2. Жарыстар мен жаттығулардың әсерлерін бақылау.

Жарыстық қызметтің тиімділігін мөлшерлеу және бағалау. Осы заманғы өлшеу және есептеу техникасы жарыстық жаттығулар мен жарыстық қызметтің ондаған әртүрлі көрсеткіштерін тіркеуге мүмкіндік береді. Мысалы, қарапайым жаттығуға саналатын 100м қашықтыққа жүгіруде спринтердің уақыт реакциясын, оның максимальды жылдамдыққа жету уақытын, оны ұстап тұру және түсу уақытын, қашықтықтың әртүрлі бөліктеріндегі қадамның ұзындығы мен жиілілігін, тіркеу және ұшу уақытын, тік және көлбеу күш салуды, дене салмағының жалпы орталық нүктесінің толқуын, тіреу және ұшу кезеңдерінің әртүрлі фазаларындағы буындардағы бұрыштарды және т.б. өлшеуге болады.

Осылардың барлығын жорналға тіркеуі, содан кейін спортшылардың дайындалғандық деңгейін сипаттайтын жаттығу қызметінің және көрсеткіштерінің өлшем белгілерін салыстыру арқылы жан-жақты талдау, жаттықтырушыға өте ауыр.

Сондықтан, жарыстық жаттығулардың көптеген көрсеткіштерінің ішінен тек аќпараттыларын (информативтілерін) ғана алу керек. Өйткені, оларды бақылау барысында мөлшерлеуге болады. Әртүрлі спорт түрлеріндегі жарыстық қызметтің көрсеткіштері белгілерінің ақпараттылығы (информативтілігі) 12– кестеде көрсетілген.

Кейбір спорт түрлеріндегі жарыстың қызмет өлшем белгілерінің (критерий) ақпараттылығы (информативтілігі)

12-кесте

Р/н	Спорт түрлері	Өлшем белгілері (критерий)
		Педагоги калық	Биомеханикалық	Физиологиялық	Биохимиялық	Психологиялық	Эстети калық
1	Циклдыќ	х	ххх	ххх	ххх	хх	х
2	Ойындық	ххх	х	хх	хх	ххх	хх
3	Жеке сайыс	хх	х	хх	хх	ххх	х
4	Ациклдыќ	хх	ххх	ххх	хх	ххх	х
5	Ќозғалыс мәнерлілігіне жаттығу	хх	ххх	хх	хх	ххх	ххх

Ескертпе: ХХХ-жоғары ақпараттылық, ал ХХ –орта, Х- төмен.

Жаттығудың әсер етуін бақылау спортшының орындайтын шұғылдану жаттығуларының сипаттамаларының сандық мәнін жүйелі тіркеумен қортындыланады. Барлық көрсеткіштер бақылау үшін, сонымен бірге жоспарлау үшін де пайдаланылады.

Жүктеме көлемінің негізгі көрсеткіштеріне мыналар жатады: жаттығу сабағының саны; жаттығу және жарыстық қызметке жұмсалған уақыт; мамандануға арналған арнайы жаттығулардың саны, километражы.

Жүктеме қарқындылығының көрсеткіші мыналар болып табылады : жаттығуды орындаудың қуаты, жылдамдығы, жаттығудың жұмылдырылуы және т.б.

Жүктемені бақылау процесінде арнайы мамандандыруға бейімделген жаттығулардың көлемін, қарқынды қуаттылықпен орындалатын жаттығулар көлемі, жалпы және арнайы дене, әдістік және тәсілдік дайындығын жетілдіруге бағытталған жаттығулар көлемі және микроциклдарда, ай сайын және жылдық циклда орындалатын қалпына келтіру бағытындағы жаттығулар көлемдері қоса жинақталады. Бұл көрсеткіштерді спорттық нәтижелер динамикасымен салыстыру жаттықтырушыға жаттығу жүктемелерінің жекелеген түрлері арасындағы үйлесімді байланысын, олардың ең биік, үдемелі мәнінен кейінгі жоғары нәтижеге жету мерзімі, сол сияқты жоғары спорттық нәтижелердегі жаттығу жүктемесінің кешігіп өзгеру кезеңін ашуына мүмкіндік туғызады.

4. Спортшының дайындалғандық жағдайын бақылау Спортшының дайындық жағдайын бағалау тестілеу барысында немесе жарыс процесінде жүргізіледі және мыналарды алдын ала қарастырады:

- арнайы дене дайындығын бағалау

- әдістік-тәсілдік дайындығын бағалау;

- психологиялық жағдайы мен жарыстардағы мінез-құлық, көңіл күйін бағалау.

Денсаулық жағдайы мен ағзаның негізгі қызметтік жүйесін бағалау, тәртіп бойынша, физиология, биохимия және спорттық медицина салалары мамандарының басшылығымен медициналық-биологиялық әдістер арқылы жүргізіледі.

Арнайы дене дайындығын бағалау негізгі дене сапалары деңгейін бөлек бағалаудан, яғни күш, шапшаңдық, төзімділік және иілгіштіктен(икемділік) жинақталады. Сонымен бірге, сол спорт түрі үшін басты болып дене сапаларына немесе бұл талдап қорылытылған ұғымды құрайтын жекелеген қабілеттеріне басты назар аударылады.

Жекелеген дене сапаларын бағалау әдістері “Дене сапалары дамуының білімдік- практикалық негіздері ”тарауында толық мазмұндалған.

Әдістік дайындықты бағалау. Әдістік дайындықты бағалау жарыстық және шұғылдану жаттығуларын орындау кезіндегі спортшының әдістік әрекеттерінің сандық және сапалық жақтарын бағалаумен қорытындыланады.

Әдістерді бақылау көзбен шолу және арнайы аспаптармен (құрал) іске асырылады. Спортшының әдістік шеберлігінің, оның өлшем белгісі (критериі) әдістердің көлемі, әдістердің әртүрлілігі және тиімділігімен тұжырымдалады.

Әдістердің көлемі спортшының жаттығу сабақтарында және жарыстарда орындайтын әдіс әрекеттерінің жалпы санымен анықталады.

Әдістердің әртүрлілігі (жан-жақтылығы) спортшының меңгерген және оны жарыстық қызметте пайдалана алатын қозғалыс әрекетін әртүрлі бейнеде орындау дәрежесімен анықталады.

Әртүрлі бейнедегі әрекеттер санын, оң және сол жағымен орындалған әдістер байланысын (ойындарға), шабуылдау және қорғаныс әрекеттері және т.б. бақылайды.

Әдістердің тиімділігі оның жеке ұтымды вариантына жақындық дәрежесімен анықталады. Тиімді әдіс, бұл белгілі қозғалыс шегінде мүмкіндігінше максимальды нәтижеге жетуді қамтамасыз ету болып табылады

Спорттық нәтиже, бұл маңызды, бірақ әдістер тиімділігінің жеке өлшем белгісі емес, Әдістердің тиімділігін бағалау әдістері спортшының қозғалыс потенциалы мүмкіндігін іске асыруға негізделген.

Спорттың циклдық түрлерінде әдістердің үнемділігі әсіресе маңызды, өйткені әдістік шеберлік деңгейі мен күш салу мөлшері, спорттық нәтиженің көрсеткіштері пропорциональды байланыс, яғни толық, айқын заңдылық байқалады.

Тәсілдік дайындықты бағалау. Тәсілдік дайындықты бағалау жарыстарда табысқа жетуге бағытталған спортшының немесе команданың әрекетінің мақсатқа лайықтылығын бағалаумен қортындыланады. Ол тәсілдік ойлау қабілетін, тәсілдік әрекеттерді (тәсілдік әдістер көлемін, олардың орындаудағы жан-жақтылығы мен тиімділігі) бақылауды алдын-ала қарастырады.

Әдетте тәсілдік дайындықты бақылау жарыстық қызметті бақылаумен сәйкес келеді.