Мамандығыәртүрлі адамдардың бір тәулікке қажет энергия мөлшері

Мамандықтың түрі	Бір тәуліктегі энергия қажеттілігі (ккал)	Атқаратын жұмысының турі
1	2X00	Ой еңбетінін ааамдары (дөрігсрлер, оқытушылар, гылыми кшметкерлер, кеңсе кы меткерлері)
II	.1000	Жеціл қол еңбетінін адамдары
III	3200	Орта дәрежелі ауырлыкіағы қол еңбетінін адамдары (слесарлар, хирургтер, айдаушылар, теміржолшылар)
IV	3700	Ауыр қол еңбенінің адмадры (құрылысшылар, ауыл шарушылығының жұмысшылары)
V	4.100	Өте ауыр қол еқбегінің адамдары (тау-кен жұмысшылары,орманкекарарар кеорман кесушілер. жүкшілер)

Тамақтану ережесі (рационы).Дұрыс тамақтану,қоректік заттардықажетті мөлшерде қабылдау арқылы адам жұмыс қабілетін сақтайды,шығын болған энергияның орнын толтырады,қалыпты өсу мен дамуды қамтамасыз етеді.Осы мақсатта әртүрлі мамандықтағы,жастағы адамдардың тамақтану нормасы жасалады.Тамақтану нормасын денеге қажетті қоректік заттарда (ақуыз,май,көмірсу,минералды тұздар,витаминдер) қанша энергия қоры болатынына,құндылығына қарап белгілейді.Ой еңбегінің шұғылданатын (студент,дәрігер,есепші т.б) адамдарға бір тәулікке 100г ақуыз,90г май,400г көмірсу,минералды тұздар,витаминдер,су қажет.Осындай мөлшерде тағам қабылдағанда бір тәулікте 3000 ккал энергия пайда болады.Ал қол еңбегімен шұғылданатын адамда май мен көмісу ғана емес ақузға да тәцліктік сұраныс көтеріледі.Дұрыс тамақтанудың ерекше кестесі түзілген.Онда барлық құнды заттардың құндылығы,энергиясы есептелген.Тәулігіне қабылданатын ақуздың 50% ет,жұмыртқа,балық түрінді болуы керек.Сонымен бірге тек ақуыз,немес май,көмірсудың ара қатынасы-1:1:4деңгейінде сақтаулы керек.Ауыр қол еңбегінің шұғылданатын адамға ақуыздың мөлшерін көбейту керек.

Тамақтық заттар	Атқаратын жұмысының түрі
	I	II	III	IV	V
Ақуыз	91	90	96	102	118
Май	103	110	117	136	158
Көмірсу	378	412	440	518	602
Калория Ккал	2800	3000	3200	3700	4300

Жылу, оның реттелуі

Адам сырттан қоректік заттарды ақуызды, майды, көмірсуды, минералды тұздарды қабылдайды. Олардың қорытылуы үшін энергия жұмсалады. Зат алмасуы, химиялық құбылыстар нәтижесіндеденеде жылу энергиясы пайда болады. Денеде жылу пайда болуымен бірге ол сыртқы ортаға бөлінеді. Денеде жылудың пайда болуы, оның денеден сыртқы ортаға бөлінуі — “жылу алмасуы” деп аталады. Көптеген жан- жануарлардың денесінің қызуы сыртқы ортаға байланысты болады. Денесінің қызуы сыртқы ортаға байланысты өзгеретін жан-жануарлар “пойкилотермді” немесе “салқын қандылар” деп аталады. Олардың денесінің қызуы, сыртқы ортаға байланысты ысып, салқындайды.

Сүт қоректілер мен құстардың денесінің қызуы сыртқы ортаның өзгерісіне байланыссыз бірқалыптылығын сақтайды. Олар ыстық қандылар немесе “гомойотермділер” деп аталады.

Дене қызуының бірқалыптылығы “изотермия” деп аталады. Изотермия нәтижесіндеденеде жасушалар мен ұлпалардағы зат алмасуы қамтамасыз етіледі.

Адам денесі мүшелерінің қызуы бірдей емес. Адамның денесі сыртқы қабық және ядродан тұрады. Сыртқы қабыққа тері,бұлшық еттер жатады. Ал ядроға ішкі мүшелер кіреді. Дененің сыртқы қабығының қызуы ядроға қарағанда төменірек болады. Ішкі мүшелердегі ең “ыстық” мүше - бауыр. Оның ыстығы 38- 38,5°, ал тік ішектің ыстығы 37-37,5 болады.

Ішкі мүшелердің ішінде жылу - бауырда пайда болады, себебі негізгі химиялық өзгерістер осы бауырда өтеді. Сол үшін бауырды адам денесінің “биохимиялық лабораториясы” деп атайды. Дененің салмағының 35% бұлшық еттерден тұратыны белгілі. Жылу негізінен бұлшық еттерде пайда болады. Бұлшық еттердің жұмысы нәтижесіндежылудың пайда болуы бірнеше есе артады.

Адам денесінің сыртқы қабығының қызуы бірдей болмайды, ең салқын аймағы оның алақаны мен табаны, ең қызуы жоғарысы қолтық асты. Дені сау адамның қолтығының асты қызуы 36- 37,5° С болады. Дененің қызуы бір тәуліктің ішінде биоырғаққа байланысты өзгеріп тұрады. Түнгі сағат 2-4-ке дейінгі аралықта дененің қызуы ең төменгі дәрежеге жетеді, ал ең жоғары көтерілуі сағат 16-17 аралығьшда байқалады.

Денеден жылу тері, өкпе, белгілі бір мөлшерде зәр мен нәжісі арқылы бөлінеді. Жылудың тері арқылы бөлінуі үш түрліжолымен өтеді:

1. жылуды өткізу арқылы - денеге тиіп тұрған заттарға сыртқы ортаға, ауаға, суға жылу өтеді;

2. жылу сәулесі денеден шашырағанда, ыстық денеден инфроқызыл сәулелер шығады.

3. жылудың денеден булану арқылы бөлінуі немесе денеден тер шығу. Денеден 1 мл тер шығуы үшін 0,58 ккал жылу энергиясы бөлінеді. Сыртқы ортаның өзгерісін адам терідегі ыстық және суық терморецепторлар арқылы сезеді. Сыртқыорта суық болғанда терідегі терморецепторлардың тітіркенуі аралық мидағы жылу орталығынажетеді. Жылу орталығынан тітіркеніс орталықтан қашушы эфферент талшық арқылы бұлшық еттерге келеді. Бұлшық еттердің дірілінен зат алмасуы күшейеді, жылу пайда болады.

Сыртқы ортаның ыстығы жоғары болғанда денедегі “ыстық” рецепторлардың тітіркенуінен зат алмасуы төмендейді, қан тамырлары кеңейіп, денеден жылу сыртқы ортаға беріледі. Сонымен бірге теріден тер шығады, буланады. Өте ыстық цехтарда істейтін жұмысшыларда теріден жылу тер, су түрінде бөлінеді. Сонын үшін олар тәулігіне 9-15 л тер шығарып, оған 5000-9000 ккал жылу энериясын жұмсайды. Ыстық - ылғалды ауада адамнан тер су болып ағады. Егер адам + 45° С моншада отырса - онда адамнам бөлінетін жылудың барлық — өткізу, булану, сәуле шашырату жолы бітеліп қалады. Нәтижеде адам ыстық соққысынан қаза табады.Суда жүзушілерде дененің жылуы суға өтеді, соның үшін жүзушілерге энергия шығын көп болады.

Дене қызуының көтерілуі нәтижесіндежүрек жиі соғады, қан қысымы көтеріледі, орталық жүйке жүйесініңқозғыштығы артады.Егер дененің ыстығы 40° С жетсе, онда адам сандырақтап, еліре бастайды, ал 43° С жоғары көтерілсе өледі. Дене ыстығның төмендеуі одан да қауіпті. Дененің ыстығы 2-3" С төмендесе адам есінен айырылады. Ірі хирургиялық операциялар кезінде дененің ыстығьпі 28-30° С дейін төмендетеді. Гипотермияда денедегі зат алмасуы, тотығу реакциялары баяулап,орталықжүйке жүйесініңоттегіне сұранысы азаяды.

Дене жылуының бір қалыптылығы — орталық жүйке жүйесі ішкі секреция бездерініңбақылауында болады. Адам денесінің жылу орталығы бас ми діңгегінің аралықмиында ,ал қанның терморецепторларын қабылдайтын орталық гипоталамуста орналасқан.