3.2 Топырақты өңдеу технологиялары

Тәжірибе алқабын сүдігер  жырту Т-4 тракторында ПЯ-3-35 соқасымен 35-38 см  тереңдікте қазан айының аяғында жүргізілді.

Бақша өсірілген жерді  сүдігер жыртуды күзде уақытында  жүргізген дұрыс. Бақша дақылдарының мықты тамыр жүйесі терең өңделген топыракта ғана дами алады. Сондықтан да бақша дақылдары өсірілетін алқапты мүмкіндігінше тереңірек - 35-40 см етіп айдау керек. Әсіресе көп уақыттан бері айдалмаған ескі жерлерді терең жырту өнімнің артуына және едәуір ірі жеміс алуға жағдай жасайды.

Қазақстанның оңтүстігіндегі суармалы аймақтардың механикалық  құрамы ауыр жерлерде қарбыздан жоғары әнім алу үшін топырақты 40 см, кей жерлерде 50 см-ге дейін терең айдау топырақтың терең қабаттарының тұздарының шайылуына жағдай жасайды (12-кесте).

Терең сүдігер жырту  жердің арамшөптермен ластануын  едәуір төмендетеді. Қарбыздың тамыр  жүйесі терең қабаттарда жайласады. Топырақтың терең қабаттарының бос  құрылымы суды жақсы өткізуге жағдай жасайды (13 кесте).

Бұл аталған барлық факторлар суды үнемдей отырып, жоғары ѳнімге кол жеткізуге жағдай жасайды (14-кесте).

Сүдігер жыртудан кейін  қыскы сор шаю бір тегіс жүргізілуі үшін жер тегістеліп, ылғалды сақтауы үшін екі ізбен тырмаланды. Тәжірибелік алқапты желтоқсан айының басында ұзын базалы агрегатты Т-150 тракторымен тегістелді. Тәжірибе алқабында ұзындығы 150-200 м бөгеттер қазылды. Сор шаюды 20 қаңтарда 2500 м/га мөлшерімен жүргізілді.

 

Қазақ мақта шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты вегетациялық кезеңде суарудың қатаң тәртібін сақтауды және қысқы сор шаюда мол сумен суаруды ұсынады. Бұл ұсыныстар көптеген шаруашылықтарда оң нәтиже берді.

Мақтаарал ауданы жағдайында көптеген алқаптарға сор шаю мөлшері гектарына 2-ден 3 мың текше метрді құрайды, ал дренделуі жақсы қамтамасыз етілген ерекше сорланған жерлерде сор шаю мөлшерін 4 мың текше метрге дейін арттыруға болады. Қайта сорлануға ұшыраған, жер асты сулары 2,0-2,5 м тереңдікте жайласкан дренажсыз жерлерде сор шаюдың төмендегі көрсеткіштері ұсынылады:

1. Әлсіз сорланган алқаптарда 1500-2000 м³/га;

2. Орташа сорланған алқаптарда 2000-3000 м³/га;

3. Күшті сорланған алкаптарда 3000-4000 м³/га.

Мұнда сор шаю жумыстарын 2000-3000 текше метр мөлшерінде бір рет, ал күшті сорланған жерлерде сор шаю мөлшерін 4000 текше метрге дейін арттыруга болады, бірақ ол мѳлшерді екі рет сор шаю арқылы жүзеге асыру керек.

Сор шаюды бастау мерзімі топырақтың ауырлыгына карай белгіленеді, топырак каншалыкты ауыр болса, сор шаюды сонша ерте жүргізу керек: Оңтүстік Қазақстан облысы жағдайында ауыр топырақты жерлер үшін казан айының басы-аяғы – желтоқсанның ортасы, орташа топырақтар үшін – желтоқсанның аяғы – каң-тардың басы және жеңіл топырақ үшін – қаңтар айы белгіленген.

Қысқы сор шаю жұмыстарын топырактың сорлану дәрежесін есептемей жатып, өте жоғары мөлшермен жүргізуге болмайды. Бұл сор шаю жұмыстарын жүргізу уакытын дұрыс таңдау су-тұз тәртібіне едәуір әсер етеді. Мақтаарал ауданында сор шаю жүмыстары жыл сайын күзгі-қысқы мерзімде гектарына 2000-30000 текше метр мөлшерімен жүргізіліеді. Айта кететін жәйт, сор шаю мѳлшері мен саны топырақтың құрамындағы суда еритін тұздардың мөлшеріне түрліше әсер етеді.

Тәжірибелік алкаптағы көктемгі дала жұмыстары 15-нау-рызда суару арықтарын тегістеу жұмыстарымен басталды, 21 –нау-рыздан бастап екі ізбен тырмалау жүргізілді. 6-күннен кейін 27-наурызда тырмалаудан соң, 16-18 см тереңдікте тырмалаумен бір уақытта екі ізбен чизелдеу жүргізілді. Топырақты терең қопсыту үшін Т-150 тракторына тіркелген чизель-культиватор қолданылды. Тырмалаумен бір уақытта екі ізбен чизельдеу арамшөптердің өскіндерін жояды, топырақ қүрылымын араластырады және тұқымсепкіштің (сеялка) тұқымдарды тереңге егуі үшін оңтайлы жағдай жасайды.

Топырақтың өңделетін  кабатының толық копсытылуын арттыру мақсатында, кұнарлылығы төмен сорланған жерлерді құнарландыру және вегетациялык суару кезінде су ѳткізгіштігі жоғары болуы үшін бағандарға терең қопсытатын ауыспалы сүйір табандар орнатылды.

Терең қопсыту ауаның және карбыздың тамыр жүйесінің топырактың тереғ кабаттарына ѳтуін жеңілдетеді, сондай-ақ топырақтың қызуына жағдай жасайды.