім; накты іс-эрекеттср ретінде жсрге орналастыру жобалары мен схемаларын жасау, оларды экономикалык, экологиялык жэне құқықтык тұргыдан негіздеу, жүмыс сызбалары мен сметалықесептерді эзірлеу жөніндегі іс-қимылдар.

Жерді жалға алу - келісімде ескерілген шарттар негізінде жер учаскесін уакытша иеленуге немесе пайдалануга беру. Жалға жер азаматтарга, кэсіпорындарына, ұйымдарга, және мекемслерге 5 жылдан 49 жылга дейін беріледі.

Жерді нгеру - жерді ауылшаруашылык айналымға керскті онімді өндіруге немесе басқа да мақсаттарға пайдалануга тарату. Мслиоративтік, үйымдастыру-шаруашылық, агротехникалық жэне жерге орналастыру шаралар кешенінкамтиды.

Жерді қоргау - жерді ауылшаруашылык жэне баска айналымнан нсгізсіз шыгаруга, жердің сапасына теріс эсер ететін процестерге қарсы багытталган

77

унымдастыру-шаруашылык, техникалык, мелио-ративтік, кұқықтык және экоиомикалык шаралар кешені.

Жсрлі іүісплсу (кіівсіігаріізацнялиу) - ауылшаруашылық және баска алаіпардыц аудаіідарын, жсрдің бар болуы мен күйі туралы мәліметтерді жииау максатымси, тексеру жоніндегі бірреттік шара.

Жсрліи еиісгііі - жердегі екі нүктенің биіктігі айырмашылығының горіпонтальдык салымга қатысы.

Жсрлін кліласгрлык күны - функционалдық пайдаланудағы жердің кұнын корсстстін ессптік шама.

Жсрмсчі уіілмсс байланмстагм онліріс куралдары - ауылшаруашылык касшорындары мсм баска да шаруашылық жургізу субъектілерінін гсрриториясында ориаласкан жэне жермен бірге өндірістік үрдісте

пайдалаііылатьш объектілср:

ЖмГшнм жср бетінс тусіру — жобада бслгіленгсн жер иеліктері мен жер пайдаланушылықтардың нсмесе шаруашылық учаскелерінің межелерін, ісхникалык түргыдам долді, жср бетінде корсету жэне бекіту.

Жобаныц техішкнлмк-экоііо.міікялық корссткіштері - кабылданган жобалық шешімдердіц нәтижесінде объектінің күйі мен дамуында пайда болагым (мгерістср меп элсуметтік-экономикалык жоне экологиялык әсерді баіалауга мүмкіпдік бсретін сипаттамалар жүйесі. Бұл жүйе натуралдық және кундық, сандык және салалык, абсолюттік жоне салыстырмалы, корыту және талдау, жобага дейінгі жәие жобадан кейінгі корсеткіштерді қамтиды. Жобалык үсымыстардаи тәуелді жэне олармен байланысты жердін ипйлалануын, тсррнториямьщ реттілігін, оидірістің нэтижелерін сипаттайды. Жі.і.і сані.пн і.і шыіымлар - өнліріс үрдісі барысында жұмсалып отыратын матсриалдык. еңбок жәис баска рссурстары (эксплуатациялык шыгындар, аморти іациялық жарна жоме т.с.с.).

Жі.ілжымііГі і ыи мулік - жерді, гнмаратты жэне кұрылысты, сондай-ак багалаудыц спеиификалық одісін талап ететін меншік кұкығын камтитын мүліктік кешен.

Иіінсстііііііи - күрылытын жылжымайтын мүлікті пайдаланудан жономикалык, элсуметтік, экологиялык тиімділік алу мақсатында каржылы жаие матсрналдық қүралдарга капитал салымы.

Іііікііііііруіііпылык жері е орналастмру (ІІІІЖО) - шаруашылык тсррнториясыиын онлірістік жопе экологиялык талаптарга сай реттілігін калыптасгыру жоиіилсгі элсуметтік-экономикалык жэне экологиялык шаралар

КСІИСІІІ.

Кіпііііи.ті я пГіиаллыру - агымдагы багасына келешектегі кіріс есептері. Кок-ісмлік-күілік жайылымдар - негізгі жер пайдиланушылыктын манында исмесс соиыи территорнясында орнапаскан жэне жазгытұрым немесе күздігүні ііайдаланылатын маусымдық жайылымдар.

Кала нісбі - кала жсрінің сырткы әкімшілік шекарасы.

Калалмк жерліц кадастрлык баіасы - белгілі бір күиге багалау аймағы шегіндс окімшілік-аумақтык қурылымды жер учаскелерінің кадастрлы күндылыгын бскіту бойьшша экімшілік, техникалық жэне әлеуметтік

78

экономикалық әрекеттердің жиынтығы. Багалау - жер мен баска жылжымайтын мүлікке сауда келісімі туралы ақпаратты қолданумен жер учаскелерін пайдалану да жал төлемі мен пайдалану кірісінің, кешенді кірісі, салыстырмасы мен шығынды амалдары негізінде жүзеге асырылады. Багалау процессінде жер учаскелерінің сапасы мен орналасу жерін енгізетін рента кұрайтын факторларының аумақтық жақсарту, әлеуметтік деңгейі мен инженерлік-көліктік қамсыздануына жүргізілген сараптамасы жасалады. Қалалык жерлердіц кадастрлык багасының саудалық ақпаратм -тұргын үй құрылысын, үжымдық бақша егу мен жеке тұргын үй құрылысь.ін салуүшін жер учаскелерін сату, сондай-ақ пэтер, гараж жэне коммерциялык жылжымайтын түрлі обьектілерді сату мен жалға беру туралы мәліметтер.

Қос -маусымдық жайылымдарда малдың демалуына арналган уақытша бөлінгенорын.

Ланлшафттык жерге орналастырулық жобалау - табиғи ландшафттарды жақсарту жэне өзгерту жөніндегі шараларды ескере отырып, ішкішаруашылық және шаруашылықаралық тұрғыдан территориялық реттілікті жобалау.

Мал азығы алаптары - шөп шабуға, мал жаюға, сондай-ақ кей кезде баска да мал азықтарын дайындауга пайдаланылатын табиги ауылшаруашылық алаптары.

Мэдеии жайылымдар - жоғары өнімді шөп жамылгысын қалыптастыру, территорияны реттестіру жэне жабдықтау мақсатымен мелиора-тивтік шалгындарда жасалған жайылымдар.

Межелерді рэсімдеу - жер иелері мен жер пайдаланушылар учаскелерінің межелерін жер бетінде белгілеу жэне бекіту. Құқықтык жэне техникалык рәсімдеуді, межелік белгілерді орнатуды жэне т.с.с. іс-кимылдарды қамтиды. Мониторинг - антропогендік ықпалдың нәтижесінде биосферада, қоршаган ортада, жалпы территорияда пайда болып отыратын өзгерістерді бақылау, багалау және болжау жөніндегі кешенді жүйе.

Нормативтік акпарат - жер, қала салу жэне кадастр, кұрылысқа норматитивті шыгындар туралы мәлімет.

Орташа кашықтык - жерге орналастырулық есептерде колданылатын шама. Бүл көрсеткіш шаруашылыктың ішінде жүкті тасымалдаудың орташа кашықтыгын сипаттайды. Оның шамасы жер учаскелерінің ауданы мен сол учаскегедейінгі қашықтык ескеріле отырып анықталады.

Отарлы мал шаруашылығы - малды маусымдық пайдаланудагы учаскелерге жоспарлытүрде айдап бағу жүйесі.

Пайдалануга колайсыз жерлер - табиғи калпында ауылшаруашылык пайдалануга жарамсыз жерлер. Бұлардың қатарына жыра-жырақалармен кескіленген территориялар, сусымалы құмдар, батпақтар, тым тұзданған және тастақжерлер жатады.

Пайдалануга рұқсат етілген жер учаскесінің параметрі- жер учаскесі мен онда орналасқан жылжымайтын мүліктің басқа обьектілерінің физикалык көлемдерінің сандық маңызы, жылжымайтын мүлік обьектілерінің немесе

жер учаскелері мен онда орналасқан регламентімен рұқсат етілетін

нақты аумақтық зонаның кала салу гимараттар мен қүрылыстардың

79

ерекшеліктерін сипаттайтын олардың боліктерінің физикалық көлемдерінің, шамасының сандық маңызы.

Сауда күнм - келсім жақтары барлык қажеті ақпаратты біліп бәсекелестік жагдайымда ашық саудада багалау обьектісі ажыратылуы мүмкін едәуір болжамды бага, ал келісім маңызына қандай да бір төтенше жағдайлар эсер етпейді.

Сервитут - ботен межелес учаскелерді шектеулі түрде пайдалану қүкығы (отуге, инженерлік тораптарды жүргізуге жэне жөндеуге, мал айдауға жэне баска да осы торіздес іс-эрекеттерді жүзеге асыруға).

Ситуации - шартты белгілермен топофафиялық пландар мен карталарда бейнсленген бүкіл объектілердің жиынтыгы.

Су козініц дсбнті - су көзінің пайдалы су өндіргіштігі.

Су эрозиясы - топырақтың аса қүнарлы жогарғы горизонтының сумей шайылу процесі. Су эрозиясының екі түрі ажыратылады: сызықтық (тереңдік, жыралы) жэне жазықтың (үстіртін эрозия, топырақтың шайылуы).

Смзыктык обз.ектілер - жер пайдаланушылық (жер иеленушілік) территориясында орналаскан ұзын пішінді объектілер мен шептер (жолдар, ормам белдеулері, каналдар, межелер және т.с.с.).

Теңбілдеулік - жер учаскесінің немесе жер пайдаланушылық пен жер иеленушіліктің ішінде басқа жер пайдаланушылық пен жер иеленушілік жерлерінің орналасуы.

Тсррнториянмң контурлық уйымдастырылуы - территорияны бедерді барынша ескерс отырып реттестіру.

Тсхникалық рекультивация - бүлінген жерді қалпына келтіру кезеңі. Негізгі мақсаты - жердің кеңістік қасиеттерін қалпына келтіру.

Учаскелік жерге орналастыру (УЖО) - жеке алаптардың, шагын учаскелсрдің экологиялық және экономикалық талаптарға сай территориялык реттілігін жасау жоніндегі шаралар жүйесі. УЖО шеңберінде әртүрлі жүмыс жобалары жасалады.

Үй манмндагы жер учаскесі - зац негізінде азаматка жеке меншікке жеке үй (қосалкы) шаруашылыгын жүргізуге, үй салуга, багбандыққа тегін берілген жер учаскесі.

Функцнопалды аймак - калалық жэне ауылдық елді-мекендерді дамытуды жоспарлауда табиги обьектілермен қамтылган аумакты мақсатты иайдаламуды бслгілеу үшін , сондай-ақ белгілі бір функционалды багыттағы, соның ішінде тұргын, өндірістік жэне заңмен рұқсат етілген баска да күрылыстарды салуга арналған олардың жер бөлігі.

Фуикциоиалдык аймақтау - кала аумагын пайдалану сипагы мен инвестиция жагдайы бойынша бөлу.

ІІІалгайжсрлік - жер пайдаланушылықтың кеңістік кемшілігі. Луылшаруашылық кэсіпорны жерлерінің кейбір бөлігінің шаруашылық орта-лықтарынан тым шалгай орналасуы.

Шартты белгілер - жерге орналастыру схемалары мен жобалары-ның элементтерін топографиялык пландар мен карталарда бейнелеуге қолданылатын белгілер жүйесі.

80

Шаруа (фермерлік) қожалықтары - өзінің жеке меншігіндегі немесе жалга алынган мүлік пен жер учаскесі негізінде ауылшаруашылық өнімдерін өндірумен, өңдеумен және сатумен айналысатын дербес жанұялық бірлестік. Шаруаиіылықаралық жерге орналастыру (ШАЖО) - жер иеленушіліктер мен жер пайдаланушылықтарды құру, жетілдіру, реттестіру жэне өзгерту жөніндегі элеуметтік экономикалық, құқықтық жэне техникалық шаралар

жүйесі.

Эрозияга карсы шаралар кешені - жерді эрозиядан коргау жөніндегі іс-кимылдар жүйесі

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Қазакстан Республикасы Үкіметінін 8.05.1996ж. № 576 «Мемлекетпен жеке меншікке немесе жер пайдалануга берілетін жерлерге базалык төлемді бекіту туралы» каулысы // Жер қатынастары мен жер пайдалану жөніндегі нормативтік-актілер жинагы. ЖШС «Лидия». - Алматы: Қаржы-Қаражат, 1996.

2. Қазакстан Республикасында мемлекеттік жер кадастрын енгізу тәртібі. // нормативтік- кұкықтық актілер жинагы. - Алматы: Жеті жарғы, 1998. - Б. 139-152.

3. Қазакстан Республикасы Президентінін заңдык күші бар 22 желтоксан 1995ж. № 2718 «Жер туралы» Жарлыгы. Қазакстан Республикасының жер заңнамасы. // нормативтік- кұкыктык актілер жинагы // - Алматы: Жеті жаргы , 1998.- Б.7-77.

4. Қазакстан Республикасы Жер заңнамасы //нормативтік- кұкыктык актілер жинагы (түсініктемелерімен)// - Алматы: Жеті жарғы, 1998.

5. «Жер реформасы туралы». Қазакстан Республикасынын Заңы 28.07.1991ж. 11.№322. Казақстан Республикасының жер заңнамасы.-Алматы: «Жеті жаргы», 1998,- 1926.

6. Қазақстан Республикасы Жер заңнамасы //нормативтік- кұкыктык актілер жинагы (түсініктемелерімен)// - Алматы: Жеті жаргы, 1998.

7. Қазақстан Республикасынын «Республикадагы багалау кызметі туралы» Заны, 30 қараша 2000 ж. № 109-11

8. Қазакстан Республикасынын Салык кодексі. 12.06.2001 ж.

9. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 13 қараша 2003ж. № 1140 «Жер учаскесін сату немесе жер учаскесін жалга беру бойынша күкыгын сауданы ұйымдастыру және өткізу (аукцион, конкурс) Ережесі туралы» каулысы .

10. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 22 тамыз 2003ж. ЛЬ 851 «Жер учаскесіне қүкыгын куэландыратын кұжат формасын бекіту туралы» каулысы .

11. Қазакстан Республикасынын Жер кодексі // Казахстанская правда (26.06.03 г.). - Алматы, 2003. - Б. 3-9.

12. Об установлении базовых ставок платы за земельные участки при их предоставлении в частную собственность, при сдаче государством или государственными землепользователями в аренду, а также размера платы за продажу права аренды земельных участков. Постановление Правительства № 890 от 2.09.2003 г.-2003.

13. ҚР Үкіметтің 10.09.2003 ж. - 2003.№ 918 «Ауыл шаруашылык багытындагы жер учаскелеріне әкімшілік-аумактык бірліктер бойынша жеңілдік багалар көлемін бекіту туралы » каулысы.

14. Будыко М.И. Глобальная экология. М.: Мысль, 1977, 327 с.

15. Варламов А.А. Земельный кадастр. Том 1.Теоретические основы государственного земельного кадастра. Москва. Колос С. 2004. 383 с.

16. Временные методические рекомендации по ценовому зонированию земель и зонированию земель для целей налогообложения в населенных пунктах (города). Астана, 2008.

17. С.Н.Волков «Землеустройство» Iтом М:, 2002 ж.

18. Гаврилюк Ф.П. Бонитировка почв. М., Высшая школа,1974.

19. Гендельман М.А. «Организация хозяйственного устройства крестьянско-фермерских хозяйств». // Вестник науки , 6 том 2000 ж.

20. Гендельман М.А., Кырыкбаев Ж.Қ.и др. «Научные основы землеустройства» Лекции, Акмола, 1995 ж.

21. Гендельман М.А., Қырыкбаев Ж.Қ. Жерге орналастырудын жэне кадастрдың гылыми негіздері. Оқулық, Астана, «Фолиант», 2004

22. Грязнова А.Г. Оценка недвижимости: Оку кұралы. -М.:Финансы и статистика,1999

23. Дебердеев А.Ф., Забусова В. Тенденции развития земельных отношений в Казахстане // Транзитная экономика. - Алматы, 1999. - № 2. - С. 76-86.

24. Докучаев В.В. Наши степени прежде и теперь. Соч., т.УГ АН СССР,1951. 9.3ащита почв от эрозии. Сб. Докладов на сессии ВАСХНИЛ 1963г. «Колос», М., 1964.

25 .«Законодательное обеспечение реформ в аграрном комплексе РК : состояние и проблемы» Гылыми-өндірістік конференциянын материалдары. Астана, 26.ІІІ.1999 ж.

26. «Землеустроительное проектирование» М.А.Гендельман ред., Окулык. Алматы, 1999 ж.

27. «Землеустроительное проектирование» С.Н.Волков ред.,Окулык. М:,1998

28.3емельные отношения в некоторых странах Западной Европы (обзор) // Земельные ресурсы Казахстана. - 2000. - № 2. - С. 24-26.

29. Иванов Н.Н. Зоны увлажнения земного шара // Известия АН СССР. Серия: Географические и геофизические науки, 1941, № 3, с.261 ...288.

30. Казахстан республикасынын 2013 жылгы жер жагдайы жэне оны пайдалану туралы жиынтык талдамалы есебі. Астана, 2013

31. Крыкбаев Ж.К. Методологические основы паспортизации земель с/х назначения. Материалы Международной научно-практической конференции, РФ, Пермь, 2011 с.94-99

32. Крыкбаев Ж.К. Механизм распространения частной собственности на земли сельхозназначения, их оценка и паспортизация. А^го»Э1ет, №11 (28)6,2011

33. Крыкбаев Ж.К., Ахметов Е. С., Ш.К.Шокимова Методические основы и принципы паспортизации земельных участков в условиях распространения частной собственности на землю. Вестник ТарГУ им.М.Х.Дулати «Природопользование и проблемы антропосферы», Тараз, 2011, с. 185-196 34. Кырыкбаев Ж.Қ., Ахметов Е.С., Жұпархан Б.Ж. Жер катынастарынын тарихы жэне даму заңдылыктары. Оқу кұралы, Алматы, «Эверо», 2013,966 35. Ларин Г.В. Экономическое плодородие почвы,- М. Экономика, 1964.

36. Магазинщиков Т.П. Земельный кадастр. - М.: Высшая школа, 1987.

37. Методические указания по разработке базовой ставки платы за земельные участки населенных пунктов (города). Астана, 2008.

38. Мустафаев Ж.С. Почвенно-экологическое основание мелиорации сельскохозяйственных земель в Казахстане. Алматы «Ғылым». 1997. -218с. 39. Оценка земельных ресурсов: Оку құралы / ред. В.П.Антонова П.Ф.Лойко.

- Институт оценки природных ресурсов,1999-364с.

40. Оценка объектов недвижимости: теоретические и практические аспекты/ ред. В.В.Григорьев. - М.ИНФРА-М., 1997. - 320с.

41. Рутгайзер В. Оценка рыночной стоимости недвижимости. Оку жэне тәжірибелік құрал.- М., Дель, 1998.

42. Сейфуллин Ж.Т. Земельный кадастр Казахстана. - Алматы.: КазНИИЭОАПК, 2000.

43. Сейфуллин Ж.Т. Земельный кадастр: Управление земельными ресурсами в рыночных условиях. - Алматы.: КазНИИЭОАПК, 2001.

44. Стратегия земельных преобразований на рубеже XXI века. Халыкаралык конференциянын материалдары. Астана 2001ж.

45. Троицкий В.П.,.Волков С.Н, Гендельман М.А., Носов С.И. «Научные основы землеустройства» Окулык М:,1995 ж.

46.Чешев А.С., Фесенко И.П. Земельный кадастр. Учебник для вузов. -«Издательство ПРИОР», 20