8. Сегнетоэлектриктер

Сегнетоэлектриктер дегеніміз кристалдық диэлектриктер, оларда сыртқы электр өрісі болмаған кезде, оның құрайтын бөлшектердің дипольдік электрлік моменттерінің бағытталуы өз бетімен жүреді.

Мысалдар: Сегнетик тұз  ; барий титанаты  .

Сегнетоэлектриктер домендерден тұрады. Домендер дегеніміз поляризациялануы әр түрлі бағыттағы аймақ. Кюри нүктесінен жоғары температурада сегнетоэлектрлік қасиеттері жойылады.

Сегнетоэлектриктер үшін  және  арасындағы байланыс сызықты емес және диэлектрлік гистерезис құбылысы байқалады, себебі сегнетоэлектриктер үшін формуласы әділ емес болып келеді. Бұл сыртқы өріс болмаған кезде қалдық поляризацияланудың сақталуы.

Магниттік гистерезис келесі графикпен беріледі.

 

Сегнетоэлектриктерде сыртқы өріс болмағанда поляризация сақталады.

Сегнетоэлектриктер конденсаторларда қолданады. Барий титанаты ультрадыбыстық толқындар қабылдағышы ретінде немесе генераторларда қолданады.

17. Зеебек, Томсон, Пельтье құбылыстары

Бірнеше металдардан тұратын тұйықталған тізбектерде контактілердің температурасы әр түрлі болғанда термоэлектрлік тоқ пайда болады. Осыған байланысты құбылыстар термоэлектрлік құбылыстар деп аталады.

1. Зеебек құбылысы (1821). Әр түрлі металлдардан тұратын тұйықталған тізбекте металлдардың температ уралары әр түрлі болған жағдайда электр тоғы пайда болады.

Мысалы Сu—Bi, Ag—Си, Аu — Си секілді тізбектер. Пайда болатын ЭҚҚ теңдігіне пропорционал. Бұл ЭҚҚ термоқозғаушы күш деп аталады.

Зеебек құбылысы электр тоғын генерациялауға қолданылады және контактілердің температурасын өлшеуге пайдаланылады.

2. Пельтье құбылысы (1834). Электр тоғы екі әр түрлі металлдардың контактілерінен өткенде, джоуль ленц заңындағы жылудан басқа, табиғаты бөгде жылу бөлінеді немесе жұтылады. Пельтье құбылысындағы тоқ тоқ күшінің бірінші дәрежесіне тіке пропорционал және тоқ бағытын өзгерткенде өз бағытын өзгертпейді. Пельтье құбылысы жартылайөткізгіш мұздатқыштарда қолданылады.

3. Томсон құбылысы (1856). Температурасы біртекті емес өткізгіш бойында қосымша жылу жұтылады немесе бөлінеді. Пельте жылуына сәйкес болып келеді.

23 Холл эффектісі

Холл эффектісі (1879) — j тығыздықтағы тоғы бар өткізгіште В магнит өрісіне енгізгенде В және j векторына перпендикуляр электр өрісінің пайда болуы.

мұнда а — пластина ені,  — Холл потенциалдар айырмасы

(117.1)

Холл эффектісі металлдардағы және жартылай өткізгіштерде тоқ ұстаушыларының энергетикалық спектрін алу үшін, есептеуіш машиналарда тұрақты тоқтарды күшейту үшін пайдаланылады.

26. Өздік индукция және өзара индукция

1.Өздік индукция құбылысы.Электромагниттік индукция құбылысының өздік индукция деп аталатын дербес жағдайының практикалық маңызы өте зор. Сонда электромагниттік индукция құбылысы өткізгішпен шектелген аудан арқылы өтетін индукция ағыны өзгеретін жағдайдың бәрінде де байқалады. Егер қандай да бір тұйық контурда айнымалы ток жүрсе, онда оның туғызатын магнит өрісі тұрақты болмайды. Ендеше , осы токтың өз контурынан қоршаған аудан арқылы өтетін магнит индукциясының ағыны өзгереді . Магнит индукция ағынының өзгерісі контурда э.қ.к.-ін тудырады. Сөйтіп контурдағы токтың өзгерісі осы контурдың өзіне индукция э.қ.к.-інің тууына себепші болдады. Осы құбылыс өздік индукция деп аталады.

2. Өзара индукция құбылысы. Кез-келген контурдағы электр токы өзгергенде осы токтың айнымалы магнит өрісі көрші контурдағы э.қ.к.-ін индукциялайды. Осы екі контурдың 1-дегі ток шамасы магнит ағымын тудырады да, осы магнит ағынының әсерінен 2-контурда индукциялық тогы пайда болады, оны гальванометр көрсетеді.