Патофизиология тарихынан қысқаша мағлұматтар, оның дамуының негізгі кезеңдері.

Аурулардыњ пайда болуын, даму жолдары мен зардаптарын зерттеу џшін жануарларѓа тђжірибелер жасау ќажеттілігі пайда болды. Бџгінгі кџні ќазаќ жерінде жануарларѓа тђжірибе жасау кљне заманнан басталганы белгілі болып отыр. Ќазаќ хандыгы Алтын Ордадан бљлініп шыќќаннан кейін Ђз Жђнібектіњ ќасында болѓан ќараџзген шипагер Љтебойдаќ Тілеуќабылўлы (1397—1492) жазып ќалдырѓан ќолжазбасы осы айтылѓанныњ толыќ айѓаѓы бола алады. Бўл ўлы шипагер-ѓалым ќойлар мен дала тџлкілеріне тђжірибе жасап, ќанайналым шењберлерін Гарвейден бўрын ашќаны айќындалды. Ол шешекке ќарсы екпелер дайындау џшін таналарды егіп, олардан сау адамдарды егетін материал (вакцина) алѓан. Бўндай тђжірибе љте кењ бабамыздыњ жазуы бойынша ХЏ-ѓасырдыњ екінші жартысында, Эдуард Женнерден џш жарым ѓасырдай бўрын, жасалѓан. Ол кісінініњ вакцина алу жолы сол кездегі халыќтыњ жергілікті тўрмыс жаѓдайларына толыѓынан сђйкес келеді. Мђселен, танадан алынѓан вакцина жања сойылѓан малдыњ бџйрек ќапшыѓына ќўйылып, ќарањѓы жерде саќталуы љз заманыныњ, тіпті бџгінгі ѓалымдардыњ ойына келмейтін, џлкен ѓылыми жетістігі болып есептеледі.

Сонымен бірге, бўл ѓўлама шипагердіњ адам денесініњ сусыздануын жђне оныњ сатыларын, суѓа кетіп љлген немесе суыќќа џсіп ќалѓан адамдарды тірілту жолдарын алѓаш зерттеп шешуі љз заманыныњ џлкен ѓылыми жетістіктеріне жатады. Кљрсетілген гылыми ењбек баспада басылып, кењ тарамаѓанымен, басќа елдердіњ елшілері мен саудагерлері арќылы ауыздан ауызѓа беріліп, жер шары мемлекеттеріне тарап кетуі ешбір кџмђн тудырмайды. Сондыќтан еуропалыќ ѓылыми медицинаныњ дамуына бўл аќпараттар ыќпал етпеді деуге ешбір негіз жоќ.

Медицинаныњ љзекті мђселелерін жануарларда тђжірибе жасап шешу еуропалыќ ѓылыми медицинада эксперименттік дерттану (патология) немесе патологиялык, физиология деп аталды.

1819 ж. Я. Л. Гэйллиот ењ алѓаш патологиялыќ физиология атауын ќолданып, «Жалпы патология жђне патологиялыќ физиология» атты оќулыѓын жариялады. Бўл атауды немістіњ ўлы патологы Р. Вирхов (1847) кењінен ќолданды.

Экспериментгік дерттанудыњ негізін ќалаушы болып ФрансуаМажанди (1738—1855), Клод Бернар (1813—1878), В. В. Пашутин (1845—1901) есептеледі.

1878 ж. В. В. Пашутин жалпы жђне эксперименттік патологияны медициналык, факультеттердіњ оќу курсына енгізді. 1930 жылдары бџрынѓы Кењестер Одаѓында патофизиология медициналыќ пѕн деп аталып, медицина саласында жоѓары білім беру баѓдарламасына енгізілді.

Сонымен Ресейде бірінші жалпы жђне эксперименттік патология кафедрасын Ќазан университетінде В. В. Пашутин (1845—1901) ашты жђне ол 1878 ж. патофизиологиядан алѓашќы нџсќауды љзі жазды. В. В. Пашутинніњ ѓылыми баѓыттары: зат алмасу мен энергия алмасуыныњ бўзылыстары, патофизиологияныњ мањызды проблемаларыныњ бірі болып есептеледі. Оныњ толыќ жђне жартылай ашыѓу, жылу алмасуыныњ бўзылыстары, оттегі жеткіліксіздігі, гиперкапниялар туралы ізденістері бџгінгі кџнге дейін мањызын жоѓалтќан жоќ.

Ол патофизиологиядан кљптеген мамандар дайындады. Ресейде патофизиологияныњ ілім жђне пђн ретінде ќалыптасуына орыстыњ ўлы физиологы И. П. Павловтыњ (1849—1936) ќосќан ењбегі зор. Ол жануарлардыњ тіршілік ќџбылыстарына жања кљзќараспен ќарап, патологияда нервизм ілімін дамытты, ќанайналым, асќорыту жџйелері, жоѓары жџйке ђрекеттері туралы ілімдерді толыќтырды.

Ќазаќстандаѓы бірінші патофизиология кафедрасы алматы мединститутында, яѓни бџгінгі Ќазаќ мемлекеттік медицина университетінде 1933 жылы ашылды. 1933-1946 ж. бўл кафедраныњ мењгерушілері болып: проф. Глеклер Н.Э., доцент Четвертак Д.С., профессор Лейтес С.М. жѕне профессор очкур П.П. ќызмет атќарды. 1946-1969 ж. кафедраны профессор Глозман О.С. басќарды. Профессор Глозман О.С. љзініњ шѕкірттерімен екі џлкен ѓылыми проблемалар тљњірегінде шўѓылданды. Оныњ біріншісі: уланѓан дененіњ ќанын донордыњ ќанымен ауыстыру операциясы. Кезінде оныњ џлкен практикалыќ мањызы болды жђне талай адамдарды љлімнен арашалап ќалды. Екіншісі — тез ќансырау жђне шок проблемасы. Бўл проблеманыњ ІІ-дџниежџзілік соѓыс кезінде ерекше кљзге тџскен мѕселе екендігі жђне оныњ ќазіргі бейбіт кџндерде де љте мањызды екендігі ешбір кџмђн туѓызбайды. Профессор о.с Глозман кљптеген патофизиология мамандарын дайындады. Солардыњ ішінде профессорлар: Насыбуллина Х.С., Сѕулебекова М.С., Каримов М.А., Макашев К.М., Маманова Х.Е т.б-лар. Профессор Насыбуллина Х.С. 1969-1991 ж. Алматы мединститутыныњ патофизиология кафедрасын мењгеріп, кљптеген нѕтижелі ењбектер атќарды. Ол оќушылармен бірге, бџгінгі кџнніњ талабынан туѓан, кљптеген факторлардыњ бірігіп организмге ђсер етулерін зерттеді. Мысалы, ќансырау мен гипокинезияныњ ішімдіктіњ, ќантты диабет пен ќансыраудыњ т.с.с. организмге біріккен ђсерлердіњ практикалыќ мањызы зор екені ешќандай кџмђн келтірмейді.

Профессор Каримов М.А, шђкірттерімен бірге Ќазаќтыњ онкология жђне радиология ѓылыми-зерттеу институтында ђртџрлі химиялыќ заттардыњ организмдегі ісіктіњ дамуына тигізетін мањызын зерттеуде елеулі ењбек атќарды.

Профессор Сђулебекова М.С. оќушыларымен бірге ќазаќтыњ таѓам проблемалары институтында нђтижелі ењбек етуде.

1951 ж. Ќараѓанды мединститутында, бџгінгі медицина академиясында патофизиология кафедрасы ашылды. Бўл кафедраны ўйымдастырып, айтарлыќтай ењбек еткен профессор Я.А. Лазарис (1904-1989) оќушылармен бірге екі џлкен ѓылыми мђселелермен шўѓылданды:

1. љкпе ісінуініњ патогенезі жђне оны тђжірибеде емдеу жолдары; 2. ќантты диабет жђне оныњ патогенезі.

Бірінші мђселе бойынша љкпе ісінуі кезінде љкпе ќылтамырлары кемерлерініњ љткізгіштігініњ жоѓарылауында нерв жџйесініњ мањызы кљрсетілді. Екінші мђселе бойынша ќант диабеттіњ эксперименттік џлгісін жануарларѓа аллоксан енгізу арќылы алуды алѓаш ўсынды. Аллоксандыќ жђне дитизондыќ диабеттерді тђжірибеде зерттеу арќылы ќантты диабеттіњ патогенезін аныќтауѓа кљрнекті џлес ќосты.

1955 ж. патофизиология кафедрасын Семейдіњ мединститутында, бџгінгі медицина академиясында, профессор назарова Т.А. ўйымдастырды. Оныњ негізіг ѓылыми баѓыты ђртџрлі шок жаѓдайларыныњ (травмалыќ, гемотрансфузиялыќ ж.б.) нервтік рефлекстік жолдармен дамуын терењ зерттеуде болды. Организмніњ сезімтал рецепторлары орналасќан ђртџрлі аймаќтарын ўйќы артериясыныњ синокаротидтік аумаѓын, ішектердіњ шектерін, кљкбауырды тўтас ќан жџйесінен оќшаулап, оларѓа бљтен ќанмен ђсер ету арќылы шок дамуында нервтік-рефлекстік жолдардыњ мањызы џлкендігін кљрсетті. Профессор Назарова Т.А. Ќазаќстанда патофизиологиядан љзініњ мектебін ашќан ѓалым. Оныњ шђкірті доцент Ќ.Шаймарданов Семей мединститутыныњ патофизиология кафедрасын ўзаќ уаќыт басќарды. 1997 жылдан бастап бўл кафедраны Т.А. Назарованыњ оќушысы профессор В.И. Кравцов басќарып келеді.

1959 ж. Аќтљбе мединститутында (медицина академиясында) патофизиология кафедрасын профессор Маманова Х.Е. (1918-1977) ўйымдастырды. Ол иммунология саласында біршама ењбектер атќарды. Оныњ оќушысы профессор Ќасенов Ќ. О. кљрсетілген кафедраны мењгеріп, организмге жылан уларыныњ љсерін, оны емдеу жолдарын іздестіруде нђтижелі ењбектер атќарды.

1967 ж. Аќмола мединститутында, бџгінгі медицина академиясында, патофизиология кафедрасы ашылды. Ол кафедраны кейін џзаќ жыл профессор В. Г. Корпачев (1936—1998) мењгеріп, организмніњ тљтенше ауыр жаѓдайларын, постреанимациялыќ патологияны зерттеуде ѓылымѓа елеулі џлес ќосты. Ол кљптеген патофизиология мамандарын дайындап ќалдырды. Соныњ ішінде профессор Е. Д. Дђленов профилактикалыќ медицина академиясыныњ академигі, Нью-йорк медицина академиясыныњ ќџрметті академигі атаќтарына ие болды. Профессор Н. Ќ. Хамзина ќђзір патофизиология кафедрасын мењгереді.

1554ж. француз гуманист-дәрігері Ж.Фернель алғаш рет медицина облысына "патология" терминін енгізді, ауру себебін, сонымен қатар анатомиялық және функциональді бұзылыстарын оқытатын. Оның жазған еңбегі екі жүз жылға дейін патология туралы ең жақсы оқулық болып көрінген. 1758 жылы медицина тарихында И.Д.Гаубийдың алғаш рет медицинаның жалпы патология туралы басқармасы жарық көрді. Онда "ғылымның аурулары туралы жалпыны" белгілеу үшін, негізін, еркшеліктерін, себебін және ағзаның қатты және сұйық бөліктерінің қалыпты жағдайларының бұзылыстарының зардаптары қарастырылғандықтан "Жалпы патология" терминін қолданды. XVIIIғ. аяғында Дж.Гунтер тәжірибелік патологияның бастамасын қойды. "Патологиялық физиология" терминін алғаш рет 1791ж. Галледе шыққан "Патологиялық физиология негіздері" деген оқулықта Эрфурт университетінің профессоры А.Ф.Геккер (A.F.Hecker, 1763-1811) қолданды. Соңынан L.Gelliot (1819) "патологиялық физиология" терминін "Pathologie generale et physiologie pathologique" атты оқулықта қолданды.

Батыс Еуропа мен Ресейде XVIIIғ. аяғы ХІХғ. басында патология теориялық медицина курсының бөлінбейтін бөлігі ретінде оқытылды. Жалпы патологияның дамуына ХІХғ. бірінші жартысында үлкен үлесін қосқан дәрігер-философ И.Е.Дядьковский және оның Мәскеу университетінде терапия және жалпы патология курсын оқыған шәкірті К.В.Лебедев. Олардың жалпы патологиялық туындысы-"патологияның философиясы"-жалпы патология жөнінде орыс тілінде негізгі бірінші ғажайып басқармасына жатқызылды. ("Жалпы антропопатология"), 1835ж. К.В.Лебедев шығарған.

Дж.Моргань мен К.Рокитанскийдің классикалық еңбектерінің, сонымен қатар Ж.Крювельенің Париж университетінде 1836ж. патологиялық анатомия кафедрасының алғаш ұйымдастырылуы жарық көргеннен кейін патологиялық анатомия өзіндік академиялық пән ретінде құрылды.

Ресей университетінің 1835 жылғы жарғысында жалпы жалпы патологияны физиологиямен бірге оқыту енгізілді. Мәскеу университетінің физиология және жалпы патология кафедрасының профессоры А.М.Филомафитский 1835 жылдан 1847 жылдар бойы алғаш рет Ресейде жануарларда бүйректерін алып тастау және несепағарды байлау жөнінде тәжірибе қатарын енгізді. 1847-1848жж. ағзаға эфирдің, хлороформның және т.б. наркотикалық заттардың әсерінің тәжірибелі-клиникалық зерттеулерін басқарды.

1868-1869жж. Ресей университеттерінде жалпы патологияның өзіндік кафедралары ашылды. Осындай кафедраны Мәскеу университетінде ұйымдастырған А.И.Полунин оған әмбебап сипаттама беруге тырысты, бірақ зерттеудің тәжірибелік базасын жасай алмады.

ХІХғ. аяғында нақты патологиялық физиологияның жалпы патология недрасында құрылу тенденциясы көрінді. Р.Вирхов айтқан қажеттілік туралы оның шәкірті Ю.Конгейм ғылымды эмболияға, инфарктқа негізделген белгілі тәжірибелі зерттеулермен байытты, қабынудың себебі мен даму механизмін жазды. 1877-1880жж. ол жалпы патология туралы классикалық екітомдық басқарманы шығарды. 1878-1881жж. орыс тіліне аударылды. Автор негізгі зейінді патологиялық физиологияға бөлді, ол Ю.Конгейм айтуы бойынша ауру жағдайында мүшелер қызметі қандай болуы және содан кейін қалыпты өмірлік бұзылыстарының қалай пайда болғанын оқытады. 1878-1879жж. С.Самуэльдің неміс тілінен орыс тіліне аударылған "Патологиялық физиология негізіндегі жалпы патология басқармасы" шықты. Кесте 2.-патологиялық физиологияның пайда болуы.

Патофизиологияның негізін қалаушылар: И.М.Сеченов, В.В.Пашутин, И.И.Мечников, В.В.Подвысоцкий, А.А.Богомолец, И.Г.Савченко, Л.А.Тарасевич, Д.К.Заболотный және т.б. Қазақстанда патофизиологияның дамуы: Н.Э.Глеклер, Х.С.Насыбуллина, Я.А.Лазарис, Т.А.Назарова, Х.Е.Маманова, В.Г.Корпачев.

Тәжірибелі-физиологиялық, физика-химиялық бағыт

Ресейде патологиялық физиологияны өзіндік ғылым және оқытатын пән ретінде негізін қалаған физиолог-экспериментатор И.М.Сеченовтың шәкірті В.В.Пашутин болған, ол 1874 жылдан Қазан университетінің медицина факультетінің жалпы патология кафедрасын, ал 1878ж. бастап Санкт-Петербург Медика-хирургиялық академиясын басқарған. В.В.Пашутин 1878ж. және 1881ж. "Жалпы патологияның (жалпы физиологияның) дәрістерін" және фундаментальді 1885ж. және 1902ж. шыққан екітомдық "жалпы және тәжірибелік патология курсын " енгізді. Оның еңбектерінің анализін В.В.Пашутиннің И.М.Сеченовтан оған енген дәстүрді дамыта отырып, патологияға тәжірибелік-физиологиялық және физика-химиялық бағытты енгізгенін көрсетеді.

Патология мәселесін өңдеу мақсатымен В.В.Пашутин алғаш рет дүние жүзінде калориметрді шығарды, адамдарда және жануарлардағы газ алмасу мен жылу алмасуды зерттеудің ғажайып әдістерін ұсынды. Осы әдістер жануар мен адамдарға тәжірибе жасағанда қолдана отырып, В.В.Пашутин және оның шәкірттері ағзаның патологиялық жағдайда ашығудың, зат алмасудың және жылу алмасудың түрлерін анықтауда басты зерттеулерді орындады. Жаңадан оттектік ашығу туралы мағлұмат енгізді.

В.В.Пашутин алғаш рет жалпы патологтар (патофизиологтар) мектебін ашты. Оның кафедра бойынша қабылдаушысы ашығу, газ алмасу, зат алмасу мәселелерін түбімен өңдеген П.М.Альбицкий болды. Оның ерекше бағалы жұмысы оттектік ашығу туралы жұмысы және П.М.Альбицкиймен ашылған көмірқышқыл зардабынан қайтымды әсер феномені болып табылады (1911ж.) П.М.Альбицкийдің қорытындысы қандағы СО₂-нің тұрақты жоғарғы кернеуі үлкен биологиялық мағына береді, тыныс алу орталығын қоздыра отырып және денеде тотықтырғыш процессін реттей отырып, тәжірибелік жағдайда және алмасу процесстерінің алмасу өнімдерінің аутореттеу мәселелерінің өңдеуі адамның жеке физиологиясының одан әрі құрылуына негіз болды.

Толық ашығу кезінде максимальді 59-65 күнге созылған, ағзада газ және жылу алмасу мәселелерін өңдеуге үлкен үлес қосқан Томск университетінің жалпы патология кафедрасында профессор болып 1904 жылдан 1922 жылға дейін, ал 1922 жылдан соңғы өміріне дейін Кубан медицина институтының фармакология кафедрасының меңгерушісі болып жұмыс істеген В.В.Пашутиннің шәкірті П.П.Авроров.

В.В.Пашутиннің шәкірті Н.В.Веселькинмен бірге оның әріптестері панкреатты диабеттің патогенезі бойынша көмірсу-фосфаттық алмасу патологиясының мәселелері бойынша зерттеулер, сонымен қатар толық емес созылмалы ашығу кезіндегі зат алмасу зерттеулерін жүргізді.

И.М.Сеченовтан, В.В.Пашутиннан, П.М.Альбицкийдан кеткен зерттеулер бағыты Әскери медицина академиясының патологиялық физиология кафедрасында жақсы дамыды. Кафедра меңгерушісі И.Р.Петров әріптестерімен бірге жануарларда жасалған модельде оттегі жеткіліксіздігінің мәселесін зерттеді:

а) бас ми анемиясынан пайда болған

б) сұйытылған атмосферадан

в) қан кетуден

г) клиникалық өлім жағдайынан

1934-1935жж.И.Р.Петровпен бірге П.П.Гончаров барокамерамен самолетте ұшқан жағдайда төмендеген барометрлік қысымның әсерінен (3000-5000м биіктікке сәйкес) жануарларда жедел қан кетулер, бас ми қаңқасының және басқа да жарақаттанулар зерттелді. Бұл зерттеулер сұйытылған атмосфера мен биік гипоксемияның ағзаға әсер ету жағдайда жаралылардың авиаэвокуациясының мәселесінтәжірибелік шешуінің ең алғашқысы болып табылды.

И.Р.Петров және оның патологиялық физиология кафедрасы бойынша қабылдағышы В.К.Кулагин әріптестерімен бірге шок және терминальді жағдай, қан кету, посттрансфузионды асқынулар мәселелері бойынша бастапқы зерттеулерді орындады; әдістерін және ерте профилактикасын өңдеді және шоктың және қан кетудің емін қанды, қан алмастыруларды, адренокортикотропты гормондарды, кортикостероидтарды және кейбір ферменттерді қолдана отырып емдеу тәсілін енгізді. Олар патология әдістемелігі және сырқат туралы жалпы оқыту мәселелері бойынша жұмыс енгізді.

В.В.Пашутин мектебінің көрнекті ұсынушысы, тәжірибелі-физиологиялық пен физика-химиялық бағытты жалпы патологиялық дамуында бірге қосқан Н.Г.Ушинский болды. Патофизиолог-экспериментатор болған Н.Г.Ушинский патологиялық физиологияны шектелген жағдайда оқытуды шектеді, жалпы патологияның ең маңызды бөлімінің бірі ретінде қарастырылатын. Патологиялық физиология негізінде ол барлық жалпы патологияны енгізген жоқ, ал "ғылымды өмірлік процесстер жолы мен ауру ағзаға баратын сырқат ағза өмірінде өндіретін қалыпсыздық туралы" енгізген.

В.В.Пашутиннің шәкірті А.В.Репрев медицина тарихына отандық эндокринологияның негізін салушыларының бірі болып кірді. Оның "Жалпы патология оқулығы" (1897ж.) және фундаментальді басқармасы "Жалпы және тәжірибелік патология негіздері" патологияда тәжірибелік-физиологиялық және физика-химиялық бағыттардың дамуына қолұшын тигізді.

Эндокриндік жүйенің және зат алмасудың naiujiuiym оқыту бойынша А.В.Репрев жұмысының жалпы бағыты одан әрі дамуын алды, зерттеулерде олармен шыққан өкілдерінің Харьков мектебінің патофизиологтары: Д.Е.Альперн, С.М.Лейтес, М.М.Павлов, С.Г.Генес, Д.П.Гринев, және олардың әріптестері.

Физика-химиялық бағыттың патологияда дамуына үлкен үлес қосқан Санкт-Петербургтегі тәжірибелік медицина институтының жалпы патология бөлімінің басшысы Е.С.Лондонның зерттеулері. 1904ж. ол авторадиографияның жаңа өзіндік әдісін өңдеді, қай ұлпа көп мөлшерде радий эманациясын жұтатындығын ескертетін. Е.С.Лондон радий сәулесінің әсерінен ерте және көрнекті патологиялық өзгерістер қан жасаушы, жыныс және лимфоидты мүшелерде болатындығын анықтады. Лейпциг академиялық баспасының ұсынысымен ол неміс тілінде дүниежүзілік әдебиетте бірінші радиобиология бойынша монографияны шығарды. Екінші қажет мәселе, Е.С.Лондон және оның әріптестері өңдеген, асқорытудың физиологиясы мен патологиясы болып табылады. Бұл облыста зерттеулер қатары химиялық өңдеулер, асқазан ішек жолдары арқылы өткен кезде тағамның құрамы және патология шақырған тәжірибе жағдайындағы сіңірілу процессінің заңдылықтарын ашу болды. Е.С.Лондон Н.П.Кочневаямен бірге вазостомия (ангиостомия)-ірі веналық тамырларға тұрақты фистула қою әдісін өңдеді-ол көрсетті оқытуды зат алмасуды жеке мүшелердің олармен өтетін салыстырмалы анализінде және олар кететін қан табиғи жағдайда және түрлі патологиялық жағдайлар кезінде мүшелердің қарымқатынасының бұзылуынсыз. 1924-1925жж. көп мөлшерде ангиохимия бойынша жұмыстар енгізілді-Е.С.Лондон шығарған физиологиялық және патологиялық химия бөлімнен. Е.С.Лондон иттерге 1934ж. жаңа тәжірибелік-хирургиялық әдіс-органостомия жасады-наркоз берілмеген жануарларда оперативсіз жолмен мүше кесегін алуға болатын, терең паренхиматозды мүшелерге кең канюль қою әдісі. Органостомия әдісін ангиостомия әдісі толықтырды және мүшелік метаболизмді, оның ішінде көмірсу, ақуыз, тұз-су алмасулар механизмін терең тануға мүмкіншілік берді.

Тәжірибе физиологиялық әдіс ретінде жалпы патологияға көптеген жалпы патологиялық процесстердің физиологиялық механизмін ашуына, олардың арасындағы ішкі байланысқа өзіндік философиялық түсініктеме беруге мүмкіншілік енгізді және барлық сырқат зерттеулерін қатал ғылыми негізге қойды. Осының арқасында жалпы патология біздің елімізде "патологиялық процесстердің физиологиясын", яғни патологиялық физиология негізінде оқытатын тәжірибелі ғылым болды. Дәл осы жағдай В.В.Пашутин мен В.В.Подвысоцкийді "патологиялық физиология" терминін атауда, "жалпы патология" терминіне толықтырғыш негізінде атау болды. В.В.Подвысоцкий шәкірті А.А.Богомолец өзінің ұстазынан әрі кетіп, жалпы патология атын патологиялық физиология етіп өзгертті. Саратов университетінің жалпы патология кафедрасының меңгерушісі болған кездегі оның оқулықтары, баспалары "Патологиялық физиологияның қысқаша курсы 1Б. Жалпы патология" (1921) және "Патологиялық физиология"(1924) деп аталды. 1924ж. маусымдағы Глав-профобрдың әдістемелік комиссиясының отырысында, А.И.Абрикосов пен Н.Н.Аничковтың жоғарғы медициналық оқу реформасымен байланысты жалпы патология мен патологиялық анатомия кафедраларын қосу туралы айтқаны талқыланған, А.А.Богомолец қарсы шықты және жалпы патологияны патологиялық физиология деп өзгертуді ұсынды. Бұл ұсыныс қабылданды және Наркомпрос бұйрығымен құрылды. Кафедраның басқаша аталуын қодаған С.С.Халатов, патологиялық физиологияны ауру процесстерінің жалпы көріністерін және олардың ерекшелігін, мүшелердің ауруларымен байланысты немесе физиологиялық жүйелер физиологиялық және физика-химиялық әдістер жолымен зерттелетін ғылым ретінде анықталды. Осы кезден бастап СССР-да, одан кейін Ресейде жалпы патология кафедрасы патологиялық физиология кафедрасы болып аталынды.

Гисто және цитофизиологиялық бағыт

Патологияда гистофизиологиялық бағыттың құрылуының басын клетка мен ұлпаның тіршілік кезіндегі боялуының классикалық әдісінің (бояулардың физиологиялық инъекциясы) авторы-(1868ж.) Киев университетінің жалпы патология кафедрасын басқарған Н.А.Хржонщевский бастады.

Бұл бағыт оның шәкірті В.В.Подвысоцкий еңбегінде дамуын алды және ол ашқан мектеп [И.Г.Савченко (Қазан, Краснодар), Д.К.Заболотный (Петербург, Киев), Л.А.Тарасевич (Мәскеу), А.А.Богомолец (Саратов, Мәскеу, Киев)]. В.В.Подвысоцкий әріптестерімен бірге бауыр, сілекей және мейболий бездері түрлі жарақаттық зақымданулар мен уланудан кейін регенерацияға бейімді екенін анықтады. Регенерация секреторлық клеткалар арқасында ғана жүрмей, сонымен қатар шығарушы өзектердің эпителийлері арқылы да жүреді. 1891ж. В.В.Подвысоцкийдің "Жалпы патология негіздері. Ауру ағза физиологиясына басқарма" атты оқулықтың 1-ші баспасы шықты, ал 1894ж. 2-ші толық толықтырылған француз, неміс және жапон тіліне аударылған баспасы шықты.

Жалпы биологиялық (патологиялық) бағыт және салыстырмалы патология.

Жалпы патологиялық бағыт патологияға Р.Вирховтың целлюлярлық патологиясы мен клеткалық теориясына өзінің қайнар көзімен кіреді. Р.Вирхов клеткадан тыс қалыпты, патологиялық тіршілік әрекет жоқ деген. Ресейде бұл бағыттың құрылуы С.М.Лукьянов пен И.И.Мечников аттарымен байланысты.

Санкт-Петербург Әскери медициналық академиясының тәрбиеленушісі С.М.Лукьянов, Варшавада жалпы патология кафедрасын, Санкт-Петербургте тәжірибелі медициналық институтын басқарған, фундаментальді жұмыстар орындады, жалпы патологияның теориялық негізіне клетка құрылымдарының өзгерістеріне және олардың патологиялық процесспен туындаған тәжірибеде олардың құрам бөліктерін зерттеуге негізделген. С.М.Лукьяновтың Р.Вирховтан ерекшелігі морфологиялық құрылымның артында "физика-химиялық құрылым" жатыр деген принциптен тыс жүрді. Клеткалық патологияның физиологиялық және физика-химиялық аспектілеріне көңіл аудара отырып, ол микрохимиялық анализ бен молекулалы механизмнің заңдарын тануына негізделген молекулалы патологияны ашуға және көпклеткалы ағзаның "тіршілік ошақтар жүйесінің" өзара әсерін және байланысын біріктіруге тырысты. Зерттеудің қажет бағыты деп, ол гуморальді факторлар әсерлерін ең алдымен ферменттердің клеткалық қызметтеріне және олардың байланысы мен өзара әсерін қамтамасыз ететін әсерлерді қарастырды. Өзінің еңбектерінде ол патологиялық процесстің негізі мен пайда болуының биологиялық заңдылықтарын зерттеу болып табылатын жалпы биологиялық бағыт пен бірге патологияның түрлі бағытының синтезін жүзеге асырды.

Бұл бағыттың құрылуына маңызды рөл атқарған биолог И.И.Мечников пен оның ғылыми мектебі. Клетка физиологиясын зерттеу оны салыстырмалы және эволюциялы патологияны ашуға әкелді. И.И.Мечников зерттеулері эволюция процессінде қалай жануар формаларының организациясының жоғарлауымен фагоцитоз-асқорыту қызметі өзінің көрсеткішін өзгертеді, клеткаішілік асқорыту қызметінен қорғаныштық бейімделуге өтеді. Сондықтан клеткаішілік асқорыту зерттеулері жұқпалы патологиялық шекарасынан алыс кететін жалпы биологиялық әсер ретінде шынайы иммунитет туралы көрініс үшін иммунитеттің фагоцитарлық теориясы мен фагоцитоз туралы ғылымның құрылуына қайнар көз болды.

1898жылдан 1908 жылға дейін И.И.Мечников лабораториясында түрлі бөгде клеткалар мен мүшелік экстракттарға антидене мен токсикалық (иммунды) сарысулар алу бойынша зерттеулер жүргізілді. Кіші дозалар белсендіретін әсер бергенде, үлкен дозалар сәйкес клеткалық элементтерінің қызметінің тежелуін тудырды. В.К.Линдеман 1900ж. невролитикалық сарысуды ашты, зерттелетін жануарда геморрагиялық нефрит тудырғанның көмегімен. Осылай аутоиммунды аурулардың бірінші тәжірибелі модельдерінің бірі алынды. Өзінің 2-томдық "Жалпы патология оқулығында" (Киев, 1910-1911жж.) В.К.Линдеман патологиялық әсерлермен жүретін заңдарды зерттеу болып табылатын жалпы патологияның негізгі мәселесіне көңіл бөледі. Ол ешқандай эволюцияның түсінігінсіз, ағзаның негізгі қасиеті-бейімделуінің ең шеткі дәрежесі болып көрінетін патология деп есептеген.

Макрофагтар рөлі туралы И.И.Мечниковтың ілімі гуморальді фактор мен клеткалық элементтер арасында тікелей байланыс көрсетілген гемолизиндер туралы Л.А.Тарасевичтың зерттеуінде әрі қарай дамуын алды. В.В.Подвысоцкий мен Л.А.Тарасевичтің шәкірті А.А.Богомолец дәнекер ұлпа ағзаның қорғаныш реакциясы мен алмасу процесстеріне қатысатындығын көрсетті. Оның дәнекер туралы ілімі коллагеноз туралы ілімі жәнеадамдар конституциясының типін ажырату әрекеті үшін алға шарт болды. А.А.Богомолецтің зерттеулері ағза реактивтілігін анықтауда эндокринді-вегетативті реттеудің және дәнекер ұлпа белсенділігінің рөлін түсінуге әсерін тигізді. А.А.Богомолец қан құюдың, дәнекер ұлпа қызметінің цитотоксикалық стимуляциясының әсер ету механизмі, зат алмасу реттелуінде бауырдың рөлі туралы негіздерді қалыптастырған. 1925ж. ол қорғаныш заттарының өнімдерін күшейте отырып, ретикулоэндотелиальді жүйенің қызметін аз дозада стимулдейтін антиретикулалы цитотоксикалық сарысуды анықтады (АЦС). Ұлы Отан соғысы жылдары АЦС трофикалық ойық жаралар мен жаралардың жазылуына кең қолданды. А.А.Богомолец дәнекер ұлпаның трофикалық қызметінің әлсіреуімен, клеткааралық заттар мен ұлпалардың физика-химиялық қасиеттерінің өзгерістерімен ағзаның қартаю процессін түсіндіретін концепцияны қозғады. А.А.Богомолец патофизиологтардың ғылыми мектебін ашты, одан Н.Н.Сиротинин (Саратов-Қазан-Киев), Н.А.Федоров (Мәскеу), Н.Н.Зайко (Киев) және басқалары оқып шықты.

Н.Н.Сиротининнің негізгі еңбектері экстремальді факторлар әсеріне (гипоксия, анафилаксия, аллергия) ағзаның резистенттілігі мен реактивтілігінің салыстырмалы патологиясының мәселелеріне арналған. Салыстырмалы патология әдісін қолдана отырып, Н.Н.Сиротинин филогенетика тұрғысынан инфекцияның ең ежелгі формасы-микробтардың ағзада гуморальді және клеткалық типте салыстырмалы әлсіз реакциялар кезінде қарапайым көбею екенін көрсетті. Инфекционды процесстің ең жаңа филогенетикалық формасы фагоцитарлы процесстің спецификациясы мен антидене өндіру бағытында лимфа-гистоцитарлы аппараттың жетілдіруі болып табылады. Тағы бір жаңа инфекционды процесстің жануар әлемінде тарихи дамуында аллергиялық реакциялардың инфекция көрінісіне қосылуы болып табылады.

Тау ауруының патогенезін зерттеуі бойынша Н.Н.Сиротининнің орындаған жұмыстары, тау ауруы кезінде басты өзгерістер гипоксия, газды алкалоз және ағзаның шаршауы болып табылатынын көрсетті. Биік тау жағдайында гипоксияға адаптация процесстері мен оттектік ашығудың әртүрлілері эволюционды жоспарда зерттеле отырып, Н.Н.Сиротинин тауларда баспалдақты акклиматизация принципін өңдеді және емдеу үшін гипоксиямен өтетін ауруларды, сонымен қатар биік және космостық ұшуларда экстремальді әсерлерге ағзаның тұрақтылығының жоғарлауы үшін жоғары таудағы климатқа адаптацияны қолдануға болатынын көрсетті. Оның басқаруымен 1958ж. авиациялы және космостық физиология мен медицина үшін маңызы зор гипокинезияның сау адам ағзасына әсерін анықтауы бойынша зерттеулер ашылды.

Нервизм

Нервизм элементтері XVIIIғ. ортасында пайда болы және А.Галлердің, У.Кулленнің, Е.О.Мухиннің, И.Е.Дьядковскийдің, К.В.Лебедевтің және т.б. еңбектерінде дамуын алды. И.П.Павлов С.П.Боткин клиникасында осы идеяны қолданып, нервизм ағзаның үлкен әрекетіне жүйке жүйесінің әсерін таратуға тырысатын физиологиялық бағыт деп түсінді. И.П.Павлов мектебінің бұл бағытының дамуы кортиковисцеральді патологиясы мен жоғарғы жүйке әрекетінің патофизиологиясын ашуға әкелді.

Түрлі ауруларға сай жалпы заңдылықтарды бекіту әрекетімен, нервизм позициясымен И.П.Павловтың шәкірті А.Д.Сперанский 30 жылдардың басында шықты. Ол 1927ж. басталған зерттеулер сериясында, патологиялық, оның ішінде инфекционды-токсикалық патогенезде процесстер сәйкес мүшелердің стереотипті зақымдануларын тудыратын және бейспецификалық сипат алатын рефлекторлы механизмге қатысатындығын көрсетті. Бұл бірдей өзгерістерді А.Д.Сперанский жүйке дистрофиясының стандартты формасы деп атады.

А.Д.Сперанскийдің ғылыми мектебінің түлегі Г.Н.Крыжановский жүйке бұзылыстарының генераторлы , детерминантты және жүйелі механизмнің теориясын өңдеді. Г.Н.Крыжановский зерттеулер қорытындысын "Жүйке жүйесінің патологиясындағы детерминантты құрылымдар" (М., 1980) атты кітапта жалпылады. Автор патологиялық жүйенің негізгі механизмі патологиялық детерминант-ОЖЖ құрылымы, гипербелсендірілген, оның патологиялық күшейтілген қозу генераторында орналасқан, ал ол өзі гипербелсенді нейрондардың агрегаты болып табылатындығын көрсетті. Г.Н.Крыжановский функциональді құрылымдардың тежелуі мен жүйелік қатынастың дезинтеграциясы әмбебап биологиялық заңдылықтар болып табылатындығын көрсетті. Оның дезинтеграциясының сол немесе басқа баспалдақты білдіретін жүйенің зақымдануы, тікелей ішкі жүйелік бақылаудың бұзылыстарына, белгілі автономизация мен жүйенің жеке бөліктерінің тежелуіне әкеледі. Бұл процесстерде ерекше мән жүйені ұйымдастыратын және оның әрекетін детерминирлейтін басты түйіннің зақымдалуы болып табылады.

Медициналық ғылымның дамуының қазіргі кезеңінде сырқат мәселесі жүйкелік, эндокриндік және басқа физиологиялық жүйелердің тіпті молекулалық қатынастарға дейін алатын түрлі деңгейлерін алатын қызметтер реттелуінің жанжақты бұзылыстарының мәселесі ретінде шешіледі.

Клиника-тәжірибелі интеграционды бағыт

Жалпы патология дамуының бағытының интеграциясына ұмтылыс науқас адамды жанжақты зерттеу және толықтырылған клиникалық медицинаның теориялық фундаментін құру мақсатыменпроф. А.Б.Фохтпен негізделген Мәскеу мектебінің жалпы патолог-патофизиологтар еңбектерінде жазылған. 1890ж. ол Мәскеу университетінде жалпы және тәжірибелі патология институтын ұйымдастырған, 1912ж. сондай институт Мәскеу жоғарғы қыздар курстары 2-ші Град ауруханасы кезінде (қазір Мәскеу медициналық университетінің патологиялық физиология кафедрасы деп аталады).

А.Б.Фохт өзінің жүзінде клиницист пен патолого-экспериментаторды үлестірді, патологияда клиникалық тәжірибелі бағыттың тиімді дамуына үлесін қосқан. Оның негізгі еңбектері ауру туғызатын факторлар әсеріне ағзаның компенсаторлық, бейімдеушілік реакцияларды зерттеуге, жүрек тамырлық, эндокриндік, лимфа бөлу және зәр шығару жүйелердің патологиясы кезінде қызметтерінің реттелуінде нервтік және механизмдердің рөлін зерттеуге арналған. А.Б.Фохт (1899-1903) атақты ашылуларды пайда болуы мен Ресейде тәжірибелі кардиологияның құрылуы үшін негіз болған жүрек ауруларының тәжірибелі модельдерін (тәжірибелі жүрек қақпақшасының ақаулары, коронарлы тамырлардың эмболиясы, гидроперикардиттер, жүректің томпанадасы және т.б.) алу үшін оригинальді әдістемені өңдеді. А.Б.Фохт пен оның шәкірттері патология жағдайында функциональді тепе-теңдіктің сақталуының компенсаторлы механизмнің ашылуы мен жүректің "жабық қордағы энергиясының" ауытқуларын анықтады. А.Б.Фохт бірінші болып қан айналымның жалпы патологиялық бұзылыстарының түзілуінде интероцептивті импульстердің рөлін бағалады. 1902ж. А.Б.Фохт және В.К.Линдеман қалыпты қан айналымды ұстауда өкпелік артерияның эмболиясы кезінде өкпелік тамырлардың кеңеюі мен оң жақ қарыншаның жұмысының күшеюінің компенсаторлық мәнін көрсетті. Авторлар зерттелетін патологиялық процесстің динамикасында өкпелік тамырлардың афферентті жүйкелердің маңызды рөлін дұрыс бағалады. Олар өкпелік артерияның ұсақ бұтақтарының эмболиясы кезінде үлкен қан айналым шеңберінің гемодинамикасының бұзылыстары "өкпе ұлпасында кезбе нервтің оның сезімтал аяқтамаларының орталыққа рефлексіне байланысты" деп өз ойларын айтты. Бұл атақты ашылу әрі қарай дамуын біздің заманымызда кіші қан айналым шеңберінің тамырларының үлкен шеңбердің тамырлық жүйесіне рефлекторлы әсері бар екенін дәлелдеген В.Н.Черниговский мен В.В.Лариннің еңбектерінде алды. "жүректің айналасындағы қалтаның қабынуы туралы зерттеулер" (1899), "Тәждік артерияның жабылуы кезінде жүректің анатомиялық және функциональді бұзылыстары туралы" (1901), "Өкпелік артерияның эмболиясы кезінде жүрек әрекетінің және қан айналымның бұзылыстары туралы" (В.К.Линдеманмен бірге, 1903), "Жүрек патологиясы" (1910) атты А.Б.Фохттың еңбектері отандық тәжірибелі кардиология үшін негізін қалаушылар болып табылады.

А.Б.Фохт А.И.Тальянцев, В.К.Линдеман, Д.Д.Плетнев, Ф.А.Андреев, Ф.Ф.Венулет, Г.П.Сахаров сияқты ең көрнекті ұсынушылармен бірге ғылыми мектеп ашты.

А.Б.Фохт мектебіне тән ерекшелік морфологиялық, тәжірибелі-физиологиялық және клиникалық әдістері бар зерттеулердің көмегімен ауруды кешенді зерттеуге бағытталған клиника-тәжірибелі бағыт болды. Бұл бағыттың ұсыныстары тек лабораториялық ғалымдар ғана емес, онымен бірге атақты практикалық дәрігер де болды. Жануарларға жасалған тәжірибелер қорытындысын олар критикалық түрде клиникалық мәліметтермен үлестіріп отырды, адамның жалпы клиникалық патологияны биология, патологиялық физиология, клиника және өмірдің арасына қойылған өзіндік көпір ретінде қарастыра отырып. Олар тәжірибе физиологиялық әдіс сияқты клиникалық зерттеуге белгілі сырқатты процесстерінің көрінісінде аурудың жеке симптомдарына сипаттамаға және олардың арасындағы ішкі байланысты түсіндіруге нақты анықтама енгізді, қатал ғылыми негізде ауруды зерттеуді қойды.

А.Б.Фохт мектебінің көптеген ұсынушылары үлкен ғалымдар болып, Мәскеудегі, Ленинградта, Киевте, Варшавада, Лондонда және т.б. лабораториялар мен кафедраларды басқарды. А.И.Тальянцев Мәскеу университетінің жалпы патология кафедрасында А.б.Фохттың қабылдаушысы болды. Онымен жазылған басқарма жалпы патологияға арналған бес баспа болды. 1903 жылдан бастап жүрек патологиясын тәжірибелі өңдеу А.Б.Фохттың басқармасымен шұғылданған Д.Д.Плетнев жалпы патология институтымен тұрақты шығармашылық байланыста болды. 1907ж. "Жүректің аритмиясы туралы мәселе бойынша тәжірбелік зерттеу" диссертациясын қорғады және кейін ірі отандық кардиологтардың бірі болды. 1906ж. кафедрада штатүсті лаборант қызметінде жұмыс істеуді бастаған Ф.А.Андреев, ақырында жүрек-тамыр патологиясының облысында мамандардың бастысының бірі болды. 1913ж. ол жануарлардың тірілуіне ғажайып әдіс ұсынды.

А.Д.Адоның түсінігі бойынша дерттің дамуы күрделі процесс болып табылатын сандық бұзылыстардың сапалық бұзылыстарға өтуі немесе өмірдің қалыпты физиологиялық көріністерінің процесстерінің патологиялыққа өтуі. Бұл процесстің заңдылықтарын ашу А.Д.Адоның еңбектерінің және оның оқу басқармаларының анализі көрсетеді; мүмкін тек клиника мен тәжірибе жағдайында оның зерттеуінің жанжақты жағдайында ғана, медико-биологиялық және медико-әлеуметтік ғылымдардың барлық деңгейде; молекула-генетикалықтан бастап, әлеуметтікпен аяқтай отырып дамудың барлық маңызды бағыттарын есепке ала отырып.

Мұндай кешенді келісім А.Д.Адо басқармасымен инициатив бойынша 1961жылы 18 қыркүйекте ұжымдастырылған АМН СССР аллергиялық лабораторияның ғылыми-зерттеулерімен пайда болатын. Аллергиялық науқастарға мамандандырылған көмек көрсету үшін алғаш рет лабораториялық басқаруымен СССР-да аллергологиялық кабинет жұмыс істейді. Жұқпалы емес табиғаты бар аллергиялық дерттердің профилактикасы мен емінің ғылыми негіздері өңделді. Одан әрі СССР-да аллергологиялық қызмет ұжымдастырылды.

А.Д.Адоның негізгі еңбектері аллергияның, қабынудың, иммунитеттің патофизиологиясына, аллергиялық реакциялар механизміне жүйке жүйесінің қатысуына арналған. Ол жүйке жүйесіне вирустардың, токсиндердің, микробтық агенттердің әсер ету механизмін зерттеді, олардың әсерлерінің ерекшелігін анықтады және олар жүйке клеткалары мен талшықтарының макромолекулалы тітіркендіргіштері болып табылатынын көрсетті. 1944ж. А.Д.Адо аллергиялық реакциялардың механизмінің полиэргиялық гипотезасын қозғады және ацетилхолин-холинэстераза жүйесі холинергиялық құрылымның аллергиялық реакциялардың дамуында ең маңызды түйіні болып табылатынын дәлелдеді. А.Х.Канчуринмен бірге ол "аралық"-вирус индуцирлейтін антигендер деп аталатын антигендердің жаңа классын жазды; П.К.Булатовпен бірге бронхиальді астма формасының клиника-патогенетикалық классификациясын ұсынды (1968). А.Д.Адоның лабораториясында алғаш рет СССР-да аутоаллергия бойынша зерттеулер жүргізілді. А.Д.Адо-5 монографияның, патофизиология оқулығының (1953, 1973, 1980, 1994), практикалық аллергология басқармасының және 200-ден астам ғылыми баспалардың авторы. Фундаментальді еңбектері-"Жалпы аллергология" (1970, 1978), "Жеке аллергология", "Антигендер жүйке жүйесінің үнемі тітіркендіргіштер ретінде" және т.б. және оның шәкірттері мен әріптестерінің көпжылдық зерттеулерінің қорытындысын құрайды.

Қазақстанда патофизиологияның бірінші кафедрасы 1933ж. Алматыда мединститутында, қазіргі қазақ мемлекеттік медицина университетінде ашылды. 1933 жылдан 1946 жылға дейін кафедраны меңгергендер: проф. Глеклер Н.Э., доц. Четвертак Д.С., проф. Лейнс С.М., проф. Огкур П.П. 1946 жылдан 1969 жылға дейін кафедраны басқарған проф. Глозман О.С. Проф. Глозман О.С. шәкірттерімен бірге екі ғылыми бағытта жұмыс жасады. Біріншіден зақымданған мүшеде донорлық қанмен алмастыру бойынша операциялар. Екіншіден, жедел қан кету мен шок мәселелері. Бұл мәселе соғыс кездерде де және тыныштық уақытта да үлкен практикалық мән берді.

Проф. О.С.Глозман үлкен патофизиологтарды дайындап шығарды. Олардың ішінде: Насыбуллина Х.С., Сәулебекова М.С., Каримов М.А., Манашев К.М., Маманова Х.Е. және т.б. 1969-1991жж. патологиялық физиология кафедрасын Х.С.Насыбуллина меңгерді. Проф. Насыбуллина Х.С. шәкірттерімен бірге ағзаға түрлі патогенді факторлардың әсерлерін зерттеді. Үлкен практикалық мәнді гиперкинезия мен гипокинезия; жедел қан кетумен бірге жүретін қант диабеті және т.б. мәселелер бойынша зерттеулерге арналған жұмыстар берді.

Проф. Каримова М.А. шәкірттерімен Қазақстан институтындағы онкология мен радиология базасында зерттеулермен шұғылданды, ісіктердің дамуына ағзаға түрлі химиялық заттарының әсерін зерттеді. Проф. Сәулебекова М.С. еңбектерінің қорытындысы қазақ халқының тамақтану ерекшеліктеріне арналған.

1951ж. ҚММИ базасында патологиялық физиология кафедрасы ашылды. Кафедраны ұжымдастырушы проф. Лазарис Я.А. болды, ол шәкірттерімен бірге екі ғылыми бағыт бойынша жұмыс жасады: 1) өкпе ісінуі мен оның коррекциясының патогенезі; 2) қант диабетінің патогенезі.

1955ж. Семей Мединститутында, қазіргі проф. Т.А.Назарованың академиясында патологиялық физиология кафедрасын ұжымдастырды. Негізгі ғылыми бағыт шоктың түрлі модельдерінде (жарақаттық, гемотрансфузионды және т.б.) жүйке рефлекторлы жолдардың терең зерттеулері болды.

Проф. Назарова Т.А. патофизиология мектебінің қалаушысы болып табылды. Көп жылдар бойы кафедраны проф. Т.А.Назарованың шәкірті доц. Шаймарданов К. Басқарды. 1997 жылдан бастап және қазіргі уақытта да кафедраны проф. Кравцов меңгереді.

1959ж. проф. Маманова Х.Е. Ақмола медицина институтында кафедраны ұжымдастырды. Ғылыми жұмыстары иммунология мәселелерін зерттеуге арналған.

1967ж. Ақмола мединститут базасында, қазіргі медакадемия патофизиология кафедрасы ашылды. Көп жылдар бойы кафедраны проф. Корпачев В.Г. басқарды. Ғылыми еңбектері реанимациядан кейінгі патология мәселелеріне арналған.

Патофизиологияның оқу курсының құрылысы; жалпы патологиялық физиология (жалпы нозология, типтік патологиялық процесстер); жеке патологиялық физиология (мүшелердің және жүйелердің патофизиологиясы).

Патологиялық физиология курсы үш бөлімнен тұрады. Бірінші бөлім-нозология немесе ауру туралы жалпы оқу. Дерт анализі кезінде дәрігер екі мәселемен соқтығысады: неліктен ауру туындады және оның даму механизмі қандай. Осы екі мәселе (этиология мен патогенез) патологиялық физиологияның басты мәселесі болып табылды және бірінші бөлімде қарастырылады. Бұл мәселелердің шешімі орта мен ағза арасындағы күрделі қарым-қатынас анализі болжамдайды. Орта түрлі, оның ішінде патогенді әсердің көзі, ал ағза-оның тектігімен және реактивтілігімен реттеудің түрлі деңгейімен биологиялық жүйе ретінде қарастырылады.

Екінші бөлім-типтік патологиялық процесстер-көптеген дерттердің негізінде жатқан процесстер туралы мәліметтер құрайды: қабыну, ісік, қалтырау, гипоксия, зат алмасулардың типтік бұзылыстары, ашығу туралы.

Үшінші бөлім-жеке патологиялық физиология. Бұнда бұзылыстар туралы әңгіме ең алдымен жеке мүшелер мен жүйелердің: қанайналым, тыныс алу, эндокриндік, жүйке жүйесі және т.б. Бұл бөлім жеке патологиялық физиология деп аталғанмен де, сонда да мұнда жалпы патологиялық аспектілер басты болып табылады. Мысалы, бүйрек патологиясын қарастырған кезде бүйрек патофизиологиясын оның қызметінің, ағзаның компенсаторлық мүмкіншіліктерінің бұзылыстарының жалпы заңдылықтарының анықтауға тырысады.