2. Әлеуметтік қамсыздандыру құқығының жүйесі.

Өзінің белгілі бір пәні және құқықтық реттеудің өзіндік әдісінің бар болуы әлеуметтік қамсыздандыру құқығының дербес құқық саласы ретінде бөліп шығарады. Осыған байланысты әлеуметтік қамсыздандыру құқығы дегеніміз – азаматтарды ақшалай түрде әлеуметтік қамсыздандыру; әр түрлі әлеуметтік қызметтерді ұсыну; заңды айғақтарды орнатумен байланысты процедуралық және процессуалдық қатынастар; әлеуметтік қамсыздандырудың қандай-да бір түріне құқықты іске асыруы мен қорғауды реттейтін құқықтық нормалар жиынтығы.

Әлеуметтік қамсыздандыру құқығының жүйесі – реттелетін қатынастардың өзгешелігіне сәйкес тиісті құрылымдық тізбекте орналасқан, өзара байланысты құқықтық инститтутар мен нормалар жиынтығы.

Әлеуметтік қамсыздандыру құқығына қатысты келесі институттарды белгілеуге болады: жасы; еңбек сіңірген жылдары бойынша зейнетақылар; еңбекке уақытша жарамсыздық бойынша; жүктілік және босану бойынша; мүгедектігі бойынша, асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша және т.б. жәрдемақылар.

Әлеуметтік қамсыздандыру құқығының жүйесін Жалпы және Ерекше бөлімі құрайды.

Жалпы бөлім әлеуметтік қамсыздандыру құқығының ұғымы, пәні, әдісі мен функциялары, жүйесі мен қайнар көздері, қағидалары, әлеуметтік қамсыздандырудағы құқықтық қатынастар, әлеуметтік қамсыздандырудағы құқықтық қатынастар субъектілерінің құқықтық жағдайы, еңбек стажы институты және оның түрлерін қосады.

Ерекше бөлім зейнетақымен қамсыздандыруды және жәрдемақыларды құқықтық реттеуін қамтиды.

Тақырып №14. Зейнетақымен қамсыздандыруды құқықтық реттеу.

Дәріс жоспары:

1. Зейнетақымен қамсыздандырудың ұғымы және зейнетақы түрлері.

2. Зейнетақы төлеу мен тағайындау тәртібі.

Негізгі ұғымдар: зейнетақы, зейнетақымен қамсыздандыру, зейнетақы түрлері.

1. Зейнетақымен қамсыздандырудың ұғымы және зейнетақы түрлері.

Зейнетақымен қамсыздандыру еңбекке жарамсыз азаматтарды әлеуметтік қамсыздандырудың негізгі түрі болып табылады.

Зейнетақы – еңбекке жарамсыз азаматтар заңмен орнатылған белгілі бір жасқа жеткенде тағайындалатын ай сайынғы ақшалы төлем.

Жалпы еңбек стажына қосылатын еңбек немесе өзге де қоғамға пайдалы қызметке байланысты тағайындалатын зейнетақыларға еңбек сіңірген жылдары үшін зейнетақы жатады.

Жасына байланысты емес белгілі бір арнайы стажға ие адамдарға тағайындау кезінде есепке алған жұмысты қалдырған жағдайда еңбек сіңірген жылдары үшін зейнетақы тағайындалады.

Жасына байланысты зейнетақылар – зейнетақылық жасқа жеткен кезде жалпы еңбек стажы болуына байланысты ай сайынғы ақшалай төлемдер. Жасына байланысты зейнетақыны тағайындау жағдайлары бойынша жалпы негіздерде тағайындалатын зейнетақы және жеңілдік жағдайларындағы зейнетақыға шартты түрде жіктеуге болады.

Жасына байланысты жеңілдік жағдайларындағы зейнетақы төтенше және барынша радиациялық қатерлі өңірлерде 1949 жылғы 29 тамыздан 1963 жылғы 5 шілдеге дейін кемінде 10 жыл тұрған азаматтар «Семей ядролық сынақ полигонындағы ядролық сынақтардың салдарынан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы» ҚР Зңына сәйкес:

- еркектер – жалпы жұмыс стажы 25 жылдан кем болмаған жағдайда 50 жасқа жеткенде;

- әйелдер – жалпы стажы 20 жылдан кем болмаған жағдайда 45 жасқа жеткенде зейнетақы тағайындалуына құқылы.

Ауылдық жерде тұратын, 5 және одан да көп бала туып, оларды сегіз жасқа дейін тәрбиелеген әйелдер 50 жасқа толғанда жасына байланысты зейнетақы алуға құқылы, аталған зейнетақы жасы 1998 жылғы 1 шілдеден бастап жыл сайын 6 айға өсіп отырады, бірақ тұтас алғанда 3 жылдан аспауға тиіс.

Жасына байланысты зейнетақылық төлемдердің мөлшері орталықтан төленетін зейнетақы төлемдерін толық көлемінде есептеу Зейнетақымен қамсыздандыру туралы Заңның 14-бабына сәйкес белгіленетін орташа айлық кірістің 60 пайызы есебінен жүргізіледі.

Орталықтан төленетін зейнетақы төлемдерінің мөлшерін есептеу жұмыста болған үзілістерге қарамастан, қатарынан кез келген 3 жыл жұмыс үшін орташа айлық табыс негізге алына отырып, 1995 жылғы 1 қаңтардан бастап жүзеге асырылады.

1998 жылғы 1 қаңтардан басталған кезең үшін орташа айлық табыстың мөлшері жинақтаушы зейнетақы қорларына міндетті зейнетақы жарналары жүзеге асырылған табысқа сәйкес белгіленеді.

1998 жылғы 1 қаңтарға дейін қажетті еңбек стажынан тыс жұмыс істеген әрбір толық жыл үшін зейнетақы төлемдерінің мөлшері 1 пайызға өсіріледі, бірақ ол зейнетақыны есептеу үшін ескерілетін табыстың 75 пайызынан аспауға тиіс.

Ұлы Отан соғысының қатысушылары мен мүгедектерінің, әскери қызметшілердің, ҚР ішкі істер органдарының, бұрынғы Мемелекеттік тергеу комитеті қызметкерлерінің және зейнетақы 1998 жылдың 1 қаңтарына дейін, ҚР Үкіметі бекіткен, өндірістердің, жұмыстардың, кәсіптердің, лауазымдардың және көрсеткіштердің №1 тізімі бойынша және жұмыс орындарын аттестаттау нәтижелері бойынша жеңілдікті шарттарда тағайындалған адамдардың зейнетақы төлемдері мөлшерін қоспағанда, 1998 жылғы 1 қаңтарға дейін тағайындалған зейнетақы төлемдерінің ең жоғары мөлшері тиісті жылға арналған республикалық бюджет туралы заңмен белгіленген 25 еселенген айлық есептік көрсеткіштің 75 пайызынан аса алмайды.

Орталықтан төленетін зейнетақы төлемдерін есептеуге арналған табысқа еңбекке ақы төлеудің барлық түрлері және тізбесін ҚР-ның Үкіметі белгілейтін өзге де табыстар енгізіледі.