§4. Zakończenie konfliktów zbrojnych

Z punktu widzenia prawa międzynarodowego zakończenie kon-

fliktów zbrojnych odbywa się w dwóch fazach - zakończenia działań

wojennych oraz zakończenia stanu wojny. Każda z tych faz przybiera

inne formy prawnomiędzynarodowe.

Jeśli chodzi o zakończenie działań wojennych, to może

ono nastąpić w drodze zawarcia rozejmu, kapitulacji lub faktycznego

zaniechania walki zbrojnej. Ta ostatnia forma zdarza się bardzo

rzadko.

Róże j m i kapitulacja mają wprawdzie taki sam skutek

w postaci zaprzestania działań wojennych, ale różnią się tym, że

pierwsza instytucja dotyczy raczej równorzędnych pozycji stron woju-

jących, druga zaś - ich pozycji nierównorzędnych. Rozróżnienie to

ma charakter właściwie teoretyczny, gdyż w praktyce końcowy wynik

konfiktu zbrojnego nie zawsze jest całkiem jednoznaczny, a nazewnic-

two umów międzynarodowych dotyczących zakończenia działań wo-

jennych także nie jest konsekwentne. Używane bywają również takie

terminy, jak „zawieszenie broni" czy „zaprzestanie walk". Termin

„kapitulacja" bywa zastępowany wyrazem „rozejm kapitulacyjny".

W czasie II wojny światowej wykształciło się pojęcie kapitulacji

bezwarunkowej, które zastosowano w akcie dotyczącym Nie-

miec z dnia 8 maja 1945 r.27 oraz w akcie dotyczącym Japonii z dnia

2 września 1945 r.28

Należy odróżnić rozejm i kapitulację jako instytucje dotyczące

zakończenia wszystkich działań wojennych między państwami wojują-

cymi od jednobrzmiących niekiedy układów kończących działania na

części teatru wojny. Tak więc trzeba odróżnić rozejm ogólny od

rozejmu miejscowego, a kapitulację całości sił zbrojnych od kapitulacji

jakiejś ich części. Regulamin dotyczący praw i zwyczajów wojny lądo-

wej będący załącznikiem do IV konwencji haskiej z 1907 r. stanowi, że

zawieszenie broni może być ogólne lub miejscowe. Pierwsze wstrzymuje

działania wojenne stron wojujących, drugie - tylko pomiędzy nie-

którymi częściami armii wojujących oraz na określonej przestrzeni29.

" K. Kocot, K. Wolfke, op. cit. s. 11-12.

" Tamże, s. 13-15.

19 Tamże, s. 347.

237

l

Umowy dotyczące zakończenia działań wojennych zazwyczaj są

zawierane przez dowódców wojskowych określonego szczebla. Z uwa-

gi na to, że siły zbrojne są organami państw wojujących, umowy tego

rodzaju wiążą państwa pod względem prawnomiędzynarodowym tak

samo, jak wszystkie inne umowy międzynarodowe.

Od czasu delegacji wojen agresywnych domniemanie przemawia

za trwałym charakterem rozejmów i innych umów międzynarodo-

wych kończących działania wojenne. Niedopuszczalne jest ich wypo-

wiedzenie, a ponowne rozpoczęcie działań wojennych stanowiłoby

agresję.

Merytoryczny zakres umów międzynarodowych kończących dzia-

łania wojenne może być różny. Koniecznym ich elementem są oczywi-

ście postanowienia o zaprzestaniu ognia. Dalsze postanowienia mogą

być mniej lub bardziej rozbudowane, aż do formy, która przypomina

praktykowane dawniej preliminaryjne traktaty pokoju.

Charakter taki miały rozejmy, które państwa koalicji antyfaszystow-

skiej zawarły w latach 1943-1945 z państwami sprzymierzonymi

w czasie II wojny światowej z Niemcami - Włochami, Bułgarią,

Finlandią, Rumunią i Węgrami.

Umowy międzynarodowe o zakończeniu działań wojennych doty-

czą okresu przejściowego między wojną a pokojem. Okres ten nie

powinien trwać zbyt długo, choć czasem tak właśnie się zdarza. Tak

np. rozejm koreański zawarty dnia 27 lipca 1953 r. dotychczas nie

został zastąpiony całkowitym uregulowaniem pokojowym30.

Skutki wojny zazwyczaj zbyt głęboko dotykają stosunków między

państwami wojującymi, aby samo zaprzestanie działań wojennych

było wystarczające. Likwidacja tych skutków wymaga późniejszych

aktów, które według prawa międzynarodowego oznaczają zakończe-

nie stanu wojny. Może to nastąpić przez zawarcie traktatu

pokoju lub innej umowy międzynarodowej, wydanie deklaracji przez

jedną ze stron wojujących lub też faktyczne nawiązanie przez państwa

wojujące stosunków pokojowych. Ta ostatnia ewentualność zdarza

się bardzo rzadko. Współcześnie niedopuszczalne jest z punktu widze-

nia prawa międzynarodowego zakończenie stanu wojny wskutek za-

wojowania całego terytorium państwa nieprzyjacielskiego (debel-

latió}. . ...,;'

30 Zbiór dokumentów, PISM 1953, nr 7-8.

238

Traktat pokoju jest najbardziej tradycyjną i uroczystą for-

mą zakończenia stanu wojny i przywrócenia stosunków pokojowych.

Wśród jego postanowień zazwyczaj zamieszcza się także postanowie-

nia dotyczące odszkodowań wojennych, obowiązywania przedwojen-

nych umów międzynarodowych, zmian terytorialnych czy też od-

powiedzialności za zbrodnie wojenne. Dnia 10 lutego 1947 r. zostały

podpisane traktaty pokoju z Włochami31, Bułgarią, Rumunią, Węg-

rami i Finlandią.

Niekiedy zdarza się, że państwa znajdujące się w stanie wojny

kładą temu kres przez zawarcie umowy międzynarodowej, nie okreś-

lając jej jednak mianem traktatu pokoju. Merytoryczny zakres takiej

umowy bywa węższy od typowego traktatu pokoju. Różnica między

tymi formami nie jest istotna pod względem prawnomiędzynarodo-

wym, gdyż obydwie oznaczają traktatowy sposób zakończenia

stanu wojny. Tak np. Polska, nie będąc stroną traktatu pokoju

z Japonią z dnia 8 września 1951 r.32, zawarła z tym państwem

dwustronną umowę przywracającą między nimi stan pokoju33.

Jednostronny tryb zakończenia stanu wojny jest procedurą wyjąt-

kową, stosowaną w razie niemożności zastosowania trybu umownego.

Potrzeba taka powstała po II wojnie światowej w stosunku do

Niemiec, z którymi - wobec ich podziału na dwa państwa oraz

sprzecznych stanowisk mocarstw okupacyjnych - nie został zawarty

traktat pokoju. W tej sytuacji niektóre państwa wydały jedno-

stronne akt y, w których ogłosiły zakończenie stanu wojny z Nie-

mcami. Tak np. Rada Państwa PRL w uchwale z dnia 18 lutego

1955 r. stwierdziła, że stan wojny między Polską a Niemcami uznaje

się za zakończony34.

31 L. Gelberg, Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybór dokumen-

tów, t. III, Warszawa 1960, s. 226-268.

32 Tamże, s. 455^65.

33 Tamże, s. 532-533.

34 Monitor Polski z 1955 r. Nr 17, póz. 172.

8! 8 U Ol? K A

Wytóatu Dziennikarstwa i Nauli ^•im?wP

(Juiwersylctu WEusz.a<v;'kJie(;<i

Ut. NO-WY Swi-il 69, 00-046 <%WiP".'

td. 20-0^1 w. 29S, i%

')*'•L

Aneks

Wykaz państw

w sensie prawa międzynarodowego

(stan na dzień l stycznia 1994 r.)

1. Afganistan

2. Afryka Południowa

3. Afryka Środkowa

4. Albania

5. Algieria

6. Andora

7. Angola

8. Antigua i Barbuda

9. Arabia Saudyjska

10. Armenia

11. Argentyna

12. Australia

13. Austria

14. Azerbejdżan

15. Bahamy

16. Bahrajn

17. Bangladesz

18. Barbados

19. Belgia

20. Belize

21. Benin

22. Bhutan

23. Białoruś

24. Boliwia

25. Bośnia i Hercegowina

26. Botswana

27. Brazylia

28. Brunei

29. Bułgaria

30. Burkina Faso

31. Burundi

32. Chile

33. Chiny

34. Chorwacja

35. Cypr

36. Czad

37. Czechy

38. Dania

39. Dominika

40. Dominikana

41. Dżibuti

42. Egipt

43. Ekwador

44. Erytrea

45. Estonia

46. Etiopia

47. Fidżi

48. Filipiny

240

49. Finlandia

50. Francja

51. Gabon

52. Gambia

53. Ghana

54. Grecja

55. Grenada

56. Gruzja

57. Gujana

58. Gwatemala

59. Gwinea

60. Gwinea-Bissau

61. Gwinea Równikowa

62. Haiti

63. Hiszpania

64. Holandia

65. Honduras

66. Indie

67. Indonezja

68. Irak

69. Iran

70. Irlandia

71. Islandia

72. Izrael

73. Jamajka

74. Japonia

75. Jemen

76. Jordania

77. Jugosławia

78. Kambodża

79. Kamerun

80. Kanada

81. Katar

82. Kazachstan

83. Kenia

84. Kirgistan

85. Kiribati

86. Kongo

87. Komory

88. Kolumbia

89. Korea Południowa

90. Korea Północna

91. Kostaryka

92. Kuba

93. Kuwejt

94. Laos

95. Lesotho

96. Liban

97. Liberia

98. Libia

99. Liechtenstein

100. Litwa

101. Luksemburg

102. Łotwa

103. Macedonia

104. Madagaskar

105. Malawi

106. Malediwy

107. Malezja

108. Mali

109. Malta

110. Maroko

111. Mauretania

112. Mauritius

113. Meksyk

114. Myanmar (Birma)

115. Mikronezja

116. Mołdawia

117. Monako

118. Mongolia

119. Mozambik

120. Namibia

121. Nauru

122. Nepal

123. Niemcy

124. Niger

241

125. Nigeria 159.

126. Nikaragua 160.

127. Norwegia 161.

128. Nowa Zelandia 162.

129. Oman 163.

130. Pakistan 164.

131. Panama 165.

132. Papua-Nowa Gwinea 166.

133. Paragwaj 167.

134. Peru 168.

135. Polska 169.

136. Portugalia 170.

137. Rosja 171.

138. Rumunia 172.

139. Rwanda 173.

140. Saint Kitts i Nevis 174.

141. Saint Lucia 175.

142. Saint Vincent i Grenadyny 176.

143. Salwador • 177.

144. Samoa 178.

145. San Marino 179.

146. Senegal 180.

147. Seszele 181.

148. Sierra Leone 182.

149. Singapur 183.

150. Słowacja 184.

151. Słowenia 185.

152. Somalia

153. Sri Lanka 186.

154. Stany Zjednoczone 187.

155. Suazi 188.

156. Sudan 189.

157. Surinam 190.

158. Syria

Szwajcaria

Szwecja

Tadżykistan

Tajlandia

Tanzania

Togo

Tonga

Trynidad i Tobago

Tunezja

Turcja

Turkmenistan

Tuvalu

Uganda

Ukraina

Urugwaj

Uzbekistan

Vanuatu

Watykan

Wenezuela

Węgry

Wielka Brytania

Wietnam

Włochy

Wybrzeże Kości Słoniowej

Wyspy Marshalla

Wyspy Salomona

Wyspy Świętego Tomasza

i Książęca

Zair

Zambia

Zielony Przylądek

Zimbabwe

Zjednoczone Emiraty

Arabskie

Wybór literatury

Antonowicz L. Państwa i terytoria. Studium prawnomiędzynarodowe, Warszawa 1988

Berezowski C. Międzynarodowe prawo lotnicze. Warszawa 1964

Berezowski C. Prawo międzynarodowe publiczne, cz. I, Warszawa 1966; et. II, War-

szawa 1969

Bierzanek R. Morze otwarte ze stanowiska prawa międzynarodowego. Warszawa 1960

Bierzanek R. Wojna a prawo międzynarodowe. Warszawa 1982

Bierzanek R. Symonides J., Prawo międzynarodowe publiczne. Warszawa 1992

Cybichowski Z. Prawo międzynarodowe publiczne i prywatne. Warszawa 1932

Ehriich L. Interpretacja traktatów. Warszawa 1957

Ehriich L. Prawo międzynarodowe. Warszawa 1958

Fiumel H. de Prawnomiędzynarodowa odpowiedzialność majątkowa państw, Wroc-

ław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1979

Flemming M. Międzynarodowe prawo wojenne. Warszawa 1978

Frankowska M. Wypowiedzenie umowy międzynarodowej, Wrocław 1976

Gardocki L. Zarys prawa karnego międzynarodowego. Warszawa 1985

Gelberg L. Zarys prawa międzynarodowego. Warszawa 1979

Gilas J. Systemy normatywne w stosunkach międzynarodowych, Warszawa-Po-

znań-Toruń 1981

Góralczyk W. Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie. Warszawa 1989

Górbiel A. Międzynarodowe prawo kosmiczne. Warszawa 1985

Grabowska G. Funkcjonariusze międzynarodowi. Katowice 1988

Hubert S. Zarys rozwoju nowoczesnej społeczności międzynarodowej, Kraków 194 /

Iwanejko M. Spory międzynarodowe. Warszawa 1976

Jakubowski J. Prawo jednolite w międzynarodowym obrocie gospodarczym. Problemy

stosowania. Warszawa 1972

Klafkowski A. Prawo międzynarodowe publiczne. Warszawa 1979

Kocot K. Organizacje międzynarodowe. Systematyczny zarys zagadnień pra^a między-

narodowego, Wrocław 1971

243

Kolasa J. Głosowanie w powszechnych organizacjach międzynarodowych. Wybrane-zaga-

dnienia prawne, Wrocław 1973

Lachs M. Umowy wielostronne. Studium 2 prawa traktatowego. Warszawa 1958

Lachs M. Rzecz o nauce prawa międzynarodowego, Wrocław-Warszawa-Kra-

ków-Gdańsk-Łódź 1986

Latkiewicz H. Zagadnienia podmiotowości prawnomiędzynarodowej EWG, Warszawa

1979

Lesko T. Międzynarodowe prawo konfliktów zbrojnych. Warszawa 1984

Libera K. Zasady międzynarodowego prawa konsularnego. Warszawa 1960

Łychowski T. Międzypaństwowe umowy gospodarcze. Warszawa 1968

Machowski J. Sytuacja Antarktyki w świetle prawa międzynarodowego, .Wrocław

1968

Makarczyk J. Zasady nowego międzynarodowego lądu gospodayrczego. Studium prawno-

między narodowe, Wrocław 1988

Makowski J. Podręcznik prawa międzynarodowego. Warszawa 1948

Michalska A. Prawa człowieka w systemie norm międzynarodowych, Warszawa-Poznań

1982

Morawiecki W. Funkcje organizacji międzynarodowej. Warszawa 1971

Nahiik S.E. Wstęp do nauki prawa międzynarodowego. Warszawa 1967

Nahiik S.E. Kodeks prawa traktatów. Warszawa 1976

Namysłowski W. Systematyczny wykład prawa narodów, Olsztyn 1947

Nieć H. Ojczyzna dzielą sztuki. Międzynarodowa ochrona międzynarodowej .spóscizny

kulturalnej, Warszawa-Kraków 1980

Okularczyk H. Członkostwo organizacji wyspecjalizowanych ONZ, Warszawa 1970

Piontek E. Sily zbrojne ONZ, Warszawa 1973

Rotocki Z. Neutralność w ramach zbiorowego bezpieczeństwa. Lodź. 1977

Równy K. Wolność żeglugi tranzytowej na rzekach międzynarodowych, Wrocław-War-

szawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1986

Rysiak G. Funkcje Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych w utrzymaniu

międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa (art. 11 ust. l i 2 Karty NZ), Kraków

1969

Sandorski J. Nieważność umów międzynarodowych, Poznań 1978

Sawicki J.M. Zawarcie i wygaśnięcie ukladu rozejmowego. Stadium międzynarodowop-

rawne. Warszawa 1961

Sawicki S. Immunitet jurysdykcyjny konsula. Warszawa 1987

Skubiszewski K. Uchwały prawotwórcze organizacji międzynarodowych, Poznań 1965

Słotwiński F. Prawo narodów naturalne potoczone z praktyką państw europejskich,

Kraków 1822

Sonnenfeid R. Uchwały Rady Bezpieczeństwa ONZ. Zagadnienia prawne. Warszawa

1979

Straburzyński A. Uprawnienia państw nadbrzeżnych w dziedzinie eksploatacji zasobów

morza, Gdańsk 1980

Sutor J. Prawo dyplomatyczne i konsularne. Warszawa 1988

Symonides J. Nowe prawo morza. Warszawa 1986

Szafarz R. Zastrzeżenia do traktatów wielostronnych. Warszawa 1974

244

Tyranowski J. Integralność terytorialna, nienaruszalność granic i samostanowienie w pn

wie międzynarodowym, Warszawa-Poznań 1990

Wierzbicki B. O azylach i ekstradycji przestępców. Warszawa 1982

Wiewióra B. Uznanie nabytków terytorialnych w prawie międzynarodowym, Poznań 196

Wolfke K. Rozwój i kodyfikacja prawa międzynarodowego. Wybrane zagadnienia z prah

tyki ONZ, Wrocław 1972

Zaorski R. Konwencje genewskie o prawie morza, Gdynia 1962

Zarys prawa międzynarodowego publicznego, praca zbiorowa pod red. M. Muszkata

t. I, Warszawa 1955; t. II, Warszawa 1956

Spis treści

Przedmowa do wydania II

Przedmowa ..................

Rozdział I

Pojęcia podstawowe

§ l. Państwo ...................................

§ 2. Społeczność międzynarodowa ..............

§ 3. Prawo międzynarodowe ...................

§ 4. Podmiotowość prawnomiędzynarodowa ....

§ 5. Odpowiedzialność prawnomiędzynarodowa

§ 6. Źródła prawa międzynarodowego ..........

Rozdział II

Zasady podstawowe

§ l. Zasady podstawowe w ogólności ..... ^.............

• § 2. Zasada suwerenności państw ........................

§ 3. Zasada samostanowienia narodów ..................

§ 4. Zasada ochrony praw człowieka ....................

§ 5. Zasada wypełniania zobowiązań międzynarodowych

Rozdział III

Państwa ................................ .. .. .

§ l. Klasyfikacja państw

§ 2. Powstanie państw ..

§ 3. Uznanie państw ....

§ 4. Tożsamość państw ..

246

€>

9

11

22

29

29

34

36

41

47

51

(51\

60

6^,

§ 5. Upadek państw .

§ 6. Sukcesja państw

Rozdział IV

Inne podmioty ..

§ l. Stolica Apostolska ...........

§ 2. Państwa składowe ...........

§ 3. Wspólnoty powstańcze ......

§ 4. Terytoria zależne ............

§ 5. Organizacje międzynarodowe

Rozdział V

' Trzy elementy państwa

§ l. Terytorium

§ 2. Ludność ...

§ 3. Władza ....

Rozdział VI

' Obszary wodne, podwodne, powietrzne i kosmiczne

§ l. Rzeki i kanały morskie ....

§ 2. Morskie wody przybrzeżne

§ 3. Morskie strefy specjalne ...

§ 4. Morze otwarte ............

§ 5. Dno i podziemie mórz .....

§ 6. Przestrzeń powietrzna .....

§ 7. Przestrzeń kosmiczna ......

Rozdział VII

•Organy zagraniczne państw

§ l. Prawo legacji i stosunki dyplomatyczne

§ 2. Przedstawicielstwa dyplomatyczne .....

§ 3. Prawo konsulatu i stosunki konsularne

§ 4. Urzędy konsularne ....................

Rozdział VIII

Organizacje międzynarodowe .........•••

§ l. Klasyfikacja organizacji międzynarodowych .

§ 2. Statuty organizacji międzynarodowych ......

§ 3. Członkostwo organizacji międzynarodowych

247

Lech Antonowicz

ft^w^ ^"v . «.i"ri*rtr.-.<.-.^ sto*^'

ł'ii'p'.i<<»>':'»- '^h -'< i..;"ii»- (^AfialJ

»; W..;;^'!."*'- .... ''- »»«'; i. ;,, • :Mf\ ^ty

"..•••,-.,..<»<•»'

prawa

międzynarodowego

Wydanie drugie

zmienione

^

Wydawnictwo Naukowe PWN

Warszawa 1994

Projekt okładki i stron tytułowych Dariusz Litwiniec

Redaktor Teresa Gontarz

Redaktor techniczny Teresa Skrzypkowska

BIBLIOTEKA

WydzWu OoMnilurstwa i Niuk P&fttycznycłt

Uniwersytetu Warszawskiego

Ul. Nwy Świat W. 00-046 Warszawa

tel. 20-«9-«i w. 295, 296

N-^ "-• s'

Tytuł dotowany

przez Młnistra Edukacji Narodowej

Copyright ©

by Wydawnictwo Naukowe PWN Sp. z o.o.

Warszawa 1994

ISBN 83-01-11578-5

Wydawnictwo Naukowe PWN Sp. z o.o.

Wydanie drugie zmienione.

Arkuszy drukarskich 15,50.

Skład Phototext

Dnk ukończono w lipcu 1994 r; ;

Dnikłmia Wydawnictw Naukowych

Łódź, ul. Żwirki 2

Przedmowa do wydania n

Pierwsze wydanie mego podręcznika prawa międzynarodowego

zostało wyczerpane w ciągu kilku miesięcy. Do wydania drugiego

mogłem wprowadzić stosunkowo nieduże zmiany. Przede wszystkim

zaktualizowałem niektóre dane faktograficzne oraz w miarę możności

uzupełniłem materiał normatywny. Bez zmiany natomiast pozostawi-

łem strukturę podręcznika.

L.A.

Lublin, styczeń 1994 r.

Przedmowa

Książka niniejsza stanowi zarys wykładu przedmiotu, który

w programach studiów prawniczych, administracyjnych i niektórych